حقيقت نور از نظر سهروردي

قسمت دوم

حقيقت نور و انحاء مختلف حقايق

از نظر سهروردي، چنانكه گذشت، اصالت با نور است. حال بايد ديد كه در صحنه حقيقت نور چه موجوداتي ظهور دارند و چه انحاء از حقايق داراي عينيت هستند و مراتب و جنبه هاي مختلف اين حقيقت كدامند. با توجه به مجموع آراء و مباني سهروردي مي توان انحاء حقايق را كه حقيقت نور در بردارد بدين ترتيب بيان داشت: مرتبه اي از حقيقت نور، وجود نورالانوار است بخشي ديگر از حقيقت نور مربوط به انوار مجرد يعني عقول ونفوس مي باشد.بخشي ديگر،مربوط به موجودات مثالي است. مرتبه ديگر از حقيقت نيز عالم مظلم يا جواهر غاسق و هيئات ظلماني است كه محصول حقيقت نور مي باشد.(نحوه ديگري از واقعيت نيز در حقيقت نور، عينيت دارد كه آن را مي توان حقيقت يا واقعيت اعتباري، نام نهاد. چنانكه پيش از اين ذكر شد، سهروردي در مورد اين امور، صرفاً منكر وجود مستقل و زائد بر موضوعشان است و آنها را ذوات عيني معيني نمي داند؛ نه آنكه اين امور را عدم محض و معدوم مطلق قلمداد كند. پس قطعاً اين امور نيز به نحوي از انحاء در حوزه واقعيت قرار گرفته و بواسطه حقيقت نور محقق شده اند.)

رابطه حقيقت نور و ظلمت

يكي از مسائل مهمي كه در مورد آن بايد ديدگاه سهروردي روشن شود، مسئله رابطه و نسبت نور و ظلمت است. براي روشن شدن نظر سهروردي در اين مورد بايد به تحليل ظلمت پرداخت. اين تحليل در دو حيطه "هستي شناسي" و "معرفت شناسي" بايد انجام گيرد تا هرچه بيشتر به نسبت نور و ظلمت قرب حاصل شود. از جهت هستي شناسي از نظر سهروردي ظلمت عدم النور است، فقدان و نبود نور است. در واقع مي توان گفت ظلمت كناره، لبه و يا مرز نور مي باشد. آنگاه كه هستي نور به اتمام مي رسد، ظلمت است. همانگونه كه وقتي سنگي را در نظر بگيريم، وجود آن در حد خاصي تمام مي شود و اين حوزه محدود، مرز وجود آن را تشكيل مي دهد يا وقتي كوهي را در نظر بگيريم وجود آن در حد خاصي تمام مي شود و مرز وجود آن آشكار مي گردد. اين مرز همان فقدان و نبود سنگ و كوه است و همين فقدان است كه شكل و قالب سنگ و كوه را تعيّن مي بخشد و محقق مي سازد، اما نه تحققي معين با ذات مشخص. بنياد جواهر غاسق و هيئات ظلمانيه همانا غسق(پوشيدگي) و خفا است. اين امور خفي بالذات هستند و شيخ، غسق را امري عدمي مي داند نه عدم؛ يا در جاي ديگر ظلمت را فقرنور مي داند و اين همان تعبير ديگري از مرز گونگي اين امور است. يعني اينها مرزهاي حقيقت نور مي باشند، چراكه "مرز" عدم محض نيست و نيز وجود متعين و ذات عيني مشخصي نيز ندارد، بلكه "عدمي" است يعني حد و مرز حقيقت نور است. پس جواهر غاسق و هيئات ظلماني مرزهاي حقيقت نور بشمار مي آيند.
از جهت معرفت شناسي، ظلمت مفهومي اعتباري عقلي است. عنوان مظلم را نيز كه شيخ به جواهر غاسق و هيئات ظلماني داده است، مفهومي اعتباري مي باشد.(1) كه مشتق منه و مبدأ اشتقاق آنها همانا جواهر غاسق و هيئات ظلماني است. و چنانكه در بحث هستي شناسي مراد از نور مجازي همانا مفهوم نور در عقل است ( يا شايد بتوان بطور عام همه مفاهيم واضح و آشكار نزد عقل را نور مجازي ناميد) و مراد از نورحقيقي همانا ظهور عيني است.
ظلمت گذشت، جواهر غاسق و هيئات ظلماني همان عدم النور و مرزهاي حقيقت نور هستند. پس بايد اذعان انديشه و نظر / درآمدي بر هستي شناسي شيخ اشراق داشت كه هر آنچه با عنوان جواهر غاسق و هيئات ظلماني مورد ادراك ذهن قرار مي گيرد، در واقع منتزع از مرزها و حدود حقيقت نور مي باشد. مقدار، رنگ (سياهي، سفيدي) و...، همه مفاهيم و صوري هستند كه از مرز و حد حقيقت نور حاصل مي شوند نه نفس حقيقت نور؛ بنابراين مي توان گفت كه اين مفاهيم ناظر به حدود و مرزهاي حقيقت نورند نه نفس حقيقت نور. اين مفاهيم محتواي نور را نمايش نمي دهند بلكه قالب نور را عرضه مي كنند. و مي دانيم كه نفس يك چيز غير از مرز آن چيز است. همانگونه كه خودِ كوه غير از قالب و شكل كوه است يا خود آب غير از قالب خاص آن است كه به واسطه ظرفي خاص حاصل شده است. در نهايت بايد گفت كه اين حقيقت نور است كه با پويش و بازيگريها و فعاليت خود، كه در حاق حقيقت او تحقق مي يابد، به ايجاد مرزها و حدود متنوع مي پردازد. تموجات حقيقتِ نور است كه قالبها و مرزها را تشكيل مي دهد و اين حدود هستند كه جواهر غاسق و هيئات ظلماني را به نمايش مي گذارند.

مسئله سنخيت عالم انوار و عالم مظلم

يكي از معضلات انديشه سهروردي، كه پاسخ مناسبي نيافته، اين است كه از طرفي شيخ اشراق عالم مظلم را ظلمت مي داند و عدم النور، و از طرف ديگر بين عالم انوار و عالم مظلم به رابطه علّي و معلولي اذعان دارد، در حاليكه لازمه وجود رابطه علّي و معلولي بين عالم انوار و عالم مظلم وجود سنخيت است. ولي في الواقع بين نور و ظلمت سنخيتي نيست. پس چگونه به رابطه نياز عالم مظلم به عالم انوار مي توان اذعان داشت و اين رابطه را پذيرفت؟
به نظر مي رسد بتوان با توجه به تحليلي كه در مورد نسبت و رابطه نور و ظلمت، مطرح شد، راه حلي براي اين مسئله بدست آورد. به اين ترتيب كه رابطه نور نسبت به ظلمت و جهان مظلم از نوع رابطه علي و معلولي ميان دو ذات متعين عيني نيست - و بنابراين سنخيت آن نيز از اين قسم نخواهد بود - بلكه از نوع رابطه يك حقيقت عيني با مرز و قالب آن است كه اساساً آنها هم امور عدمي است. در چنين رابطه اي، مرز و قالب شي ء، ضرورت خود را از خود شي ء مي گيرد و نه بالعكس. يعني تا شيئي نباشد، حد و مرزي نيز محقق نخواهد شد. تا كوه نباشد شكل و مرز كوه نيز تحقق نمي يابد. تا نوري نباشد، ظلمت ضرورت نمي يابد. شايد با مسامحه بتوان اين رابطه را رابطه علّي و معلولي ناميد ليكن بهتر آن است كه آن را رابطه "استلزام" يا رابطه "لزوم عيني يكطرفه" بناميم. بدين معني كه بين نور و ظلمت يك رابطه لزومي يكطرفه وجود دارد كه آنهم فقط و فقط از طرف نور به طرف ظلمت است. نور است كه درعالم واقع ظلمت را ايجاب مي كند و ظلمت آفرين است. نور امر وجودي است و ظلمت امر عدمي و مي دانيم كه امر عدمي هرگز موجد و موجب امر وجودي نتواند بود.
بر اين اساس بايد گفت كه سنخيت گاهي بين دو امر وجودي مطرح مي شود مانند وقتي كه به رابطه علّي و سنخي ميان نورالانوار و عقول و نفوس مي پردازيم و گاهي بين يك امر وجودي و يك امر عدمي طرح مي شود؛ مانند وقتي كه به كوه و شكل و مرز آن نظر داريم. سنخيت نور و ظلمت از قسم دوم است. وقتي مي گوييم بين نور و ظلمت سنخيت وجود دارد يعني:
اولاً مرتبه اي از نور يا مراتبي از آن واجد مرزها و حدودي هستند كه مراتب ديگر از چنين مرزهايي برخوردار نيستند و با آنها هماهنگي ندارند.
ثانياً اين مرزها و حدود در رابطه مستقيم با خود نور مي باشندونحوه خاص نوراست كه مرزها و حدود را ايجاد مي كند و مثلاً حدود جواهر غاسق يا هيئات ظلماني را ترسيم مي نمايد. به عبارت ديگر اين نور است كه در پويش خود به مرتبه اي مي رسد كه مرزدار مي شود و آنگاه اين نفس پويش خود نور است كه مرزهاي خاص خود را محقق مي سازد. مرزهايي كه دقيقاً حاصل خود نور است.
در اين نوع سنخيت كه نور با مرز خود از آن برخوردار است، نور خود را با امري خارج از حوزه نوريت هماهنگ نور يك مفهوم مشكك خواهد بود چرا كه اين معنا و مفهوم در مورد مصاديق مختلف به يكسان و بدون تفاوت صدق نمي كند بلكه در مورد مصاديق مختلفي از قبيل نور واجب، نور عقل، نور آفتاب، نور نفس و... با تفاوت و اختلاف صدق مي كند.
و هم سنخ نمي سازد و لزومي براي اين كار نيست. نور مي پويد و آنگاه مرزدار مي شود و به حد ظلمت و عدم النور مي رسد و قالب دار مي شود. ليكن چنين نيست كه از در توافق و هماهنگي با مرز و قالب خود برآيد، كه كاملاً يك امر عدمي است. بين نور و هويت مرزي و قالبي و ظلماني كه چيزي جز بي هويتي نيست، سنخيتي نتواند بود. بلكه تنها بايد به اين بسنده كرد كه نور در پويش خود مراتبي را با شدت و ضعف و كمال و نقص و روابط خاص محقق مي سازد و متناسب با آن مراتب و تعينات مرزهاي خاص را احراز مي كند و بدين ترتيب جهان مظلم را محقق مي سازد. با اين تفسير و تبيين از رابطه نور و ظلمت به نظر مي رسد مسئله سنخيت نيز مانع از پذيرش حصول جهان مظلم از طريق نور، نباشد.

پی نوشت :

1 - شرح حكمة الاشراق، ص 201.

نويسنده: مسعود اميد
منبع: كتاب هستي شناسي شيخ اشراق

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار