مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار

  اخبار ایران و جهان تاریخ و سیاست مهدویت علمی فرهنگی خانواده معارف اسلامی
 تبلیغات در سایت   
علائم ظهور
پیوندهای ویژه  
نخستين سلسله قدرتمند شيعه
نظارت بر اعمال شيعيان در عصر...
درماني‌آسان براي يبوست
7 عادت آدم‌هاي موفق
آثار تربيتى نماز
بسیار زیبا به رنگ سبز!
بناهای تاریخی اصفهان
دعا براي امام زمان عليه السلام...
دور افتاده
4‌ خطاي تغذيه‌اي ‌كه شما را...
تفسیر کلمه فتنه
نقاشی های تلفیقی و شگفت انگیز...
آسيب‏شناسى انقلاب اسلامى
پایتخت دولت مهدوی کجاست؟
اتصال به «شعوركيهاني»
آرايش ، چرا و چگونه؟
ارزش سجده
گل های بسیار زیبا، رنگارنگ و...
وادي السلام ، بزرگ ترين و قديمي...
ملائکه در خدمت امام زمان(علیه...
خطرات استفاده از کولر خودرو...
بصیرت چيست؟
پروردگار قبل از اینکه خدایی...
تصاویری زیبا از مراحل رشد یک...
مروري‌ بر تاريخ‌ رابطه‌ آمريكا...
داستان شهر عشق
گاهي به تلويزيون نگاه نکن!
گزارش تصویری  
اخبار تازه   
دیدار جلیلی با عمار حکیم
دبیر شورای عالی امنیت ملی کشورمان عصر امروز با رئیس مجلس اعلای اسلامی عراق دیدار و گفت‌وگو کرد.
خانه میلیون دلاری امير قطر+عكس
امير قطر شيخ حمد بن خليفه ال ثاني ساختمان محل سكونت خود در لندن را بازسازي كرده كه اين ساختمان هم اكنون...
زن مصدوم، راننده فراري را دستگير كرد
راننده اتوبوس پس از تصادف با يك زوج رهگذر وقتي از صحنه حادثه گريخت، گمان نمي‌كرد زن مصدوم او را تعقيب...
شيخ الازهر از فتواي مقام معظم رهبري استقبال کرد
احمد الطيب شيخ الازهر ديروز دوشنبه با مجتبي اماني كاردار ايران در قاهره ديدار و با استقبال از فتواي مقام...
جلسه خصوصی دنیزلی و کریمی از زبان رویانیان
مدیر عامل باشگاه پرسپولیس در سفری که برای رسیدگی به شرایط تیم به امارات داشت، در جلسه ای اختصاصی با علی...
دانشگاه پیام نور مشهد از خواننده هتاک حمایت کرد
مسئول بسیج دانشجویی دانشگاه پیام‌نور مشهد در پی هتک حرمت به امام هادی(ع) و برگزاری کرسی آزاداندیشی در...
سرمربی پرسپولیس: خلعتبری و انصاری‌فرد را می‌خواهم
دنیزلی از مسوولان باشگاه پرسپوليس خواسته كه تحت هر شرايطی كريم انصاری‌فرد و محمدرضا خلعتبری را جذب كنند.
بنگر خطاب به رويانيان: سيدجلال را به پرسپولیس می‌آورم
بنگر رابطه نزديكي با رويانيان دارد و همين موضوع باعث شده كه مديرعامل پرسپوليس از مدافع سپاهان بخواهد...
حدادازشب آغازسهمیه‌بندی‌بنزین می گوید
بنده یادم هست روزی که قرار بود از ساعت 12 شب سهمیه‌بندی بنزین آغاز شود، آقای احمدی‌نژاد به سفری به یکی...
قیمت روز طلا، سکه و ارز + جدول
بنزين به زودی سه نرخي مي‌شود
بنزين اگرچه چند روزي است دو نرخي شده است، اما احتمالا به زودي دوباره شاهد سه نرخي‌شدن آن خواهيم بود.
لاریجانی: رئیس مجلس نشوم ثلمه‌ای به عالم اسلام وارد نمی‌شود
رئیس مجلس با بیان اینکه ولعی برای ریاست مجلس ندارم، گفت‌: اگر به عنوان رئیس مجلس انتخاب نشوم، ثلمه‌ای...
اسرائیل نباید به تلاش‌های جهانی در نشست بغداد آسیب بزند
یک روزنامه صهیونیستی با بیان اینکه اسرائیل حق ندارد به تلاش‌های جهانی در نشست بغداد آسیب بزند تاکید کرد...
مطهری از نطق جنجالی اش دفاع کرد
وی با اشاره به برخی موضوعات مطرح شده درباره نطقش که بسیاری آن را اهانت و بی ادبی می‌دانستند، گفت: متن...
فروشگاه
تالار گفتمان
 
  دفعات نمایش: 1544    چهارشنبه 31 تیر 1388 

نگاهی به آثار و اندیشه های جلال آل احمد


نگاهی به آثار و اندیشه های جلال آل احمد

اشاره

سید حسین آل احمد، ملقب به جلال الدین، در آذرماه سال 1302 در خانواده‏ای روحانی به دنیا آمد. گرچه اصالت طالقانی دارد، در محله پامچنار تهران متولد شده و دوران کودکی خویش را نیز در تهران گذرانده است. پس از پایان دوره دبستان، با دستور پدر به شاگردی در بازار پرداخت و سپس پنهان از چشم پدر، در کلاس‏های شبانه مدرسه دارالفنون هم شرکت کرد. آن‏گاه وارد دانش‏سرای عالی شد و دوره دکترای ادبیات را نیز همان‏جا گذراند، ولی از ارائه پایان نامه دکترا منصرف شد. جلال پس از 46 سال زندگی و حدود سی سال نویسندگی و فعالیت‏های فرهنگی و سیاسی، در سال 1348 بدرود حیات گفت و در شهرری مدفون گشت.
مقاله حاضر، کمتر به زندگی‏نامه آل احمد پرداخته است و بیشتر به آثار و اندیشه‏های او توجه دارد. این مقاله می‏کوشد چکیده‏ای از کتاب غرب‏زدگی جلال را در خود بگنجاند و دیدگاه‏های او را در مورد غرب و پی‏آمدهای غرب‏زدگی بازگو کند.

جلال و نویسندگی

یکی از کارآمدترین و مؤثرترین ابزار ثبت و انتقال اندیشه‏ها و حوادث بشر، نوشتن آنهاست. گه‏گاه در تاریخ هر کشوری، نویسندگان زبردستی پدید می‏آیند که اندیشه‏های خویش را به زیباترین شیوه، قلم می‏زنند و عمیق‏ترین تأثیر را بر جامعه خویش به‏جا می‏گذارند.
بی‏تردید، جلال آل احمد یکی از سرشناس‏ترین نویسندگان ایرانی است. نویسندگی را از شانزده یا هفده سالگی آغاز کرد و نخستین اثر خود را در بیست سالگی به چاپ رساند. جلال به نویسندگی مانند یک فریضه روزانه می‏نگریست. همان‏گونه که هر مسلمان متدّینی روزی چندبار به نماز قامت می‏بندد و روبه قبله قیام می‏کند، جلال هم روزی چند نوبت به خلوت می‏نشست برای نوشتن.
حاصل قلم‏زنی‏های سی ساله او حدود چهل داستان، مقاله، ترجمه، سفرنامه و گزارش است که برخی از آنها، بهترین نمونه‏های زمان خود بودند. آثار جلال هنوز هم با استقبال جوانان و روشن‏فکران ایرانی روبه‏روست. از برجسته‏ترین آثار او می‏توان غرب‏زدگی، سه مقاله دیگر، مدیر مدرسه، نون والقلم، خسی در میقات و پنج داستان را نام برد.

استعمارستیزی جلال

فرهنگ‏های استعماری همواره می‏خواهند ملت‏های زیر سلطه خویش را از آموزش و آگاهی دور نگاه دارند. این کشورها برای اجرای مقاصد خود، جلو هرگونه حرکت نواندیش و بیدارگر را می‏گیرند. مستضعفان فرهنگی را از مسیر دانش‏اندوزی دور می‏کنند و اهل قلم و فرهنگیان را به امور کم اهمیت سرگرم می‏دارند. در چنین شرایطی، تنها راه مقابله با استعمار، فریاد انقلابی مردانی خوش‏فکر و شجاع است که با احساس مسئولیت درباره ملت خود، سر بر می‏آورند و بانگ مخالفت با استعمار سر می‏دهند.
جلال آل احمد را می‏توان یکی از انقلابیان فرهنگی معاصر دانست که یوغ استعمار را تاب نیاورد و مردانه خروشید. شعارش، انفجار بمب عصیان برضد غرب‏زدگی است و اعلام بازگشت به فرهنگ و اسلام و تکیه بر خویش. مردی که نشان داد مسئولیت اجتماعی خویش را خوب می‏شناسد و تا آن‏جا که می‏شناسد، خوب عمل می‏کند.

غرب‏زدگی، نظریه جلال

تا پیش از انتشار کتاب غرب‏زدگی، جلال آل احمد به عنوان نویسنده‏ای روشن‏فکر و فعال، منتقدانه به طرح مسائل پراکنده‏ای در قلمرو سیاست، اجتماع و ادبیات دست زده بود. انتشار این کتاب که در مدتی کوتاه، تأثیری ژرف بر اذهان روشن‏فکران و صاحب‏قلمان باقی گذاشت، او را به عنوان نویسنده‏ای نظریه‏پرداز، مشهور کرد. جلال، تأثیر عمیقی بر جریان روشن‏فکری دوران خود گذاشت.
کتاب غرب‏زدگی نشان داد که آل احمد در حوزه مسائل اجتماعی، صاحب یک مکتب فکری است، اگرچه خود او هرگز چنین ادعایی نکرد. او شرایط و جریان‏های جامعه را به درستی درک و با دقت بررسی می‏کرد و هوشمندانه، دیگران را نیز آگاه می‏ساخت. همان‏طور که جلال در «پیش درآمد» کتاب آورده است، اصطلاح غرب‏زدگی را از دیگران وام گرفته، ولی درک و سپس طرح مسئله غرب‏زدگی از سوی او در تاریخ فرهنگ و قوم ما، سرآغازی ماندگار شده است.
این کتاب، ابتدا به صورت نسخه‏های تایپ شده و نیز سرمقاله نشریه کتاب ماه، دست به دست میان آشنایان و اهل قلم می‏گشت تا اینکه در سال 1341 ـ آن هم به صورت غیرقانونی و پنهان از چشم ساواک ـ چاپ شد. غرب‏زدگی که بیش از همه آثار جلال تجدید چاپ شده است، به سرعت در داخل و خارج ایران، مورد استقبال ایرانیان قرار گرفت.

گزیده‏هایی از کتاب غرب‏زدگی
طرح یک بیماری

غرب‏زدگی، واژه‏ای رایج، ولی پیچیده است که ذهن بسیاری از اندیشمندان را به خود مشغول داشته است. پیش از هر چیز باید دانست که غرب‏زدگی چیست. جلال آل احمد، غرب‏زدگی را این‏گونه تعریف می‏کند: «غرب‏زدگی می‏گویم همچون وبازدگی و اگر به مذاق خوشایند نیست، بگوییم گرمازدگی یا سرمازدگی. اما نه، دست‏کم چیزی است در حدود سن زدگی. دیده‏اید که گندم را چگونه می‏پوساند؟ از درون. پوسته سالم برجاست، اما فقط پوست است؛ عین همان پوستی که از پروانه‏ای بر درختی مانده».
جلال، غرب‏زدگی را نوعی بیماری می‏داند؛ عارضه‏ای که از بیرون آمده و محیط مناسب و آماده‏ای برای رشد پیدا کرده است. سپس چون طبیبی آگاه زوایای بیماری را باز می‏شناساند و مرزها را مشخص می‏کند. او می‏گوید: «این غرب‏زدگی، دو سر دارد: یکی غرب و دیگر ما که غرب‏زده‏ایم. ... برای من، غرب و شرق نه معنای سیاسی دارد و نه جغرافیایی، بلکه دو مفهوم اقتصادی است. غرب یعنی ممالک سیر و شرق یعنی ممالک گرسنه».

عصر جلال، عصر درماندگی

آنچه زندگی را در نگاه انسان ارزشمند می‏کند، امید او به آینده و اهداف بلند است. انسان باید با انتخاب آرمانی بلند برای رسیدن به خواسته‏هایش امیدوارانه تلاش کند. با سختی‏ها به مبارزه برخیزد و تلاش‏گرانه زندگی کند. جلال آل احمد، ناامیدی و رکود را یکی از اساسی‏ترین مشکلات جامعه غرب‏زده می‏داند. وی مردمی را که از سر بیچارگی و به تقلید از فرهنگ غرب، بدون اندیشیدن به هدفی بزرگ، روزگار خود را می‏گذرانند، چنین توصیف می‏کند: «اکنون دیگر حس رقابت در ما فراموش شده است و احساس درماندگی بر جایش نشسته. ما دیگر نه تنها خود را مستحق نمی‏دانیم و بر حق، بلکه اگر در توجیه امری از امور معاش و معاد خودمان نیز باشیم، به ملاک غربیان ارزش‏یابی می‏کنیم. ... جالب این است که عین غربی‏ها زن می‏بریم، عین ایشان ادای آزادی درمی‏آوریم، عین ایشان دنیا را خوب و بد می‏کنیم و لباس می‏پوشیم و چیز می‏نویسیم و اصلاً شب و روزمان وقتی شب و روز است که ایشان تأیید کرده باشند. جوری که انگار ملاک‏های ما منسوخ شده است».

وضعیت فرهنگ در عصر جلال

نقش تعلیم و تربیت در شکل‏دهی شخصیت و فرهنگ افراد جامعه، بر هیچ کس پوشیده نیست. آموزش و پرورش را باید یکی از مهم‏ترین نهادهای دولتی برای ارتقای سطح فکری جامعه دانست. جلال آل احمد یک فرهنگی است. مهم‏ترین فعالیت‏های او در عرصه‏های نویسندگی، تدریس و تفکر بود. پس با برنامه‏ها، اهداف و مشکلات فرهنگی کشور کاملاً آشنایی داشت. او معتقد بود باید همیشه و به همه چیز از دریچه فرهنگ نگریسته شود. به این ترتیب، نظر جلال درباره اهداف فرهنگ و نظام آموزشی آن روز کشور، نگاهی کارشناسانه و قابل توجه است: «از نظر فرهنگ، ما درست به علف خودرو می‏مانیم. زمینی باشد و دانه‏ای از جایی دم باد یا بر منقار پرنده‏ای، بر آن بیفتد و باران هم کمک بدهد تا چیزی بروید. درست همین جور ... هیچ نقشه‏ای از پیش نیست ... توجه به کمیت، هنوز مسلط بر عقول فرهنگ است و هدف نهایی فرهنگ؟ گفتم: غرب‏زده پروردن».

شهادت‏طلبی، راه آزادی

کیست که بدون رشادت و فداکاری، حق خود را از ستمگری بازستانده باشد؟ کجاست ملتی که جوانان خویش را به قربان‏گاه دفاع از وطن نفرستاده باشد و اکنون سربلند زندگی کند؛ شرافتمندانه و سرافراز؟ هر نسلی که باشد و در هر عصری که زندگی کند، برای حفظ کرامت خویش، برای بقای امنیت و ناموس خویش، نیازمند مردانی است که از جانشان درگذرند و از خون خود چشم بپوشند. در نظر جلال نیز مسیر آزادی و استقلال با شهادت هموار می‏شود. او مردم را به شهادت‏طلبی فرامی‏خواند و آن را وظیفه ملت در برابر خون شهیدان می‏داند: «بدل شدیم به حافظان قبور. به ریزه‏خواران خوان مظلومیت شهدا. ما درست از آن روز که امکان شهادت را رها کردیم و تنها به بزرگداشت شهیدان قناعت ورزیدیم، دربان گورستان‏ها از آب درآمدیم».

غرب‏زدگی و تفرقه

پراکندگی و تفرقه، قوی‏ترین حکومت‏ها و استوارترین دولت‏ها را به ضعف کشانده و سرانجام، سرنگون کرده است. ایران، سال‏های زیادی صحنه کشمکش‏های درونی بوده است. چه شهرها که به دست همسایگان خود نابود شدند و چه تمدن‏ها که زیر سم اسبان به ویرانی انجامیدند. جلال آل احمد، اصلی‏ترین عامل ضعف ایرانیان را پس از آن همه قدرت و پیشرفت، از هم گسیختگی داخلی می‏داند و می‏گوید: «به هر گوشه مملکت که فرو می‏روی، می‏بینی که پی هر بنایی، سنگ قبر درگذشتگان است و مصالح هر پل کوچکی، سنگ‏های قلعه قدیمی مجاور. به این طریق، بنای تمدن نیمه شهری ما، بنایی نیست که یکی پی ریخته باشد و دیگری بالاش آورده باشد و سومی زینتش کرده باشد و چهارمی گسترده‏اش والخ. بنای تمدن مثلاً شهری ما که مرکزیت حکومت‏ها را در خود پذیرفته، بنایی است تکیه کرده بر تیرک خیمه‏ها و بسته به پشت زین ستوران».

غرب‏زده از نگاه جلال

واکنشی که افراد جامعه در برخورد با حادثه‏ای یا هنگام ظهور اندیشه‏ای از خود نشان می‏دهند، متفاوت است. پیش از آنکه اندیشمندان به بررسی پدیده‏ای بپردازند و عوامل، جوانب، پی‏آمدها و عوارض آن را تجزیه و تحلیل کنند، گروهی ـ خواسته یا ناخواسته ـ تحت تأثیر آن پدیده قرار می‏گیرند. اندیشه غربی نیز با چنین واکنشی در ایران روبه‏رو بوده است و عده‏ای غرب‏زده، بدون کمترین شناختی از اندیشه‏ها و اهداف غرب، به اطاعتش گردن نهادند و رابطه خود را با عمق اجتماع و فرهنگ ملی خود گسستند. تصویری که جلال از ایشان ترسیم می‏کند، تصویری همه‏جانبه است: «آدم غرب‏زده، شخصیت ندارد. چیزی است بی‏اصالت. خودش و خانه‏اش و حرف‏هایش، بوی هیچ چیز نمی‏دهد. بیشتر نماینده همه چیز و همه کس است. نه اینکه دنیا و وطنی، ابدا. او هیچ‏جایی است.

هدف غرب از سلطه

اصلی‏ترین هدف غرب از استعمار کشورهای زیر سلطه، وابسته پروراندن آنهاست. جلال آل احمد، هدف غرب از سلطه بر سرزمین‏های شرق را این‏گونه بیان می‏کند: «پیداست که وقتی اختیار اقتصاد و سیاست مملکت را به دست کمپانی‏های خارجی دادی، او می‏داند که به تو چه بفروشد و دست‏کم، این را می‏داند که چه چیز نفروشد و البته برای او که می‏خواهد فروشنده دایمی کالاهای ساخته خود باشد، بهتر این است که تو هرگز نتوانی از او بی‏نیاز باشی... و این داد و ستد اجباری، حتی در مسائل فرهنگی نیز هست و در ادب و سخن».

راه شکستن طلسم

اکنون که صنعت غرب و فن‏آوری بیگانه، مهار گسیخته و ناجوان‏مردانه، زندگی ما را به تسخیر درآورده و ما فقط مصرف کنندگان آن شده‏ایم، چه باید کرد؟ آیا هنوز هم راه گریز و بازگشت به روزهای گذشته هست؟ یا اینکه می‏توان در همین جا ایستاد و از ماشین‏زدگی بیشتر جلوگیری کرد؟ جلال آل احمد، عاقلانه‏ترین راه را پیشنهاد می‏کند: «راه بازگشت و توقف هم بسته است. اما راه سوم ـ که چاره‏ای از آن نیست ـ جان این دیو را در شیشه کردن است. آن را به اختیار خویش درآوردن است. همچون چارپایی از آن بارکشیدن است. ... باید ماشین را ساخت و داشت، اما در بندش نبایست ماند. گرفتارش نباید شد؛ چون ماشین، وسیله است و هدف نیست. هدف، فقر را از بین بردن است و رفاه مادی و معنوی را در دست‏رس همه خلق گذاشتن».

محمدجواد آهنگر

 
ثبت نظر شما  
نام و نام خانوادگی
 
نشانی پست الکترونیکی
 
متن نظر شما
 
   

برای این مقاله هیچ نظری ثبت نشده






ارتباط با ما نقشه سایت اخبار ایران و جهان تاریخ و سیاست مهدویت علمی فرهنگی خانواده معارف اسلامی صفحه اصلی

پرتال فرهنگی اطلاع رسانی نور
copyright 2007 Noorportal.net All Right Reserved ©
صفحه اصلیارتباط با مانقشه سایتدرباره ما