الگوپذیری؛ زیرساز شخصیت اجتماعی(1)

الگوپذیری؛ زیرساز شخصیت اجتماعی

قسمت اوّل

از روزی كه جواد وارد دانشگاه شد تا آن روز كه دبیر كمیته انضباطی حكم «محرومیت از تحصیل به مدت دو نیم‏سال با احتساب سنوات‏» را به او ابلاغ كرد، بیش‏تر از سه سال طول نكشید; اما تغییر شخصیت او در این مدت آن‏قدر پرشتاب بود كه هیچ كس نتوانست آن را باور كند .
جواد روزهای اول با كسی رفت وآمد نداشت; وقتی با هم‏كلاسی‏هایش صحبت می‏كرد، زرد و سرخ می‏شد و با حجب و حیای شهرستانی نگاهش را پایین می‏انداخت; اما كم كم پنجره‏ی مراوده با چند نفر از هم‏كلاسی‏ها را باز كرد و برای این‏كه بتواند پذیرشی در جمع پیداكند، تلاش كرد حركات و گفتار آن‏ها را بپذیرد . به مرور زمان خودش را پیدا كرد و برای جبران گذشته در یكی از نهادهای دانشجویی فعالیت‏خود را آغاز كرد; اما همین امر به جای پالایش شخصیت او، زمینه‏ای شد تا خواسته‏های دیگری را نیز آزمایش كند .
برخی ارتباطهای نادرست، جواد را به سمت و سویی سوق داد كه مسؤولان كمیته‏ی انضباطی مجبور شدند او را احضار كنند و به صورت شفاهی به او تذكر بدهند .
افت درسی جواد، بالاخره در ترم سوم و چهارم، او را جزؤ دانشجویان مشروط قرار داد .
شخصیت جواد بیش از این‏ها افت كرد . دست آخر در یكی از روزهای اول ترم ششم، دبیر كمیته‏ی انضباطی حكم محرومیت از تحصیل به مدت دو نیم‏سال را به جواد ابلاغ كرد و رونوشتی نیز به مسئولین مربوطه جهت جلوگیری از ورود جواد به دانشكده و خوابگاه داده شد .
جواد رفت‏به همان شهرستانی كه سه سال قبل با كلی آمال و آرزو از آن‏جا آمده بود، به امید آن كه روزی مدرك فراغت از تحصیلش را چشم‏روشنی والدینش قرار بدهد . اما آیا این جواد همان جواد قبلی است؟
چرا جواد به این ورطه افتاد؟ محرومیت‏های گذشته؟ دوستان ناباب؟ محیط دانشكده؟
هرچه بود، یك مطلب را نمی‏توان نادیده گرفت، جواد الگوهای رفتاری خوبی برای بازیابی خودش دست وپا نكرد; و این مساله او را به جایی رساند كه جز اخراج از دانشكده چاره‏ای برای مسؤولان باقی نگذاشت; كه گفته‏اند «آخرالدواء الكی‏» (1)

جمع‏گرایی انسان

انسان موجودی است اجتماعی . فطرت جمع‏گرایی وگریز از زندگی انفرادی ودیعه‏ای است كه خدای متعال در انسان نهاده است و در حقیقت این ودیعه‏ی الهی زیربنا و خمیرمایه‏ی تشكیل اجتماعات انسانی است .
بدون وجود این روحیه، طبیعتاً تمدن‏های انسانی نیز به ظهور نمی‏رسید:
جمع‏گرایی انسان مبتنی بر «تاثیرگذاری‏» است والبته هر تاثیر بر سه پایه استوار است .
شخصی كه تاثیر می‏گذارد، «الگو» یا «سرمشق‏» عنوان می‏گیرد و در این معادله ركن تعیین‏كننده به حساب می‏آید; پایه‏ی دوم شخصی است كه تاثیر می‏پذیرد و ركن سوم، رفتاری است كه مورد تقلید قرار می‏گیرد .
«الگو» به چه معناست؟ انسان در چه سن و سالی از الگوها تاثیر می‏پذیرد و در چه هنگام خود به عنوان الگو می‏تواند تاثیرگذار باشد؟ الگوهای انسان در مراحل مختلف سنی و در گروه‏های گوناگون اجتماعی چه كسانی‏اند؟ مباحثی ازاین دست، موضوعاتی مطرح در علم روان‏شناسی است . در این مختصر به چند نكته اشاره می‏شود:

