گمشده اي بزرگ به نام اخلاق اجتماعي

در ادبيات عرفاني و فرهنگ ديني ما همواره به ما توصيه شده است كه در مناسبات انساني، بنا را بر مهر و عطوفت و رفتار برادرانه با همنوع قرار دهيم ؛ اما به راستي چرا با تمامي اين حساسيت ها و توجهات، شاهد برخي سير نزول اخلاق در جامعه هستيم
در دنياي امروزه يكي از شعارها و مباحث اصلي در نهادهاي اكادميك، اجتماعي ، فرهنگي، سياسي و اقتصادي پايبندي و رعايت اصول اخلاقي در حرفه و كسب مي باشد؛ و شايد در هيچ كشوري به مانند سرزمينهاي اسلامي و كشور ما نيز كه بخشي از آن پيكره عظيم است .
صحبت از اخلاق و فضيلت هاي بزرگ آن به ميان نباشد. نهادهاي حقوق بشر، جامعه مدني، رسانه ها، علما، مساجد و صدها مركز و تريبون تبليغي ديگر كه هر از گاهي تيتر عناوين شان اخلاق و توصيف از وجنات و خوبيهاي آن است، به وفور به چشم ديده و به گوش شنيده مي شود. كمتر رسانه ، عالم، مسئول و وزيري را مي توان يافت كه مزين به پندها و گزاره هاي اخلاق نباشد و به آن توصيه ننموده باشند.
رسانه ملي و ديگر رسانه هاي تجاري در طول شبانه روز، اخبارشان مشحون از جملات تكراري و ملال آوري است كه با ديدن و شنيدن آنها جز نااميدي و ياس را به ارمغان نمي آورد. گاهي اوقات تدوير برنامه ها و ميزگردهاي صوري كه در آن كارشناسان و صاحب نظران از اخلاق شهروندي، اخلاق حرفه اي، اخلاق رانندگي، احترام به بزرگسالان، كرامت انساني، پايبندي به اصول و موازين اسلامي و عرفي و... دم مي زنند؛ در حاليكه اول كسانيكه كه تجاوز به همان حريم ها مي كنند و آن را بيشرمانه و بيرحمانه مي شكنند و از بين مي برند ، همانها مي باشند؛ بي آنكه خود اعتقاد يا دانشي به آن اصول و ارزشها داشته باشند. به تازگي برخي آگهي هاي تجاري نيز با توصيه هاي بزرگوارانه اخلاقي يا با شكل و شمايل اسلامي، در حاليكه خود بي باور به آنند، در صفحات تلويزيون ظاهر شده و با اخلاقيات سعي در جلب مشتري دارند! در ادبيات عرفاني و فرهنگ ديني ما نيز همواره به ما توصيه شده است كه در مناسبات انساني، بنا را بر مهر و عطوفت و رفتار برادرانه با همنوع قرار دهيم ؛ اما به راستي چرا با تمامي اين حساسيت ها و توجهات، شاهد سير نزول اخلاق در جامعه هستيم و چرا افق هاي اخلاقي جامعه اين چنين چشم انداز ياس آلودي يافته است؟
روشن است، زماني كه در جامعه اي هنجار و ارزشهاي اجتماعي آن تغيير و جرم و رفتار غير اخلاقي در سطحي وسيع و در مقياسي جمعي مشاهده مي شود به ناگزير صبغه جمعي و اجتماعي مي يابد و ديگر نمي توان آن را صرفا با تكيه بر بنيان هاي روانشناختي، عبارت هاي شبه فيلسوفانه در قالب جملا ت قصار و مشاوره رواني تبيين و درمان كرد چرا كه مسائل اجتماعي ماهيتي جامعه شناختي، علمي و تجربي دارند و پديده هاي جمعي را تنها با پديده هاي جمعي و ابزارهاي جامعه شناختي مي توان شناسايي و بررسي كرد. تقليل دادن مسائل اجتماعي به مسائل رواني صرف، موهوم و غير تجربي چيزي جز آدرس غلط دادن، پاك كردن صورت مساله و در سطحي بالا تر نشاندن كالبد بيمار معلول بر جايگاه علت نخواهد بود.
هزاران سال سپري شد تا انسان دريافت ارزش هاي اخلاقي نيز به اندازه همه چيزهايي كه از او صادر مي شوند وابسته به نگرشها و باورهاي دروني و بستگي به محيط اجتماعي و پرداخته به ساختارهاي اجتماعي اند.معمولا نظامهايي كه شالوده و بنيان ساختارهاي آن، استوار بر اصول و ارزشهاي حاكم بر جامعه است و براي تمامي لايه ها و قشرهاي جامعه خود، الگوها و مولفه هاي روشن و تعريف شده دارند، حاكميت ارزشهاي اخلاقي و وفاداري جامعه و مردم به آن، تبارز دارد.
اخلاق اجتماعي از مهم ترين موضوعاتي است كه ارتباط آدميان را با خود، با جامعه و تاريخ مطرح مي سازد؛ زيرا جامعه مي تواند يك تمدن را بسازد نه يك فرد، و اجتماع انساني پيوسته تاريخ را ساخته و به جلو برده است.
از آنجايي كه در ميان اديان الهي، اسلام يك دين اجتماعي است و در آن آرمان ها و ايده هاي جمع گرا فراوان ديده مي شود، در جاي جاي كتب معتبر اسلامي، كه از مهم ترين منابع اين دين است؛ به اين مهم بسيار پرداخته شده و گاه و بيگاه جامعه و اجتماع مورد عتاب و خطاب واقع گرديده است.
سقوط يك جامعه در نگاه امام علي(ع) به خاطر سقوط هنجارهاي اخلاقي و پيشرفت آن به خاطر همين هنجارهاست؛ چنان كه نهج البلاغه، هنگامي كه علت سقوط جامعه روزگار علي(ع) را تحليل مي نمايد به مؤلفه هاي اخلاقي اشاره مي كند.
آداب و رسوم هر جامعه اي نيز قالبي است كه رفتارها را شكل مي دهد. آدميان هنگامي كه ملزم به رعايت هنجارهاي اجتماعي (كه در قالب قوانين و سنن جلوه مي كنند) باشند، در پرتو اين آداب و رسوم، ساخته و ويرايش شده و مسير سعادت خويش را بهتر مي پيمايند، چنان كه ناهنجاري هاي جامعه اگر به صورت سنت هاي ناپسند در آيند، اجتماع را از هم پاشيده و آن را به ورطه هلاكت مي افكنند.
از اين روي، امام علي(ع) به مالك اشتر توصيه مي كنند كه: هرگز سنت هاي پسنديده اي را كه پيشوايان اين امت به آن عمل كردند و الفت و انس به سبب آن بين مردم پديد آمده و امور رعيت به واسطه آن اصلاح گرديده است، نقض مكن. بنابراين، اين سفارش امام(ع) به خاطر آن است كه سنت هاي ريشه دار جامعه نقش مهمي در سود و زيان جامعه دارند، در حقيقت، قطار جامعه بر روي ريل اين قوانين و سنت ها نهاده مي شود و مسير جامعه را مشخص مي نمايد. از نظر اسلام، معاشرت داراى اصول و ضوابطى است و فرد مسلمان بايد در معاشرتهاى خود، كلياتى را مراعات نمايد. معاشرت، بازار تبادل اخلاق است، بسيارى از محاسن و رذائل اخلاقى از همين معاشرات معمولى انتقال و تسرى مى‏يابد. اگر از انسانهاى موفق بپرسيد كه عامل موفقيت شما چه بود؟ بى درنگ يكى از عوامل مهم موفقيت خود را رفاقت با دوستان خوب اعلام مى‏دارند، و بر عكس اگر از انسانهاى شكست خورده در زندگى بپرسيد: چگونه به اين ناكامى‏ها مبتلا گشتيد؟ خواهند گفت: دوست ناباب.
معاشرت با دوستان بد، انسان را از مسير تكامل باز مى‏دارد.به همين دليل مسلمان، بايد دوستان خود را با صلاحديد دين خود انتخاب نمايد، يعنى در خصوص اينكه با چه كسانى معاشرت نمايد و با چه كسانى معاشرت ننمايد، بايد نظر اسلام را سؤال نمايد.
رفق و مدارا، بمعنى حلم، نرمى و ملايمت با مردم و تحمل و شكيبائى در برابر تند خويى ديگران، ...از مهمترين آداب معاشرت اسلامى است.
انسان در جامعه‏اى زندگى مى‏كند كه در آن افراد مختلفى وجود دارد.اگر انسان در برابر درشتى ديگران و كج خلقيهاى ايشان مدارا ننمايد، بايد يا دست از معاشرت بكشد و گوشه انزوا اختيار كند و يا اينكه با بيماريهاى عصبى و روانى دست و پنجه نرم كند. نرمى، مايه هدايت و ارشاد جاهل است.و تأثير آن از پاسخ متقابل بسيار بهتر است. خداوند وقتى موسى و هارون را مأمور مى‏كند تا به كاخ فرعون بروند؛ به آنها مى‏گويد: اذهبا الى فرعون انه طغى، فقولاله قولا لينا لعله يتذكر او يخشى
به سراغ فرعون برويد و با نرمى با او سخن بگوئيد شايد بترسد و يا هدايت شود.
نكته مهم اينكه مى‏فرمايد تنبه و هدايت در صورت نرمى محتمل است.لذا با او به نرمى تكلم كنيد. در موفقيت پيغمبر ما عوامل مختلفى نقش داشتند، ولى مهمترين عامل موفقيت پيامبر اكرم (ص) نرمخويى و مدارا كردن ايشان بود.چنانچه در قرآن مى‏خوانيم «پس با رحمت پروردگار براى آنان نرم گشته‏اى و اگر سخت دل بودى از اطرافت پراكنده مى‏شدند. چه بسيار انسانهايى كه بواسطه همين صفت به آغوش اسلام و ائمه (ع) گرويده‏اند.
انسان با تمام قدرت و توانايي هاي انكار ناپذيرش موجود «عكس العمل» است! به اين معنا كه او ذاتا نه خوب است و نه بد، بلكه به مانند هر موجود ذي حياتي در برابر محيط و براساس غريزه بقا و اكنش نشان مي دهد. هرگاه زيست او در محيطي شكل بندد كه ساختارهاي آن، امكانات و منابع زندگي را عادلا نه و براساس شايستگي هايش تقسيم مي كنند، گرايش او به زندگي اخلا قي و فضيلت هاي جمعي بيشتر خواهد بود. به سبب آن كه اولا محيط خود را عادلا نه و اخلاقي مي داند ثانيا نفع خود را در پيروي از ساختارهاي جامعه و پيگيري يك زندگي اخلاقي مي داند.
پي ير بورديو جامعه شناس شهير فرانسوي مي گويد: «من، به مثابه يك جامعه شناس مي دانم كه اخلاق تنها در صورتي كارائي دارد كه بر گروهي از ساختارها تكيه زند، ساز و كارهايي كه سبب شوند مردم سودي در رعايت اخلاق داشته باشند و براي آن كه چيزي همچون يك دغدغه اخلا قي ظاهر شود، لازم است چنين دغدغه اي ريشه در ساختارها داشته و به وسيله همان ساختارها تغذيه و پاداش گيرد.» جوامعي كه در آن رعايت كردن اخلا ق و منافع فردي به دليل مكانيسم هاي ناكارآمد اجتماعي آن چنان نسبت معكوسي با يكديگر يافته اند كه رعايت يكي مستلزم از دست دادن كامل ديگري است، براي زندگي اخلاقي يا احتياج به ابر انسان هايي با فضيلت هاي بزرگ و طاقت هاي فوق بشري دارند يا اين كه صحبت از اخلا ق و زندگي اخلا قي در سطح پند و اندرز و شعارهاي بزرگ در جا خواهد شد. امروزه اخلاق به امري نهادي و ساختاري بدل شده و اين ساختارها و مكانيسم هاي اجتماعي اند كه وظيفه هدايت اخلاقي جامعه را بر عهده گرفته اند.
در جوامعي كه ساز وكارهاي اجتماعي از عمل اخلاقي فرد حمايت نمي كنند و از طرفي قادر به مجازات شكنندگان حريم اخلاقي جامعه نيستند اخلا ق اجتماعي و فضيلت هاي جمعي، گمشده بزرگ اين جوامع خواهند بود. شايد نيازي به گفتن نباشد كه زندگي اخلاقي چيزي بيگانه با فرهنگ غني اسلا مي ما نيست.
بزرگان و عارفان ما همواره بر روي اين اصل تاكيد داشته اند كه يكي از راههاي رسيدن به خداوند همانا از خلق او مي گذرد و به كرات گوشزد كرده اند كه يكي از معيارهاي دوري و نزديكي انسان به خدا نحوه رفتار او و طرز سلوكش با نزديكان و ديگر انسان هاست. نگاهي گذرا به زندگي پاكبازانه و سرشار پيامبر بزرگ اسلام و رفتار كريمانه اي كه آن بزرگوار در طول حياتشان با مردم داشته اند براي پي بردن به صدق اين معني كفايت مي كند.

نويسنده:حسيني رضوان
منبع: www.bonyadeamin.com

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار