پوكي استخوان بيماري است كه طي آن استحكام بافت استخواني كاهش مي يابد و با شكستگي استخوانها و كاهش فعاليتهاي روزانه همراه است كه در مجموع تأثير سويي در كيفيت مطلوب سطح زندگي دارد. وخامت شكستگي ها نيز در افراد مبتلا به پوكي استخوان چندين برابر افراد سالم است.
براساس گزارشهاي سازمان بهداشت جهاني، پوكي استخوان يكي از 10 بيماري رايج و مهم در دنيا به شمار مي آيد. امروزه اين بيماري را بايد يك فاجعه دانست، زيرا شمار زنان مبتلا،200 ميليون نفر در دنيا گزارش شده است، به نحوي كه در فرانسه از هر سه خانم يائسه يك نفر دچار پوكي استخوان است. با افزايش سن اميد به زندگي اين تعداد مبتلايان نيز بيشتر مي شود چنانكه پيش بيني مي شود تا سال 2050 شمار بيماران به 42 درصد خواهد رسيد. شكستگي استخوان لگن و مهره هاي ستون فقرات از پيامدهاي اين بيماري است و به رغم استفاده از درمانهاي مفيد و صرف هزينه هاي سنگين، بيماري چندان بهبود نمي يابد.
زنان يائسه را مي توان جزو افراد مستعد ابتلا به پوكي استخوان دانست. براساس تحقيقي كه در سال 2005 در فرانسه انجام شد، 59 درصد زنان يائسه با كمبود ويتامين «D» روبه رو هستند و كساني كه بيش از 6 ماه در محيطهاي دور از نور خورشيد زندگي مي كنند به 98 درصد مي رسد كه اين مقدار كمبود حتماً شكستگي استخوان را در پي خواهد داشت. در واقع، پيشگيري از اين بيماري به رعايت اصول تغذيه و بهداشت در دوران نوجواني و پس از آن برمي گردد. انجام فعاليتهاي ورزشي نيز در جذب كلسيم بسيار مهم است.
پروفسور «كريستين رو» متخصص بيماريهاي مفصلي و رماتيسم، در مورد علل ابتلا به پوكي استخوان و روشهاي درماني مرتبط با آن توضيحاتي مي دهد:
ساختار بافتهاي استخواني چگونه است و در موارد ابتلا به پوكي استخوان چه تغييراتي در اين بافتها اتفاق مي افتد؟ ** استخوان يك بافت زنده است كه از انواع پروتئينها بخصوص كلاژن تشكيل شده است، كه كريستالها باعث استحكام اين بافتها مي شوند. اين قالب پروتئيني به طور دايم توسط دو نوع پروتئين ساخته مي شود؛ سلولهاي استوبلاست كه بافت پروتئيني را مي سازند و سلولهاي استوكلاست كه بافت را تخريب مي كنند. اين تخريب در واقع يك ضرورت محسوب مي شود، زيرا بافت استخواني مرتب ساخته مي شود و بدين ترتيب استخوان خود را با فشارهاي وارده سازگار مي كند. پوكي استخوان زماني اتفاق مي افتد كه تخريب بافت بيشتر از ساخت آن باشد. احتمال بروز اين بيماري پس از دوران يائسگي بسيار زياد است؛ زيرا در اين مرحله از زندگي استخوانها سست و شكننده مي شوند.
چه عواملي زمينه ابتلا به بيماري پوكي استخوان را تشديد مي كنند؟ ** سابقه فاميلي بخصوص اگر والدين مبتلا به اين بيماري باشند، وزن نامتعادل، يائسگي زود هنگام، استفاده از داروهاي كورتيزون در طولاني مدت، استعمال دخانيات و سابقه شكستگي استخوان بدون دليل مشخص را مي توان مهمترين علل بروز اين بيماري دانست.
چه زماني بايد فرد مورد آزمايشهاي تراكم استخواني قرار بگيرد؟ ** اگر فرد زمينه بروز بيماري نداشته باشد، ضرورتي براي مراجعه به پزشك نيست، اما در غير اين صورت توصيه مي شود فرد حتماً مورد معاينه قرار گيرد. اگر نتيجه آزمايش نرمال باشد، سه تا پنج سال فرد بايد مراقب باشد و اگر در اين مدت يكي از عاملهاي بروز بيماري مشاهده شد، به عنوان مثال مادر شخص دچار شكستگي استخوان ران شود، بهتر است فرد تحت آزمايشهاي تراكم استخواني قرار گيرد.
در موارد ابتلا به بيماري، احتمال شكستگي در كدام استخوانها بيشتر است؟ ** از آنجا كه پوكي استخوان، بيماري خاموش است، معمولاً پس از شكستگي استخوان فرد متوجه بيماري مي شود. احتمال شكستگي در تمام استخوانهاي بدن وجود دارد، اما در بعضي قسمتها بيشتر است. افراد حدود 50 سال، بيشتر از ناحيه مچ دست، افراد حدود 65 سال درستون مهره ها و افراد بالاي 75 سال در استخوان ران پا دچار شكستگي استخوان مي شوند. امكان شكستگي در استخوانهاي بازو، باسن و دنده ها نيز زياد است.
آيا اين بيماري از نظر وخامت، درجات مختلف دارد؟ ** بله، پوكي استخوان سه مرحله دارد. در مرحله اول، سنجش تراكم استخواني حاكي از آن است كه تراكم بافت استخواني در حال كاهش است. اين حالت در واقع بيشتر يك علامت هشدار دهنده است تا بيماري. در مرحله دوم تراكم استخواني كاهش يافته اما فرد هنوز دچارشكستگي نشده است و مرحله سوم كه در واقع حالت وخيم است و يك يا چند شكستگي در استخوانهاي بدن را در پي دارد.
چه روشهاي درماني مؤثري براي درمان اين بيماري وجود دارد؟ روشهاي درماني متعددي در درمان پوكي استخوان به كار مي رود كه با توجه به مرحله پيشرفت بيماري، توسط پزشك توصيه مي شود. اما قبل از اينكه درمورد روشهاي درماني صحبت كنيم، بهتر است به پيشگيري از بروز بيماري اشاره كنيم. تجويز ويتامين D( 400 تا 800 واحد در روز) فوايد بسياري براي استخوانها و نيز ماهيچه ها دارد. اين مصرف اضافي ويتامين Dبراي كساني كه دچار كمبود اين ويتامين و نيز بيماران مبتلا به پوكي استخوان در تمام مراحل پيشرفت بيماري، لازم و ضروري است. داروهاي خانواده «بي فسفنات» ( قرصهاي تجويز شده براي يك هفته يا يك ماه) تخريب بافت استخواني را متوقف كرده و ممكن است قبل و بعد از بروز شكستگي استخواني تجويز شود. داروي ديگر، «رالوكسيفن» است كه عملكرد آن بر گيرنده هاي هورموني است و براي خانمهاي جوان كه دچار پوكي استخوان در ناحيه ستون فقرات هستند، تجويز مي شود. براي خانمهاي مبتلا به پوكي استخوان حاد، مي توان«تري پاراتيد» ( تزريق زير جلدي به مدت 18 ماه در هر روز) را تجويز كرد. اين دارو باعث تحريك ساخت بافت استخواني مي شود. «رانلات استرنسيم» با كاهش تخريب بافت استخواني و تحريك ساخت آن، در تمام مراحل بيماري تجويز مي شود.
اين روشهاي درماني چه تأثيرات و عوارضي در پي خواهد داشت؟ ** تمام اين روشهاي درماني تا 50 درصد خطر شكستگي را كاهش مي دهند. از آنجا كه پوكي استخوان يك بيماري مزمن محسوب مي شود، دوره درمان بايد مدت زمان طولاني ( پنج سال قبل از پيشرفت بيماري) ادامه يابد. اين نكته را نيز بايد مدنظر داشت كه اين داروها عوارض جانبي نيز در پي خواهند داشت. «بي فسفنات» ها ناراحتيهاي معده را به دنبال دارد، با مصرف «رالوكسيفن» فرد دچار گرگرفتگي و احساس گرما مي كند، «تري پاراتيد» سردرد را به همراه دارد و مصرف «رانلات استرنسيم» به طور موقت ناراحتيهاي خفيف گوارشي را در پي دارد؛ اما اين عوارض بندرت پيش مي آيد و قابل كنترل است.
عملكرد داروي جديد درمان پوكي استخوان به چه صورت است؟ ** اين داروي جديد؛ «زولدرنات» از خانواده «بي فسفنات» است، ويژگي اين دارو اين است كه تنها يك بار در سال و آن هم به صورت يك تزريق آرام 15 دقيقه اي است. نتايج تحقيق استفاده از اين دارو روي بيش از 7 هزار خانم نشان مي دهد كه اين دارو احتمال شكستگي استخوان هاي ستون مهره ها را تا 70 درصد، احتمال شكستگي استخوان ران پا را تا 40 درصد و احتمال شكستگي در ساير قسمتها را 25درصد كاهش مي دهد. عوارض جانبي تزريق دارو نيز خفيف است. بندرت ممكن است روي قلب نيز تأثير بگذارد كه بايد مورد توجه قرار گيرد. اين شيوه درماني كه در تمام مراحل بيماري پوكي استخوان قابل استفاده است ، اين مزيت را دارد كه بيمار مجبور نيست هر روز يا هر هفته دارو مصرف كند. در فاصله بين تزريق سالانه هم نبايد هيچ داروي ضد پوكي استخوان تجويز شود.
اما به خاطر داشته باشيد درست است كه با شروع دوران يائسگي احتمال مبتلا شدن به پوكي استخوان تا حد زيادي افزايش مي يابد، اما اين يك قاعده كلي نيست. رعايت نكاتي ساده در طول زندگي مي تواند بهترين ضامن سلامتي در آينده باشد.
سلامتي؛ از دوران نوجواني مصرف به اندازه كافي منابع كلسيم و انجام فعاليتهاي ورزشي از جمله مهمترين اصول حفظ اندام مناسب در دوران جواني و پس از آن در بزرگسالي است. ترشح هورمون استروژن عامل مهمي در جلوگيري از پوكي استخوان است. از حدود 5 تا 6 سال قبل از دوران يائسگي، ترشح اين هورمون بتدريج كم مي شود كه در نتيجه استقامت استخوانها نيز به مرور كاهش مي يابد. پس براي جبران اين كمبود، حتماً بايد از مواد غذايي مناسب استفاده كرد.
كمبود وزن قطعاً اضافه وزن يكي از عمده ترين تهديدها براي سلامتي محسوب مي شود، اما در مورد پوكي استخوان يكي از عاملهاي محافظ به شمار مي آيد و در واقع بايد گفت كمبود وزن يكي از عوامل خطرزاست. مراقب باشيد كه وزن از مقدار متعادل پايين تر نباشد.
رژيمهاي نادرست رژيمهايي كه فرد را براي مدتي از خوردن بسياري ازموادغذايي محروم مي كند را نمي توان در طولاني مدت ادامه داد. در اين نوع رژيمها وزن به سرعت كاهش مي يابد اما پس از قطع آن، وزن به مقدار اول و حتي بيشتر برمي گردد. در هر نوع رژيمي علاوه بر كاهش چربيها، ماهيچه ها و تا حدي توده استخواني تحليل مي رود. هر چه وزن در مدت زمان كوتاهتري كم شود، توده استخواني بيشتر تحليل مي رود و عواقب جدي تري در پي دارد. تغذيه صحيح و مصرف منظم كلسيم يكي از اصول اجتناب ناپذير حتي در دوران رژيم است.
كلسيم؛ اكسير استخوانها كلسيم يكي از مهمترين نيازهاي بدن ما در تمام سنين است. اين نياز در دوران كودكي، نوجواني، بارداري و يائسگي افزايش مي يابد. اهميت استفاده بيشتر از كلسيم در دوران بارداري، تأمين نيازهاي جنين است. زنان يائسه بايد روزانه 1200 ميلي گرم كلسيم مصرف كنند. نمك را در برنامه غذايي به حداقل برسانند، زيرا مصرف مقادير بالاي آن باعث دفع كلسيم مي شود.
ويتامين D؛ همراه هميشگي كلسيم يكي از مهمترين فاكتورها درجذب كلسيم، مصرف ويتأمين D است. غذاهايي مانند ماهيهاي چرب، جگر، زرده تخم مرغ، خامه و ... سرشار از اين ويتامين است، اما بايد گفت كه بخش زيادي از اين ويتأمين حيات بخش توسط نور خورشيد تأمين مي شود. با بالا رفتن سن، توانايي توليد اين ويتامين در بدن، فعاليتهاي بيرون از منزل و قرار گرفتن در معرض نور خورشيد كاهش مي يابد. در اين صورت بايد از داروهاي مكمل ويتامين Dاستفاده كرد.
فعاليتهاي ورزشي منظم فعاليتهاي ورزشي نقش بسيار زيادي در حفظ توده استخواني حتي پس از دوران يائسگي دارد و احتمال شكستگي استخوانها را نيز كاهش مي دهد. تأثيرات مثبت ورزش بر جسم و نيز بر روح و روان قابل چشم پوشي نيست. حداقل 30 دقيقه پياده روي سريع در هر روز توصيه مي شود. هر فرصتي را براي ورزش كردن غنميت بدانيد اما در هنگام ورزش مراقب خطرات احتمالي مثل ليز خوردن و به زمين افتادن باشيد.
مريم سادات كاظمي – روزنامه قدس – شماره 5666 |