فرآیند الگوپذیری

روان‏شناسان، الگوگیری را فرایندی دانسته‏اند كه شخصی طی آن رفتارهایی را از طریق مشاهده یاد می‏گیرد و آن‏ها را دوباره تولید می‏كند . (2)
مثلا كودك می‏تواند رفتار والدین خود را یاد گیرد، یا دانش‏آموز، حركات معلم را به ذهن بسپارد تا در شرایط مقتضی آن‏ها را انجام بدهد (دوباره تولید كند)
البته روان‏شناسان معتقدند كه میان یادگیری رفتار الگو، با انجام دادن دوباره‏ی آن بایستی تمایز قائل شد .
به عبارت دیگر هر یادگیری با انجام دادن رفتاری مشابه، ملازمت ندارد، مگر این‏كه دلیلی برای انجام دادن رفتار پیش آید . این یادگیری (یادگیری بدون انجام دادن رفتار) را «یادگیری نهفته‏» می‏نامند . (3)
الگوپذیری مبتنی بر «همانندسازی‏» است و این مقوله‏ای مهم در فرایند رشد انسان است . شخصی كه آگاهانه همانندسازی می‏كند، بایستی اولاً شخص مورد نظر را بشناسد; ثانیاً او را دوست‏بدارد و ثالثاً او را از دیگران برجسته‏تر و معتبرتر بداند . بدون این سه امتیاز نمی‏توان انتظار داشت‏حركات كسی سرمشق دیگران قرار بگیرد .
نخستین جرقه‏ی سرمشق‏گیری و الگوپذیری، در هفت‏یا هشت‏ماهگی بروز می‏كند . طفل در این سن «تقلید انتخابی‏» می‏كند و با افزایش سن او مثلا بعد از اولین‏سال تولد، تقلیدهای پیچیده‏تری از او بروز می‏كند كه به آن «تقلید تاخیری‏» می‏گویند، یعنی یادگیری‏هایی كه خود آن‏ها را در فرصت‏های دیگر اعمال می‏كند .
طفل، بین سال اول و دوم تولد، بیش‏تر از سرمشق‏های زنده تقلید می‏كند، تا سرمشق‏های تلویزیون و در فاصله‏ی میان یك تا سه سالگی، تقلیدهای اجتماعی او شروع می‏شود .
براساس این یافته‏ها الگوپذیری انسان از هفت ماهگی به صورت ساده و بسیط شروع می‏شود و به مرور زمان حركات پیچیده‏تری مورد تقلید او قرار می‏گیرند اگرچه عوامل تاثیرگذار در سنین مختلف، متفاوت خواهند بود، اما تماما مبتنی بر سه ركنی است كه به آن اشاره شد (تاثیرگذار یا الگو، تاثیرپذیر و حركتی كه مورد تقلید و تكرار قرار می‏گیرد)

رابطه‏ی سن و سال با الگوها

سن و سال، در پذیرش الگوها و سرمشق‏گیری با آگاهی یا عدم آگاهی و معرفت‏یا عدم معرفت نسبت‏به الگو و سرمشق، رابطه‏ی مستقیم دارد . به عبارت دیگر انسان در سنین پایین عمر، معمولا به صورت ناآگاهانه حركات الگو را سرمشق قرار می‏دهد و در خوبی یا بدی حركاتی كه مورد تقلید قرار می‏دهد، اندیشه نمی‏كند . معمولا ناهنجاری‏هایی كه كودكان از خود نشان می‏دهند، ناشی از همین ناآگاهی نسبت‏به الگو است .
مرحوم دكتر «كی‏نیا» در كتاب «جرم‏شناسی‏» می‏نویسد:
«پرز گفته است قسمت اعظم رفتار و گفتار كودكان ناشی از تقلید است وطبیعتاً خیر و شر را هم از راه تقلید می‏آموزند . دختر بچه‏ای پدر تندخویی داشت . در پانزده‏ماهگی ابرو در هم كشیدن و فریاد زدن را از پدر آموخت . در سه سالگی در گفتگویی با هم‏بازی خود به او گفت: ساكت‏باش; تو نمی‏گذاری من حرفم را تمام كنم - درست مانند پدرش . لوكاس نقل می‏كند كه كودكی بین شش تا هشت‏ساله، برادر كوچك‏تر خود را خفه كرد . هنگامی كه پدرومادرش در بازگشت‏به منزل این وضع را مشاهد كردند، كودك خود را در آغوش آن دو انداخت . در حالی كه اشك می‏ریخت، می‏گفت: دیده‏ام كه اهریمن چگونه دلقك را خفه كرده است . من خواستم از آن تقلید كنم‏» (6)
به مرور زمان آگاهی بیش‏تری نسبت‏به الگو در شخص ایجاد می‏گردد . در این مرحله، انسان به جای تقلید حركت، دست‏به نوعی پالایش و گزینش می‏زند . برخی حركات را سرمشق قرار می‏دهد و برخی را رها می‏كند . عواملی كه در این گزینش دخالت دارند، عبارتند از گرایش‏های شخصی، قبیله‏ای، گروه اجتماعی، اعتقادات، ارزش‏ها، فرهنگ و عوامل دیگر .
در عین حال مشاهده شده است كه برخی افراد در سنین بالای عمر نیز كارها و حركاتی را كودكانه و كوركورانه تقلید می‏كنند .
مرحوم دكتر كی‏نیا در این خصوص به نقل از «لومبر وزو» می‏نویسد:
«علت ثانوی خالكوبی، تقلید است . روزی برای یك سرباز شجاع مبلغی خرج كردم و از او پرسیدم چرا بازوی خود را چنین تباه كرده است . در حالی كه می‏خندید، به من جواب داد: ملاحظه می‏فرمایید آقا، ما مثل گوسفندان هستیم، اگر یكی از ما عملی انجام دهد، تمام گوسفندان از آن تقلید می‏كنند، حتی تحمل خطر و آسیب را در این تقلید می‏پذیرند .
اغلب اتفاق می‏افتد كه یك جمعیت‏بدون استثنا همگی دارای یك علامت (مثلا قلب) می‏باشند و این نكته مؤید تاثیر عجیب تقلید است .
لاكاسانی در یك زندان، ده نفر بازداشتی را دید كه همگی به تقلید از یكی از دوستان خود بر بازوی خویش كلمه‏ی «بدون شانس‏» را خال كوبیده‏اند . یكی از آن‏ها گفت كه این كار را به خاطر این انجام داده‏ام كه تمام زندانیان این‏چنین خال كوبیده‏اند» (7)
آری، نمی‏توان تاثیر سن و سال را در گزینش الگوها نادیده گرفت .
فرایند الگوپذیری در نهایت‏به ساخته شدن شخصیت فرد می‏انجامد . در واقع ساختمان و اسكلت‏شخصیت فرد براساس رفتارهایی است كه در چهارچوب واژه‏ای به نام «الگوپذیری‏» یا «سرمشق‏گیری‏» قرار می‏گیرد . بدون شك سعادت وتیره‏بختی شخص، به این نكته بستگی دارد كه شخص، كدام چهارچوب را برای این مهم برگزیند .
افرادی كه الگوهای واقعی و منطبق با فطرت و عقل خدادادی را بر می‏گزینند، همانندسازی شخصیت آنان براساس این الگوها شكل می‏گیرد و كسانی كه افراد منحط و لاابالی را به عنوان سرمشق و الگو انتخاب می‏كنند، آوندهای درخت پلیدی خواهند شد كه میوه‏ی آن ناهنجاری‏های اجتماعی است .
دنباله‏ی این بحث به یاری خدا خواهد آمد . اما این بخش را با دو بیت از حكیم ابوالقاسم فردوسی به پایان می‏بریم .

سخن بشنو ای بهترین یادگیر مگر تا كلام آیدت دل‏پذیر
جز از نیك‏نامی و فرهنگ و داد ز رفتار گیتی مگیرید یاد

پی‏نوشت‏ها:

1 . آخرین دوا سوزاندن است . منظور این كه گاه اصلاح شخص راهی جز برخورد قهرآمیز ندارد .
2 . روان‏شناسی شخصیت، ترجمه: دكتر پرویز كدیور، ج 2، ص 214
3 . همان، ج 2، صص 138 - 142
4 . روان‏شناسی عمومی، دكتر حمزه گنجی، 342
5 . روان‏شناسی رشد كودك و نوجوان، دكتر پارسا، ص 141
6 . جرم‏شناسی، سیدمهدی كی‏نیا، ج 1، ص 476
7 . همان، 420

ابوالفضل علیدوست ابرقویی / دیدار آشنا شماره 43

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار