آشنایی با یک بيماري بدون علامت

آهسته پيش مي‌رود، بي آن كه نشاني از خود بگذارد. زماني متوجه آن مي‌شويم كه به اوج خود رسيده است. منظورمان پوكي استخوان است. عارضه‌اي كه بيماري خاموش قرن لقب گرفته است و تا شكستگي در استخوان فرد ايجاد نشود، خود را نشان نمي‌دهد. بدون علامت بودن، مهم‌ترين جنبه اين بيماري است و باعث شده به خاطر اهميت فراوان آن، هر سال 20 اكتبر، مصادف با 28 مهرماه را روز جهاني پوكي استخوان نامگذاري كنند، تا شايد دست‌كم سالي يك بار، به فكر استخوان‌هاي خود بيفتيم و سري به آنها بزنيم!
پوكي استخوان در واقع كاهش ميزان تراكم طبيعي استخوان است كه منجر به شكنندگي استخوان مي‌شود و خطر شكستگي را بالا مي‌برد. در اين حالت، استخوان آنقدر ضعيف و شكننده مي‌شود كه حتي در مواجهه با فشارهاي ملايم مانند خم شدن، بلند كردن جسمي از زمين يا حتي سرفه كردن ممكن است دچار شكستگي شود. در بيشتر موارد، ضعيفي استخوان‌ها به دليل كاهش سطح كلسيم، فسفر و ساير كاني‌هاي استخواني ايجاد مي‌شود. استخوان‌هاي معمولي متشكل از كلاژن، پروتئين و كلسيم هستند كه به استخوان استحكام مي‌دهد. استخوان‌هايي كه دچار پوكي استخوان مي‌شوند، با آسيب نسبتا كوچكي كه معمولا باعث شكستگي نمي‌شود، مي‌شكنند. ستون مهره‌ها، لگن و مچ‌ها بخش‌هايي هستند كه معمولا دچار شكستگي ناشي از پوكي استخوان مي‌شوند، اما به طور كلي همه استخوان‌ها احتمال شكستگي دارند.

استخوان‌هايي متراكم و مستحكم

تراكم استخواني، مقدار استخوان موجود در ساختار اسكلتي بدن است. هر چه تراكم استخواني بالاتر باشد، استخوان قوي‌تر است. يكي از مهم‌ترين عواملي كه تراكم استخواني را تعيين مي‌كند و روي آن تاثير زيادي مي‌گذارد، عوامل ژنتيكي است كه گاهي تحت تأثير عوامل محيطي و داروها نيز قرار مي‌گيرند. به طور مثال، مردان تراكم استخواني بيشتري نسبت به زنان دارند. در حالت عادي، تراكم استخواني از دوران كودكي روي هم جمع شده و حدود 25 تا 30 سالگي به نهايت خود مي‌رسد. در واقع استخوان به طور دائم در حال تغيير و تحول است. استخوان‌هاي جديد ساخته شده و استخوان‌هاي قديمي تجزيه مي‌شوند. يك چرخه كامل تغيير و تبديل استخوان حدود 2 تا 3 ماه طول مي‌كشد. زماني كه شما جوان هستيد، بدن شما مرحله استخوان‌سازي را سريع‌تر از تجزيه استخواني انجام مي‌دهد و به همين ترتيب تراكم استخواني افزايش مي‌يابد. سپس اين حجم تراكم استخواني به مدت 10 سال باقي مي‌ماند و پس از 35 سالگي، مردان و زنان سالانه حدود 3/0 تا 5/0 درصد از اين تراكم استخواني را در قالب فرآيند پيري از دست مي‌دهند. پس از اين سن هم تغيير و تبديل استخوان ادامه مي‌يابد، ولي بدن شما بيش از آن كه استخوان بسازد، آن را تجزيه مي‌كند و از دست مي‌دهد.
استروژن از هورمون‌هايي است كه نقش مهمي در حفظ تراكم استخواني در زنان ايفا مي‌كند. پس از يائسگي كه ميزان استروژن افت مي‌كند، كاهش تراكم استخواني سرعت مي‌گيرد. در 5 تا 10 سال اول پس از يائسگي، زنان سالانه بين 2 تا 4 درصد از تراكم استخواني خود را از دست مي‌دهند و در واقع در اين دوره، بيش از 25 تا 30 درصد از تراكم استخواني زنان كاهش مي‌يابد. همين افزايش سرعت، علت اصلي پوكي استخوان در زنان است.
خطر افزايش ابتلا به پوكي استخوان به اين بستگي دارد كه بين 25 تا 30 سالگي كه اوج استخوان‌سازي است، چه ميزان تراكم استخواني داشته‌ايد و چه مقدار از آن را در سال‌هاي بعد از دست داده‌ايد. هر چه تراكم استخواني بيشتري داشته باشيد، ذخيره استخواني شما بالاتر است و با افزايش سن، احتمال ابتلا به پوكي استخوان در شما كم‌تر خواهد بود. مصرف نكردن ويتامينD و كلسيم به مقدار كافي در رژيم غذايي روزانه، باعث تراكم استخوان كم‌تر و سرعت تجزيه استخواني مي‌‌شود.

بيماري بدون علامت

پوكي استخوان يك بيماري خاموش است و ممكن است حتي يك دهه بدون علامت وجود داشته باشد. تنها علامت آن شكستگي‌هاي استخواني است كه معمولا در مرحله اوج بيماري ظهور مي‌كند. برخي از شكستگي‌ها نيز سال‌ها بعد تشخيص داده مي‌شوند. بنابراين بيماران تا زمان داشتن يك شكستگي دردناك، از پوكي استخوان خود بي خبر خواهند بود. البته علائم اين بيماري به محل شكستگي هم بستگي دارد. شكستگي‌هاي ستون مهره معمولا دردهاي زنجيره‌اي شكلي ايجاد مي‌كند كه در ناحيه پشت پراكنده مي‌شود و به پهلوهاي بدن مي‌رسد. طي سال‌ها، شكستگي‌هاي مكرر ستون مهره، دردهاي مزمن تحتاني كمر به همراه كاهش قد و انحناي ستون مهره ايجاد مي‌كند كه به فرد ظاهري قوز كرده مي‌دهد.
به شكستگي اي كه در يك فعاليت عادي رخ مي‌دهد، شكستگي ضربه‌اي كوچك يا شكستگي تنشي مي‌گويند. به طور مثال، برخي از بيماران مبتلا به پوكي استخوان هنگام راه رفتن يا از جدول پايين آمدن دچار شكستگي تنشي پا مي‌شوند.
شكستگي استخوان‌هاي بلند مانند استخوان ران بشدت تحرك فرد را با مشكل مواجه مي‌كند.
از ميان شكستگي‌هاي ناشي از پوكي استخوان، شكستگي لگن اهميت ويژه‌اي دارد. اين نوع شكستگي معمولاً در اثر افتادن يا سقوط از جايي رخ مي‌دهد، ولي به دليل تصادفات جزئي هم ممكن است ايجاد شود. اين نوع شكستگي‌ها معمولا به دليل وضعيت ضعيف استخواني پس از اصلاح جراحي، به سختي درمان مي‌شوند ولي همين شكستگي‌ها مي‌تواند منجر به ناتواني در فرد شود. در برخي از افراد مسن اين مساله به مرگ مي‌‌انجامد. به طور تقريبي 25 تا 30 درصد از شكستگي‌هاي لگن باعث مرگ مي‌شود.

عوامل خطرساز

معمولا در هر بيماري، بر اثر شرايط و عواملي به وجود مي‌آيد و پوكي استخوان هم از اين امر مستثنا نيست. عواملي كه مي‌توانند احتمال ابتلا به پوكي استخوان را افزايش دهند عبارتند از:
جنسيت: شكستگي‌هاي ناشي از پوكي استخوان در زنان 2 برابر مردان است و دليلش اين است كه به دنبال يائسگي، كمبود استروژن در ارتباط مستقيم با كاهش سريع تراكم مواد كاني استخوان دارد. البته در مردان هم كاهش سطح تستوسترون چنين حالتي را به جاي مي‌گذارد، ولي با اثرات خفيف تر. خطر ابتلا به پوكي استخوان در مردان از سن 75 سال به بالا بيشتر مي‌شود. همچنين زناني كه جثه ضعيف، لاغر و كوچكي دارند، بيشتر در معرض خطر قرار مي‌گيرند.
سن: از مهم ترين عوامل خطرساز ابتلا به پوكي استخوان، افزايش سن است؛ چه در زنان و چه در مردان. با بالا رفتن سن، استخوان‌ها ضعيف مي‌شود و خطر ابتلا به پوكي استخوان افزايش مي‌يابد.
نژاد: پوكي استخوان ممكن است در همه نژادهاي بشري ديده شود ولي افراد سفيدپوست و افراد متعلق به آسياي جنوب شرقي و نژاد اروپايي، بيشتر مستعد ابتلا هستند. مردان و زنان سياهپوست هم، كمتر به پوكي استخوان دچار مي‌شوند.
وراثت: پوكي استخوان يك بيماري ارثي محسوب مي‌شود. داشتن سابقه خانوادگي پوكي استخوان و بخصوص شكستگي ناشي از اين بيماري در خانواده و نيز كاهش تراكم استخواني، احتمال ابتلاي فرد را به پوكي استخوان بين 25 تا 80 درصد بالا مي‌برد. آن دسته از افرادي كه يك بار سابقه شكستگي در اثر پوكي استخوان را دارند، در مقايسه با افراد هم‌سن و هم‌جنس خود، احتمال شكستگي مجدد در آنها 2 برابر بيشتر است.
استخوان‌بندي: مردان و زناني كه بسيار لاغرند و چثه كوچكي دارند، به دليل بيشتر بودن كاهش تراكم استخوان، با افزايش سن، بيشتر در معرض خطر قرار دارند.
از هر 3 زن و 12 مرد بالاي 50 سال جهان يك نفر به پوكي استخوان مبتلاست كه باعث شكستگي استخوان آنها مي‌شود
مصرف دخانيت: استعمال تنباكو و سيگار خطر ابتلا به پوكي استخوان را بالا مي‌برد و به خودي خود از عوامل زمينه‌ساز اين بيماري است. سيگار كشيدن باعث كاهش ترشح هورمون استروژن، كاهش وزن بدن و يائسگي زودرس مي‌شود و در نهايت به كاهش تراكم استخواني مي‌انجامد.
نقش هورموني: هر چه بيشتر در بدن زنان استروژن ترشح ‌شود، كمتر به پوكي استخوان مبتلا مي‌شوند. به عنوان مثال يائسگي با تاخير و قاعدگي زودرس مي‌تواند بدن را در مقابل اين بيماري محافظت كند، اما هر چه تعداد سال‌هاي ترشح استروژن كاهش يابد، شانس ابتلا بيشتر مي‌شود. قاعدگي‌هاي نامناسب و يائسگي بالاي 45 سالگي مي‌تواند خطر ابتلا را بالا ببرد.
اختلالات و مشكلات تغذيه‌اي: زنان و مرداني كه دچار كم‌اشتهايي هستند يا تغذيه نامناسبي دارند، با خطر كاهش تراكم استخواني بخصوص در ناحيه پشت و لگن روبه‌رو هستند.
مصرف ناكافي ويتامينD و كلسيم در رژيم غذايي روزانه: مصرف مقدار ناكافي از ويتامين‌هايD ،K ،C و نيز كلسيم در رژيم روزانه، مي‌تواند باعث كاهش نقطه اوج تراكم استخواني در دوره بلوغ و نيز كاهش تراكم استخواني در سالمندي شود.
هورمون تيروئيد: افزايش هورمون تيروئيد هم منجر به پوكي استخوان مي‌شود. اين مساله ممكن است به خاطر پركاري تيروئيد يا استفاده از داروهاي هورمون تيروئيد براي درمان ايجاد شود.
برخي از داروها: برخي داروهاي كورتيكواستروئيدي كه بيشتر براي درمان آسم، التهاب مفاصل روماتيسمي استفاده مي‌شود، داروهاي رقيق‌كننده خون، انواعي از داروهايي كه در درمان سرطان به كار مي‌روند، برخي داروهاي ضدصرع و برخي داروهاي ادرارآور و ضداسيد معده كه حاوي آلومينيوم هستند نيز باعث كاهش تراكم استخواني مي‌شوند و احتمال پوكي استخوان را افزايش مي‌دهند.
سرطان سينه: در زنان يائسه‌اي كه پيش از آن مبتلا به سرطان سينه بوده‌اند، احتمال ابتلا به پوكي استخوان بالاست؛ بخصوص كساني كه تحت شيمي درماني قرار گرفته‌اند.
كم‌تحركي: سلامت استخوان‌ها از بچگي آغاز مي‌شود. كودكاني كه از همان ابتدا فعاليت داشته‌اند و غذاهاي حاوي كلسيم و انواع ويتامين‌ها را در رژيم غذايي خود رعايت كرده‌اند، تراكم استخواني بالاتري دارند. پس هرگز ورزش و فعاليت منظم روزانه را فراموش نكنيد. همچنين، كم‌تحركي‌اي كه به دنبال سكته به وجود مي‌آيد، شانس ابتلا را در افراد بالا مي‌برد.

تشخيص استخوان‌هاي پوك شده

همان طور كه پيش‌تر هم گفتيم، پوكي استخوان بيماري بدون علامتي است و معمولا تا شكستن استخوان علامتي از خود بروز نمي‌دهد. ولي معمولا افرادي كه بيشتر در معرض خطر هستند مي‌توانند با انجام يك سري آزمايشات، از وجود اين بيماري در خود مطمئن شوند. رايج‌ترين آزمايشي كه در تشخيص پوكي استخوان صورت مي‌گيرد اشعه ايكس است. با وجود اين كه اشعه ايكس قادر به شناسايي پوكي استخوان هست، ولي دست‌كم 30 درصد از استخوان‌ها را نمي‌تواند پوشش و بيماري آنها را شناسايي كند. به علاوه اشعه ايكس شاخص دقيقي براي تعيين تراكم استخوان محسوب نمي‌شود. ظاهر استخوان در اين آزمايش تحت تاثير متغيرهايي بر حسب مواجهه با فيلم اشعه ايكس قرار مي‌گيرد. در كنار اين آزمايش، آزمايش ديگري به نام آزمايش سنجش تراكم استخوان‌)DXA( وجود دارد كه بهترين و معروف ترين روش تشخيصي به حساب مي‌آيد. اين شيوه سريع و ساده است و نتايج دقيقي را در اختيار قرار مي‌دهد. روش DXA تراكم استخوان‌هاي ستون مهره، لگن و مچ‌ها را كه بيشترين مناطق در معرض خطر به شمار مي‌آيند، اندازه‌گيري مي‌كند و نيز تغييراتي را كه در طول زمان در اين استخوان‌ها ايجاد مي‌شود به طور دقيق اطلاع مي‌دهد. اين آزمايش حدود 5 تا 15 دقيقه طول مي‌كشد و تشعشعات بسيار كمي از خود ساطع مي‌كند. سپس تراكم استخواني بيمار را طبق اين روش، با حداكثر ميانگين تراكم استخوان افراد بالغ جوان در همان رده سني و همان نژاد مقايسه مي‌كنند. اين آزمايش معمولا 3 تا 5 سال يك بار انجام مي‌شود. به گفته پزشكان، زنان بالاي 45 و مردان بالاي 55 سال، حتي اگر علائمي از پوكي استخوان نداشتند، بايد اين آزمايش را انجام دهند تا در سال‌هاي بعد دچار اين بيماري نشوند و از حالا از آن پيشگيري كنند.
تمام زنان بالاي 45 سال و زناني كه استروژن مصرف نمي‌كنند و در معرض خطر هستند، بايد اين آزمايش‌ها را انجام دهند. تمام افراد 65 سال به بالا اعم از زن و مرد، تمام زنان يائسه و نيز افرادي كه دست‌كم يكي از عوامل خطر ابتلا به پوكي استخوان مانند شكستگي را دارند، افرادي كه ناهنجاري ستون مهره دارند، افراد مبتلا به ديابت نوع 1، بيماري كبدي و كليوي، بيماري تيروئيد، افرادي كه سابقه خانوادگي ابتلا به پوكي استخوان دارند و در آخر زناني كه دچار يائسگي زودرس شده‌اند، بايد اين آزمايش‌ها را انجام دهند تا از تراكم استخواني خود مطمئن شوند و بتوانند هر چه زودتر با آن مقابله كنند.

راه‌هاي مقابله با پوكي استخوان

يكي از اصلي‌ترين روش‌هاي درماني كه زماني براي درمان پوكي استخوان مورد استفاده قادر مي‌گرفت، هورمون درماني بود. ولي در حال حاضر به خاطر پيدايش داروهاي جايگزين جديدتر و نيز اطمينان نداشتن به تاثير مثبت استروژن بويژه در دهه اول يائسگي، هورمون درماني توصيه نمي‌شود. در واقع، هدف از درمان پوكي استخوان، پيشگيري از شكستگي‌هاي استخواني با استفاده از توقف كاهش تراكم استخواني و افزايش اين تراكم و استقامت است. اگرچه تشخيص زودهنگام و درمان به موقع، به طور چشمگيري شكستگي‌هاي بعدي را كاهش مي‌دهد، ولي هيچ يك از راه‌هاي درماني، درمان كاملي براي پوكي استخوان به حساب نمي‌آيند. علاوه بر روش هورموني، روش‌هاي دارويي نيز وجود دارد كه بهتر است زير نظر پزشك صورت گيرد.
از روش‌هاي درماني ديگر هم مي‌توان به روش‌هاي تغذيه‌اي اشاره كرد. مصرف كلسيم مي‌تواند هم به رشد استخوان‌ها، درمان و هم حفظ استقامت استخوان كمك كند و يكي از راه‌هاي درماني پوكي استخوان محسوب مي‌شود. البته ميزان مصرفي كلسيم بسته به هر فرد متفاوت است و از طريق پزشك تعيينمي‌شود. مصرف ويتامينD هم احتمال شكستگي‌هاي ناشي از پوكي استخوان را در سالمندان كاهش مي‌دهد و تركيب مصرف ويتامين D و كلسيم مي‌تواند تراكم استخواني را تا حدي افزايش دهد.
از مهم‌ترين عواملي كه در پوكي استخوان بسيار موثر است، فعاليت و انجام حركات ورزشي است. طبق تحقيقات صورت گرفته، انجام حركات ايروبيك، وزنه‌برداري و تمرينات استقامتي تراكم استخواني را در زنان يائسه حفظ مي‌كند و حتي تراكم آن را بالا مي‌برد. انجام تردميل (دو درجا)، انجام حركات ژيمناستيك، پرش و تمرينات استقامتي بيشترين تاثير را روي افزايش تراكم استخواني زنان يائسه مي‌گذارد.
پوكي استخوان يا بيماري خاموش در جهان در حال گسترش است و احتمالا در 60 سال آينده بسياري از مناطق جهان با اين بيماري دست به گريبان خواهند بود. طبق آمار، از هر 3 زن و از هر 12 مرد بالاي 50 سال، يك نفر در جهان به پوكي استخوان مبتلاست و دليل بسياري از شكستگي‌هايي كه سالانه رخ مي‌دهد؛ همين پوكي استخوان است. بيشترين آمار شكستگي‌ها را شكستگي ستون مهره‌ها، لگن و مچ‌ها به خود اختصاص داده است.

ندا اظهري
منابع: medicinenet
mayoclinic

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار