تجلی اخلاق در ادب فارسی

اخلاق،در لغت،به معنی خلق و خو و چگونگی استفاده از توانایی‌های درونی نظیر گفتار،شنیدار و حتی چگونگی استفاده از توانایی‌های فیزیكی است.
این واژه نسبتاً كوچك از گذشته های بسیار دور مورد توجه بوده و در قرآن كریم نیز بسیار از آن یاد شده است و مردم به نیكوكاری و خوش رفتاری با یكدیگر سفارش شده‌اند.با مطالعه زندگی پیامبران الهی و امامان معصوم(ع) نیز به این نتیجه می‌رسیم كه خوش اخلاقی مهم‌ترین بعد زندگی آنها و از اساسی‌ترین عواملی كه بعد از ستایش خدای یگانه مردم را به آن سفارش می‌كردند، اخلاق نیكو بوده است.
اخلاق خوب و چگونگی برخورد مردم با یكدیگر،به گونه‌ای با مقدار همنوع دوستی انسان‌ها و اینكه چقدر برای انسان و ارزش وجودی او احترام قائلند،مربوط می‌شود. خوشبختانه،این موضوع ـ یعنی نوع دوستی ـ در میان هموطنان عزیز ما جایگاه ویژه‌ای دارد و می‌توان با یقین گفت كه اگر چه بسیاری از جامعه‌هابه بعد اخلاق اهمیت می‌دهند،اما در میان ایرانیان اخلاق،مفهوم و رنگ و بوی ویژه‌ای دارد كه آنها را از سایر جهانیان جدا می‌كند.به خوبی می‌دانیم كه در ملت‌های مختلف همیشه مهم‌ترین مسایل برای شاعر و نویسنده و ملت در ادبیات آن قوم مطرح می‌شود.
بعد اخلاقی هم یكی از مسایل بسیار مهم است كه جای خود را در تمامی بخش‌های مختلف ادبیات ایرانیان و حتی برخی خارجیان فارسی زبان باز كرده است.به عنوان نمونه می‌توان،رگه‌هایی از معانی اخلاقی را در ادبیات دینی، داستانی، تاریخی، فلسفی، حماسی و… دید كه این خود،بیانگر توجه ایرانیان به این مسئله مهم است.
برای روشن‌تر شدن موضوع،به بررسی نمونه‌هایی از آثار نویسندگان و شاعران بزرگ ایران زمین و مشخص كردن برخی معانی اخلاقی در آثار ارزنده آنها می‌پردازیم.

حماسی

شاعر گرانقدر،اسدی توسی كه گردآورنده نخستین لغت‌نامه فارسی(لغت فرس) و یكی از نام آوران مناظره(شعری كه در آن دو طرف سخن،امتیازات خود را برمی‌شمرند و سعی دارند خود را بر دیگری ترجیح دهند) می‌باشد،در اشعارش به اخلاق توجه ویژه‌ای داشته است،چنان كه در كتاب گرشاسب نامه كه مشهورترین اثر وی بوده،می‌توان اشعار بسیاری را در مورد اخلاق پیدا كرد.
ستیز آوری كار اهـریـمن است ستیـزه به پرخـاش آبستـن است
همیشه در نیك و بد هست بـاز تـو سـوی در بهـتـری شـو فـراز
همچنین از شاخصه ادبی شاهنامه،اثر خداوندگار حماسه ایران،فردوسی این است كه فردوسی با هنرمندی تمام توانسته است،آموزه‌های اسلامی و قرآنی و باورهای پهلوانی را با مفاهیم اخلاقی در آمیزد و اثری شگرفت و نو بیافریند.
بیـا تا جهان را به بـد نسپـریـم به كوشش همه دست نیكی بریم
نبـاشد همـه نیك و بد پایـدار همان بـه كه نیكی بود یادگـار…

داستانی

جوانمردی و عیار پیشگی از ویژگی‌های اخلاقی ایرانیان است و فرامرزبن خداداد با مهارت تمام این ویژگی را در جای جای كتاب پرفضیلت «سمك عیار» بیان كرده است.
«… آن جوان گفت ای مادر،مرا سرخ ورد نام است و از تو زاده‌ام.چون من مرد را گویند كه غمز نكنی؟ و غمز و خیانت كار فرماییم؟ به یزدان دادار كردگار كه اگر سمك را ببینم تا زنده باشم،بندگی وی كنم.زینهار ای مادر، این ظن در حق من خطاست!اگر چنان است كه با پدر من خیانت كرده‌ای و حرامزاده در وجود آمده باشم،روا باشد كه از حرامزاده جز مفسدی و غمازی نیاید.ناچار فعل خود را پیدا كند و گواهی حرامزادگی در خود بدهد و اگر نه حلالزاده‌ام،بدان كه از حلالزاده كار بد نیاید و غمازی نكند…»
كلیله و دمنه،از دیگر آثار داستانی است كه سرشار از پند و عبرت و حكمت موضوع‌های كلی اخلاقی است.

حماسه‌های عرفانی

نامی بزرگ در مثنوی مخزن الاسرار نشان داد كه بدون راه داشتن به دربار هم می توان شاعر بزرگی بود. وی با توجه به مضامین اخلاقی، اثرهای انكار ناپذیری بر شعر فارسی گذاشت و به روشنی ثابت كرد كه شاعر می‌تواند چیزهای دیگری به جز مدح و توصیف را در شعرش مطرح كند.
مـهـر به خـشنـودی دلهـا گـذار تـا ز تـو خـشنـود شـود كـردگـار
دردسـتـانی كـن و درمـانـدهی تـات رسـانـنـد بـه فـرمـانـدهی
گرم شو از مهروز كین سرد باش چون مه و خـورشید جوانمرد باش
هـر كـه به نیكی عمل آغـاز كرد نیــكی او روی بــدو بــاز كرد
سنایی از دیگر شاعرانی است كه می توان در آثار عارفانه‌اش مضامین اخلاقی را به روشنی دید.

ادبی

سعدی در عرصه نظم و نثر،در شمار كسانی قرار دارد كه به بعد اخلاق توجه ویژه‌ای داشته است.مضمون بوستان سعدی كه اولین اثر مدون وی و جزو شاهكارهای بی‌رقیب شعر فارسی است،اخلاق و تربیت و سیاست و اجتماعیات است كه در آن 10 باب گردآوری شده است.گلستان نیز گرچه 8 باب مختلف و یك مقدمه دارد،اما مضمون اصلی تمام باب‌های آن اخلاق است و بس.در دیگر آثار سعدی همچون «نصیحه الملوك»، «مجلس پنجگانه» و «قصاید فارسی» و… نیز می‌توان رنگ و بوی اخلاق را حس كرد.

از قصاید:

چون زبر دستیت بخشید آسمان زیر دسـتـان را همیشـه نیـك دار
یكی دیگر از نثرهای ادبی ایرانی، مرزبان نامه است كه اصل كتاب به شیوه كلیله و دمنه و سرشار از عبرت و اندرز و حكمت ومسایل اخلاقی است.

تاریخی

تاریخ بیهقی اثر ارجمند ابوالفضل بیهقی پر از اندرز و عبرت و سخنان خردمندانه است كه ذهن خواننده را برای دریافت نتایج اخلاقی به كار می‌اندازد تا از میان نیك و بد یكی را برگزیند.
«…و هر بنده كه خدای عزوجل او را خردی روشن عطا داد و با آن خرد كه دوستِ به حقیقتِ اوست، احوال عرضه كند و با آن خرد دانش یار شود و اخبار گذشتگان را بخواند و كار زمانه خویش نگاه كند، بتواند دانست كه نیكوكاری چیست…»

اخلاقی ـ اجتماعی

این كتاب قابوس نامه از جمله مهمترین كتاب‌های اخلاقی ایرانیان به شمار می‌رود و تاثیر متون آموزشی پس از اسلام نیز در آن دیده می‌شود.
«روزی عیاران در جایی گرد هم نشسته بودند،مردی وارد شد و پرسید:جوانمردی چیست؟ فرق جوانمردی و یا ناجوانمردی كدام است؟ و اگر عیاری نشسته باشد و مردی براو بگذرد و پس از زمانی،مرد دیگری با مشیر به دنبال او و بپرسد:فلان كس از اینجا گذشت؟ عیار چه پاسخ دهد؟ اگر بگوید نگذشت،دروغ است و اگر بگوید گذشت،سخن چینی كرده است!مردی پاسخ داد:من جواب می‌‌دهم.اصل جوانمردی آن است كه هر چه بگویی،بكنی.میان جوانمردی و ناجوانمردی صبر است و جواب عیار آن بود كه از آنجا كه نشسته بود،برخیزد و یك قدم آن طرف‌تر بنشیند و بگوید:تا وقتی من اینجا نشسته‌ام كسی از اینجا نگذشته است،تا راست گفته باشد…»

شعر مكتبی

ناصر خسرو قبادیانی،نخستین گوینده‌ای است كه شعر را به طور كلی،در خدمت فكر اخلاقی و اجتماعی و در مسیر اندیشه مكتبی قرار داده است.در سر تاسر دیوان او حتی یك بیت هم در وصف معشوق و مدح و توصیف وجود ندارد و تمام شعرهایش در حقیقت‌جویی،كمال انسانی، علم و اعتقاد خلاصه می‌شود.
و در پایان از شاعران خارجی فارسی زبان نیز می‌توان امیر خسرو دهلوی را نام برد كه به تقلید از نظامی آثاری را از خود بر جای گذاشته و برخی از شعرهای وی نیز رنگ و بوی اخلاقی دارد.او در گسترش فرهنگ ایرانی در خارج از ایران نیز نقش مهمی را ایفا كرده است.
با توجه به موارد بالا و دیگر تحقیقات در كتاب‌های نامدار ادب فارسی، می‌توان چنین برداشت كرد كه از روزگاران دیرین تاكنون، اخلاق نقشی اساسی در ادبیات ما داشته و از موضوع‌های محوری رشته‌های مختلف ادبیات همچون داستان و شعر بوده است.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار