نگاهی دوباره به انتظار (1)

گفتم كه روی ماهت از ما چرا نهان است؟ گفتا: تو خود حجابی، ورنه رخم عیان است
گفتم كه از كه پرسم جانا نشان كویت؟ گفتا: نشان چه پرسی، آن كوی بی نشان است

زمانی می‏توانیم معنای انتظار و حقیقت آن را درك كنیم كه بدانیم و لمس كنیم امام زمان (عج) را برای چه می‏خواهیم قبل از این‏كه معرفت‏به مهدی موعود پیدا كنیم، یك پیش فرض لازم و ضروری است و آن این است كه او را برای چه می‏خواهیم و اصلا چه ضرورتی به وجود او می‏باشد . در واقع تا نسبت‏به این مساله تشنه نشویم، به حقایق آن دسترسی نخواهیم داشت . مادامی كه این عطش انتظار و این احساس نیاز و به تعبیر زیبای معصومین، علیهم السلام اضطرار و افتقار به حجت و امام عصر (عج) شكل نگیرد، به دنبال حضرتش نخواهیم رفت و د رانتظار ظهورش حركتی نخواهیم داشت كه:
آب كم جو، تشنگی آور به دست تا بجوشد آبت از بالا و پست
از این رو مناسب است نگاهی دوباره به مقوله انتظار داشته باشیم . ما در این بازخوانی مروری خواهیم داشت‏بر عناوین زیر:

1- حقیقت انتظار
2- ضرورت انتظار
3- ابعاد انتظار
4- ریشه‏های انتظار
5- آداب انتظار
6- آثار انتظار
7- پایان انتظار

1- حقیقت انتظار

اگر مفاهیم صحیح واقعی واژه‏ها درك شود، اشتباهات و سوء تفاهماتی كه در شناخت مذهب و اهداف آن برای عده‏ای پیش آمده یا می‏آید، مرتفع و اهداف واقعی مكتب، روشن می‏شود . از جمله مفاهیمی كه برداشت‏های مختلفی از آن شده، انتظار ظهور و فرج مهدی موعود (عج) است . به همین خاطر شایسته است‏با كمی تامل و درنگ، در این زمینه، كنكاشی داشته باشیم . انتظار از نظر ریشه‏ی لغوی، (2) به معنای درنگ در امور، نگهبانی، چشم به راه بودن و نوعی امید داشتن به آینده، تعبیر شده است . آن چه با مراجعه به كتب لغوی معلوم می‏شود، این است كه انتظار یك حالت روانی به همراه درنگ و تامل است . اما از این معنا می‏توان دو نوع برداشت كرد . یكی این‏كه، این حالت روانی و چشم به راهی، انسان را به عزلت و اعتزال و انزوا بكشاند و منتظر، دست روی دست‏بگذارد، وضعیت فعلی را تحمل كند و به امید آینده‏ی مطلوب، فقط انتظار بكشد .
برداشت دیگر، این است كه این چشم به راهی و انتظار باعث‏حركت، پویایی و اقدام و عامل عمل و آمادگی وسیع‏تر گردد . اینك سؤال این است كه كدام یك از این دو معنا، مراد و مقصود بزرگان و رهبران دینی است؟ با مراجعه به متون روایی، مشاهده می‏شود كه معصومین علیهم السلام خیلی روشن و صریح با ارایه‏ی تصویری مناسب از انتظار، روی برداشت اول، خط بطلان كشیده و برای این‏كه هرگز آن معنا به ذهن مخاطب خطور نكند، به قسمت مهم و اساسی مفهوم انتظار اشاره كرده‏اند كه انتظار، عمل است، آن هم افضل و بزرگ‏ترین اعمال (3) یا عبادت است، آن هم محبوب‏ترین عبادت و عمل . (4) اساسا این یك قاعده‏ی عقلی و منطقی است; آن كس كه وضعیت موجود را نمی‏پذیرد و تحمل نمی‏كند، در انتظار گشایش است: من انتظر امرا تهیا له .
بنابراین، بعضی كه انتظار را خاموشی و گوشه‏گیری و اعتزال و مذهب احتراز (5) معرفی كرده‏اند و بدین وسیله، آن را مورد هجوم قرار داده‏اند، به خطا رفته‏اند; چون حقیقت انتظار را درك نكرده‏اند و تیری در تاریكی انداخته‏اند . كما این‏كه آن‏ها كه انتظار را مذهب اعتراض (6) معرفی كرده‏اند، آن هم اعتراضی كه از سقیفه و از زبان علی علیه السلام آغاز شد، به بی‏راهه رفته‏اند . در برابر این نگاه، دو پرسش مطرح است . اول این‏كه، دامنه‏ی این اعتراض تا كجاست؟ تا رفاه، تا عدالت، تا عرفان، تا آزادی، تا شكوفایی و تكامل و یا . . . . دوم این‏كه، پی‏آمد این اعتراض، چیست؟ چه باری بر دوش منتظر می‏گذارد و این نفی با چه اثباتی همراه می‏شود؟ در مورد پرسش اول باید بگوییم كه آرمان‏های دینی از تكامل و شكوفایی استعداد آدمی، بالاتراست; چون زمانی كه انسان به تكامل هم برسد، باز مساله این است كه می‏خواهد در چه جهتی مصرف شود؟ رشد یا خسر؟ این دو مساله‏ی اساسی بعد از تكامل و شكوفایی است . پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله فرموده‏اند:
الناس معادن كمعادن الذهب و الفضه . (7)
مردم معدن هستند مثل معدن طلا و نقره .
استفاده از معادن، سه مرحله دارد: اول، كشف; دوم، استخراج; سوم، شكل دادن . تا این‏جا مرحله‏ی كمال و شكوفایی است، اما این آهن شكل گرفته كه مثلا به شكل اتومبیل درمی‏آید، جهت می‏خواهد . پس مرحله‏ی چهارم، جهت‏یابی این معدن، این انسان است . جهت‏به سوی كیست؟ به سوی پایین‏تر از خود و رضایت‏به زندگی حیوانی و همین حیات دنیوی؟ (8) این تنزل است . انسان با كم‏ترین مقایسه درمی‏یابد كه از حیوانات بالاتر است . در نتیجه، هدفی برتر می‏یابد; حركت‏به سوی بالاتر از خودمان . این تحرك است، رشد است . بالاتر از من كیست؟ لابد آفریننده‏ی انسان كه حاكم و خالق هستی است . (9) و امامت، هدایت‏گر این حركت و سیر صعودی است كه بعد از مقام رسالت، به این مهم می‏پردازد و اكنون علم این حركت را باید در دستان پرمهر مهدی موعود علیه السلام جست‏وجو كرد .
در مورد پرسش دوم هم باید گفت منتظر مهدی، آماده است و برای سلطان و تسلط مهدی علیه السلام زمینه‏سازی می‏كند، چنان‏چه در حدیث آمده است: و یوطئون للمهدی سلطانه . (10)
اهمیت این آمادگی و زمینه سازی را در پیام صادقانه‏ی امام صادق علیه السلام می‏توان جست‏وجو كرد كه در آن، به حداقل آمادگی، اشاره شده است:
لیعدن احدكم لخروج القائم و لو سهما فان الله اذا علم ذلك من نیته رجوت لان ینسی فی عمره حتی یدركه و یكون من اعوانه و انصاره . (11)
باید هركدام از شما برای خروج قائم، آمادگی پیدا كند، اگر چه با تهیه كردن یك تیر باشد; چون وقتی خداوند ببیند كسی به نیت‏یاری مهدی علیه السلام اسلحه تهیه كرده است، امید است كه عمر او را دراز كند، تا ظهور او را درك كند و از یاوران مهدی علیه السلام باشد .
از طرفی مهم‏ترین لقب پیشوای منتظر، «قائم‏» است كه برای احترام هنگام شنیدن آن، قیام لازم است، لیكن حكمت اجتماعی این احترام نیز ما را به معنای حقیقی انتظار رهنمون می‏سازد و در واقع، انسان منتظر با این حركت‏خود می‏خواهد نشان دهد كه در حال آمادگی برای قیام و مبارزه و جهاد است . (12) بعضی به اشتباه فكر می‏كنند كه همه‏ی كارها خود به خود و بدون زمینه سازی و آمادگی درست می‏شود . در حالی‏كه هیچ‏گاه بنای عالم بر این استوار نبوده كه كارها خود به خود درست‏شود و بدون هیچ رنجی و جهادی، مشكلات بشریت‏حل شود . جملات حكیمانه‏ی امام باقر علیه السلام در این مورد، جالب توجه است:
. . . قلت لابی جعفر علیه السلام: انهم یقولون: ان المهدی لو قام، لاستقامت له الامور عفوا و لا یهریق محجة دم، فقال: كلا، و الذی نفسی بیده، لو استقامت لاحد عفوا لاستقامت لرسول الله صلی الله علیه و آله حین ادمیت رباعیته و شبح فی وجهه كلا و الذی نفسی بیده حتی نمسح نحن و انتم العرق و العلق . ثم مسح بجبهته . (13)
. . . به خدمت امام محمد باقر علیه السلام عرض كردم: مردم می‏گویند چون مهدی قیام كند، كارها خود به خود درست می‏شود و به اندازه‏ی یك حجامت، خون نمی‏ریزد . فرمود:
هرگز چنین نیست . به خدای جان آفرین سوگند! اگر قرار بود كار برای كسی، خود به خود درست‏شود، برای پیامبر صلی الله علیه و آله درست می‏شد، هنگامی كه دندانش شكست و صورتش شكافت . هرگز چنین نیست كه كار خود به خود درست‏شود . به خدای جان آفرین سوگند! كار درست نخواهد شد تا این‏كه ما و شما در عرق و خون غرق شویم‏» . آن‏گاه به پیشانی خود دست كشید .
اینك با توجه به معنای لغوی و روایات پیرامون انتظار و اقوال و انظار در این زمینه، می‏توان گفت كه انتظار نه احتراز است و گوشه نشینی و نه اعتراض و نفی طاغوت‏ها . در واقع، این‏ها حالت روحی و روانی محض هستند، بلكه انتظار، عمل و اقدام است . پویایی و حركت است . به همین خاطر در لسان روایات، انتظار بهترین و محبوب‏ترین عمل معرفی شده است . (14) حقیقت انتظار بسیار بالاتر از این محدوده‏هاست . انتظار جنبه‏ی اثباتی دارد; یعنی آمادگی و اقدام . منتظر فرزند محبوب و دلدار عزیز، اقدام می‏نماید و در خود و در محیط اطراف، نشان و اثر می‏گذارد . منتظر مهدی و قائم آل محمد علیه السلام چگونه می‏تواند آماده نشود و زمینه سازی نكند . در حالی‏كه به شمشیر زدن در ركاب پیامبر صلی الله علیه و آله بر فرق دشمن (15) تشبیه شده، اساسا انتظار خشك و خالی، به عبارت دیگر امید ذهنی به آن‏كه در جامعه تحقق یابد و آثارش آشكار شود، هیچ‏گاه بهترین عمل نخواهد بود و این معانی، حاكی از حضور در صحنه و فعالیت‏های علمی و كار و كوشش و زمینه سازی عینی است نه نیت‏بدون عمل و امید ذهنی بدون آثار عملی . پس انتظار به معنی آینده نگری، دگرگونی است و این دگرگونی به زمینه سازی، احتیاج دارد .

2- ضرورت انتظار

عقیده به ظهور مصلح و آمادگی برای یك انقلاب جهانی، آن‏قدر حیاتی و لازم بوده است كه پیشوایان دینی انتظار را استراتژی مهم این برهه‏ی تاریخی دانسته و حكم و دستور به آن در دوران غیبت داده‏اند . (16) اهمیت و ضرورت دوره‏ی انتظار را می‏توان از زوایای مختلف بررسی كرد:
الف - توجه به معنا و حقیقت انتظار، دریچه‏ای است‏برای رسیدن به این مهم . همان‏طوری كه قبلا به طور كامل بحث‏شد، انتظار یك دوره‏ی آماده‏سازی و زمینه سازی است و هر انقلاب و حركتی كه این دوره را پشت‏سر نگذاشته باشد ابتر و ناقص و بی‏ثمر خواهد بود . ما كسانی را می‏بینیم كه به پا ایستاده‏اند و راه افتاده‏اند، ولی دوره انتظاری نداشته‏اند . گویا چیزی نمی‏خواسته‏اند و تنها بر اساس جو محیط و جریان حاكم به رفتن وادار شده بودند . این‏ها بدون انتظار و بدون آماده باش در گام‏های اول گرفتار شده‏اند و به خودخوری و فرار از خویشتن رسیده‏اند و آخر سر در زیر فشار ابهام‏ها و اشكال‏ها، در مرحله فكر و اعتقاد، در مرحله‏ی ظرفیت و تحمل، در مرحله‏ی طرح ریزی و در مرحله‏ی عمل، از كمبود امكانات گرفته تا نیازهای اقتصادی و نیازهای تخصصی و علمی و حتی آمادگی بدنی و توانایی جسمی، در زیربار این فشارها و ابهام‏ها، به انزوا و فرار از كار و جدایی از عمل روی آورده‏اند . طبیعی است آن‏ها كه عمل زده بودند، بعدها با نفرت، عرفان زده، فلسفه زده و علم زده و كلاس زده هم بشوند و به دنبال پناه‏گاهی بگردند . كه باز هم طبیعی است كه به پناهی نرسند و سرگردان بمانند .
این خاصیت انتظار است كه تو را وادار می‏كند تا كمبودها را حدس بزنی و برای تامینش بكوشی و این خاصیت انتظار است كه تو را به آمادگی و حضوری می‏رساند كه ما نعم‏ها را بشناسی و برای رفع‏شان، برنامه بریزی . آن‏جا كه آدم می‏بیند آدم‏هایی استخوان‏دار پس از سال‏ها تحصیل چگونه سر در گم هستند و نمی‏دانند چه كنند و خسته و رنجور و آزرده و سر در لاك شده‏اند با پرسش رو به رو می‏شود علت انزوا و خستگی این‏ها همان نداشتن دوره‏ی انتظار است . این‏ها ندیده آمده‏اند و طبیعی است كه با دیدن مشكلات، متحیر و سرگردان شوند یا این‏كه تجدید نظر دوباره داشته باشند و از اساس، كارشان را درست كنند و بنیادی پیش بیایند .
ب - از طرفی، ضرورت و اهمیت دوره انتظار را می‏توان از لابه‏لای صفحات تاریخ نیز به دست آورد .
پس از رحلت رسول اكرم صلی الله علیه و آله و شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام و سیدالشهدا علیه السلام تابه امروز، ریشه تمام حركت‏ها و نهضت‏های شیعی علیه باطل و استثمارگران، همین فلسفه‏ی اجتماعی انتظار و عقیده به ادامه‏ی مبارزه تا پیروزی حق بوده است . این امر چنان مورد توجه بزرگان دین قرار گرفته تا آن‏جا كه یكی از معیارهای پذیرش اعمال معرفی شده است . (17) از مهم‏ترین رازهای نهفته‏ی بقای تشیع همین روح انتظاری است كه كالبد هر شیعه را آكنده ساخته و پیوسته او را به تلاش و كوشش و جنبش وامی‏دارد و مانع از نومیدی و بی تابی و افسردگی و درماندگی او می‏گردد . این تاثیر آن‏قدر ملموس و كارساز بوده كه اسلام پژوهان غربی (18) نیز از آن گفت‏وگو كرده‏اند .
«هانری كربن‏» ; اسلام شناس شهیر فرانسوی می‏گوید:
. . . مفهوم غیبت، اصل و حقیقت غیبت هرگز در چارچوب درخواست‏های دنیای امروز در معرض تفكر عمیق قرار نگرفته است . . . معنای این امر به عقیده‏ی این جانب، چشمه‏ای بی نهایت و ابدی از معانی و حقایق است . . . معنویت اسلام تنها با تشیع، امكان حیات و دوام و تقویت دارد و این معنا در برابر هرگونه تحول و تغییری كه جوامع اسلامی دستخوش آن باشند، استقامت‏خواهد كرد . امام زمان، مفهوم اعلائی است كه مكمل مفهوم غیبت است، ولی كاملا به شخصیت امام غایب، مرتبط است . این‏جانب، مفهوم امام غایب را با روح غربی خودم به گونه‏ای نو و بكر، احساس و درك می‏كنم و چنین به تفكر و دلم الهام می‏شود كه رابطه‏ی حقیقی آن را با حیات معنوی بشر، وابسته می‏دانم . (19)
«جیمز دار مستر» ; شرق شناس معروف فرانسوی در این باره می‏گوید:
در حله كه نزدیك بغداد است همه روزه پس از نماز عصر، صد نفر سوار با شمشیر برهنه می‏رفتند و از حاكم شهر، اسبی با زین و برگ می‏ستاندند و . . . فریاد می‏زدند كه: تو را به خدا، ای صاحب الزمان! تو را به خدا بیرون بیا .
وی در جایی می‏گوید:
قومی را كه با چنین احساسات پرورش یافته است، می‏توان كشتار كرد، اما مطیع نمی‏توان ساخت . (20)
ج - در اهمیت دوران انتظار همین بس كه دشمنان، آن‏را مانع تسلط خود بر مسلمانان برشمرده‏اند: «میشل فوكو، كلر بریر، در بحث مبارزه با تفكر مهدی باوری: ابتدا امام حسین علیه السلام و بعد امام زمان (عج) را مطرح می‏كنند و دو نكته را عامل پایداری شیعه معرفی می‏كنند . نگاه سرخ و نگاه سبز در كنفرانس «تل آویو» هم افرادی مثل برنارد لوییس، مایكل ام جی . جنشر، برونبرگ و مارتین كرامر بر این بحث‏خیلی تكیه می‏كنند . آن‏ها در تحلیل انقلاب اسلامی، به «نگاه سرخ‏» شیعیان، یعنی عاشورا و «نگاه سبز» شان یعنی انتظار می‏رسند . جمله‏ی مشهوری دارند كه «این‏ها به اسم امام حسین قیام می‏كنند و به اسم امام زمان (عج)، قیام‏شان را حفظ می‏كنند .» (21) دشمن به اهمیت مدیریت‏شیعه آن‏هم زمانی كه رهبر آن غایب و از نظرها پنهان است، پی برده‏اند و به همین منظور اقداماتی در این رابطه انجام داده‏اند و سناریوهای متعددی را جهت تضعیف و نابودی این اندیشه‏ی مقدس طراحی كرده و متناوبا به اجرا گذارده‏اند .
از آن جمله، دخالت مستقیم و حمایت از پروسه‏ی «شخصیت پردازی و مهدی تراشی‏» ، تخریب پایه‏ی فكری «مهدی باوری‏» از طریق ژست‏های علمی و به ظاهر شرق‏شناسی، پرورش و حمایت از سرسپرده‏های داخلی مانند احمد كسروی، شریعت‏سنگلجی، سلمان رشدی و اخیرا احمد الكاتب، انتشار تبلیغات مسموم رسانه‏ای، امپراتوری اهریمنی رسانه‏های استكباری و بمباران تبلیغاتی توپ‏خانه‏های صوتی و تصویری ژورنالیستی نظام سلطه، یكی از قوی‏ترین ابزارهای كودتای فكری و شست‏وشوی مغزی توده‏هاست .
در واپسین دهه‏های قرن بیستم، هجومی از این نوع را علیه ایده‏ی «ظهور مهدی موعود» شاهد بودیم . در سال 1982 میلادی، سریالی با نام «نوستر آداموس‏» به مدت سه ماه متوالی از شبكه‏ی تلویزیونی آمریكا پخش شد . این فیلم سرگذشت‏ستاره شناس و پزشك فرانسوی به نام «میشل نوستر آداموس‏» بود كه نزدیك به 500 سال قبل می‏زیسته است . این سریال، پیشگویی‏های وی را درباره‏ی آینده‏ی جهان به تصویر كشیده بود كه مهم‏ترین آن‏ها پیش‏گویی وی درباره‏ی ظهور نواده‏ی پیامبر اسلام در مكه مكرمه و متحد ساختن مسلمانان و پیروزی بر اروپاییان و ویران كردن شهرهای بزرگ سرزمین جدید (آمریكا) بود . (22)
هدف از این مانور تبلیغاتی، به تصویر كشیدن چهره‏ای خشن، بی رحم، ویران‏گر و گرفتار جنون قدرت از مهدی موعود و تحریك و بسیج عواطف ملل غربی علیه اسلام و منجی موعود آن و در كوتاه مدت، بستر سازی روانی بود .

3- ابعاد انتظار

آن كس كه در انتظار است، آماده می‏شود تا نقطه ضعف‏های خودش را پر كند و مانع‏ها را بشناسد و نقطه‏ی ضعف‏هایش را بیابد و در نقطه ضعف‏های دشمن خانه بگیرد و از آن سنگر بسازد . حال این پرسش مطرح است كه آمادگی و زمینه سازی در كجا؟ و به چه صورتی؟ برای توضیح این مطلب باید گفت آمادگی و تهیا، قلمرو و ابعادی دارد كه انسان منتظر باید در همه‏ی آن ابعاد، آماده و سرپا باشد:

الف - آمادگی فكری
سقف‏های سنگین و رسالت‏های بزرگ، پایه‏های محكم می‏خواهند، پایه‏هایی كه در شعور و احساس قرار گرفته باشند . به همین خاطر رسول مكرم صلی الله علیه و آله می‏فرماید:
لكل شی دعامة و دعامة هذا الدین الفقه و الفقیه الواحد اشد علی الشیطان من الف عابد . (23)
برای هر چیز، اساس و پایه‏ای وجود دارد . اساس و پایه‏ی این دین [اسلام]، فهم عمیق است و یك فقیه در برابر شیطان، از هزار مسلمان عبادت‏گزار [بدون شناخت] محكم‏تر و مؤثرتر است .
بنابراین، در دوره انتظار، باید بنیان‏های فكری عمیقی پیدا كنیم تا در مقابل افكار و مكاتب مختلف از پا نیافتیم . اما چگونه؟ بعضی‏ها خیال می‏كنند كه برای انتخاب صحیح باید تمام مكاتب را شناخت و آن‏گاه انتخاب كرد، ولی این بررسی برای انتخاب كافی نیست; زیرا این درست است كه گفته‏اند باید گفته‏ها را گوش داد و بهترین را انتخاب كرد (24) ولی ما می‏دانیم بهترین كدام است . بهتر را باید با اصلی سنجید، این اصل كدام است . علی علیه السلام می‏گوید: كفی بالمرء جهلا ان لایعرف قدره . (25) برای جهالت تو همین بس كه با تمامی اطلاعات و مطالعات عظیم، اصل و معیار را نداشته باشی و اندازه‏ی خودت را نشناسی . آن‏چه یك منتظر باید در زمینه‏ی فكری به آن مسلح شده باشد، همین درك از خویش و شناخت قدر خویش است كه معیار انتخاب مكتب‏ها خواهد بود و انسان را در برابر مكتب‏های گوناگون راهنمایی می‏كند . و انتخاب بهترین را ممكن می‏سازد . چون بهترین‏ها در رابطه با شعاری كه ارایه می‏دهند، همراه مقایسه‏ای كه در میان این شعار و قدر وجود من برقرار می‏شود، انتخاب می‏گردد . با توجه به همین معیار است كه می‏توانی كار گروه‏ها و مكتب‏های گوناگون را نقد بزنی . لازم نیست همه‏ی مكاتب را مطالعه كرد، بلكه همین قدر از مكاتب را باید دانست كه این‏ها انسان را در نهایت‏به كجا خواهند برد . مثلا وقتی شما می‏خواهید یك جفت كفش بخرید، تمام كفش‏های یك فروشگاه را آزمایش نمی‏كنید . اندازه و شماره‏ی پا، شما را در انتخاب بهترین كمك می‏كند . در رابطه با مكتب‏ها و گزینش آن‏ها نیز این چنین است . وقتی من اندازه‏ی واقعی انسانی خودم را كشف كردم و شناختم، حالا در پی این هستم كه مكاتب مختلف، چه لباسی را برای این انسان می‏سازند . آن‏وقت می‏بینیم كه همه‏ی مكاتب، لباس‏هایی را برای این انسان می‏سازند، حتی انگشت پای این انسان بزرگ را نمی‏تواند بپوشاند، جز مكتب تشیع كه آرمان‏ها و اهدافش با اندازه‏ی وجودی و ارزش واقعی انسان، هماهنگ است . این راه راه‏گشای بن بست‏های حیرت‏زا است . این شروع در ما جریانی ایجاد می‏كند كه می‏توانیم از مطالعات و تفكرات دیگران هم بهره برداریم و این جریان فكری است كه می‏تواند در برابر فكرهای گوناگون مقاوم باشد .
ب - آمادگی روحی
منتظر باید در زمینه‏ی روحی نیز آمادگی بالایی داشته باشد تا در برابر حوادث و مصیبت‏ها از كوره در نرود و بتواند بار سنگین رسالت و آگاهی‏های عظیم را به دوش بگیرد . در واقع، ظرفیت وجودی مرا در كنار گرفتاری‏ها مقاوم می‏سازد و همین است كه می‏بینیم وقتی منتظر دعا می‏كند، معرفت و شناخت را می‏خواهد:
اللهم عرفنی نفسك . . . . .
خدایا! خودت را به من بشناسان .
و ثبات قدم را می‏خواهد: ثبتنی علی دینك . كم توقعی و صبر را می‏خواهد: صبر نی علی ذلك . (26) منتظر باید از آن‏چنان روحیه‏ای برخودار شود كه همراه رنج‏ها و سختی‏ها، راحتی‏ها را داشته باشد; زیرا كه در زمان غیبت، مردم مورد سخت‏ترین امتحانات قرار می‏گیرند و زیر و رو می‏شوند . چنان‏چه امام باقر علیه السلام در پاسخ یكی از یاران كه پرسید: فرج شما چه وقت است؟ فرمودند:
هیهات، هیهات لا تكون فرجنا حتی تغربلوا ثم تغربلوا - یقولها ثلاثا - حتی یذهب الكدر و یبقی الصفور . (27)
هیهات فرج ما نرسد تا غربال شوید، باز هم غربال شوید و باز هم غربال شوید تا این‏كه كدورت‏ها برود و صافی و صفا بماند .
ایجاد روحیه، امر مهمی است كه در دوره‏ی انتظار باید حاصل شود، ولی مهم‏تر از آن، راه‏های ایجاد این روحیه است كه چگونه؟ و با چه روشی؟ این روحیه در منتظر ایجاد شود . اینك به مواردی اشاره می‏كنیم .

1 . درك قدر

آدمی كه اندازه‏ی خودش را شناخته، دیگر به خاطر كمترها توفان نمی‏گیرد و از جا نمی‏كند . ظرفیت و وسعت روحی ما در رابطه با آن‏چه كه بر ما اثر می‏گذارد، مشخص می‏شود، زیرا علی علیه السلام می‏گوید:
قدر الرجل علی قدر همته . (28)
اندازه‏ی آدم به اندازه‏ی همان چیزی است كه برای او اهمیت دارد .
پس باید به این مرحله برسیم كه ارزش وجودی خودمان از چیزهایی كه برای ما اهمیت دارند، بالاتر است . پس همت‏هایمان بالاتر می‏رود تا آن‏جا كه حركت می‏كنیم و در این حركت‏با مسایلی رو به رو كه برایش از قبل، آماده شده بودیم .

این نكته‏ی رمز گر بدانی، دانی
هرچیز كه در جستن آنی، آنی
تا در طلب گوهر كانی، كانی
تا در هوس لقمه‏ی نانی، نانی

2 . رفعت ذكر

رفعت ذكر هم می‏تواند عامل وسعت صدر باشد و قرآن چه زیبا به این موضوع اشاره دارد: الم نشرح لك صدرك و وضعنا عنك وزرك و رفعنا لك ذكرك . (29) آن‏جا كه ذكر و یاد تو را، نه اسم و نام تو را (توجه شود، نفرموده: و رفعنا لك اسمك) بالا بردیم، در تو وسعتی آوردیم و بارهای سنگین و كمرشكن را از تو برداشتیم، تا آن‏جا كه تو همراه هر رنج، دو راحتی می‏دیدی: فان مع العسر یسرا ان مع العسر یسرا . (30) تكرار نكره باعث تعدد است و یسر بدون الف و لام و نكره آمده است . پس همراه هر رنج، این دو راحتی هست كه تو ورزیده شده‏ای و با رفعت‏یا دو ذكر به وسعت‏سینه، راه یافته‏ای .

3 . شهادت و دیدن تمام راه

كسی كه تمامی راه را دیده و مانع‏ها را شناخته است، این وجود شهید واقف منتظر است و از دیدن حوادث و گرفتاری‏ها نمی‏لرزد; زیرا از پیش آماده شده و به انتظار نشسته است . آن‏هایی می‏لرزند كه با رؤیاها و توقع‏های بی حساب، راه افتاده‏اند و خیال می‏كنند تا به راه افتادی، تمام دشمن‏ها برایت نقل و نبات می‏آورند .

4 . اطاعت و تقوا

كسی كه حدود را می‏شناسد و تكلیفش را می‏داند و می‏خواهد به این تكلیف عمل كند، این وجود دیگر فشاری ندارد، بلكه در جایگاه امن نشسته است: ان المتقین فی مقام امین . (31) وجودی كه تكلیفش را شناخته و وحی را می‏فهمد، دیگر از آن‏چه پیش می‏آید، وحشت ندارد و حتی با آن‏چه می‏شود، كاری ندارد . آن رسول عزیز صلی الله علیه و آله می‏فرمود: ما كنت‏بدعا من الرسل; من از میان رسولان بدعتی نیستم و تازه‏ای نیاورده‏ام . و ما ادری مایفعل بی و لا بكم; و حتی نمی‏دانم كه برای من و شما، چه پیش می‏آید: ان اتبع الا ما یوحی الی . (32) من فقط بر روی مرز و به دنبال وحی حركت می‏كنم; زیرا همین اطاعت و تقوا و عمل به وظیفه است كه امن می‏آورد و از بن ست‏بیرون می‏كشد: و من یتق الله یجعل له مخرجا . (33)

5 . ارتباط و پیوند با خدا:

رزق انسان در خواندن كتاب‏ها و مطالعات، منحصر نیست . دقت و مطالعه در آفاق و طبیعت و در انفس و وجود انسان هم می‏تواند آیه‏ها و نشانه‏هایی را به دنبال بیاورد و مایه‏های فكری و روحی انسان را تقویت كند . از این گذشته، آن‏ها كه روز را با خلق خدا به سر می‏برند، باید در شب به یاد خدا باشند و از قرب او رزق بگیرند، تا بتوانند بار برخوردهای سنگین و درگیری‏های مستمر روزشان را به دوش بگیرند . به همین دلیل، رسول باید پیش از قیامش در شب، قیام كند و قرآن را آرام آرام بخواند و با ترتیل در وجودش بنشاند; چون می‏خواهد قول ثقیل و رسالت‏سنگینی را بر دوش بگیرد . (34) این پیوند شب و ارتباط با خدا، با دعا، رائت‏یا قیام، تامین كننده‏ی رزق روزانه‏ی مؤمن منتظر است كه سوخت و ساز و درگیری و برخوردهای شكننده دارد .
ج - طرح و برنامه ریزی
منتظر باید طرح و نقشه داشته باشد و با توجه به طرح و نقشه‏ی سازندگی، خود دنبال مصالح و لوازمی باشد كه قبلا طرح و برنامه‏ی آن‏را كشیده است . نكاتی كه در طرح و برنامه ریزی باید مدنظر داشت، عبارتند از:

1 . هدف‏مندی

طرح بر اساس هدف و هدف بر اساس درك از قدر و ارزش، شكل می‏گیرد . با در دست داشتن هدف، كلید طرح به دست می‏آید .

2 . ارزش‏مندی هدف

انسانی كه خودش را میوه‏ی هستی می‏بیند و آدمی كه در او همت‏های بلند شكل می‏گیرد و مسؤولیت‏های بزرگ پذیرفته می‏شود، نمی‏تواند فقر و جهل و فسق و شرك و كفر را تحمل كند . او در خود و در اجتماع، در پی این ارزش‏های بالاتر می‏گردد و برای این ارزش‏های مقدس مجبور است كه طرحی بریزد .

3 . تجزیه‏ی هدف

بهترین كار برای رسیدن به هدف و برداشتن موانع، تجزیه و تقسیم كردن آن‏هاست; یعنی باید نیازها، مسایل، مراحل و موانع را شناسایی كرد . هم‏چنین باید به جای نشستن و حسرت خوردن، حركت كرد تا راه رسیدن به هریك از مقدمات و مراحل را بشناسیم و برای درگیری با مانع‏ها آماده شویم . هنگامی كه هدف‏های بزرگ تجزیه می‏شوند، راحت و آسان خواهند شد و هدف‏های كوچك هنگامی كه خرد نشوند، ناممكن و محال جلوه می‏كنند .

4 . ابتناء بر فقه و آگاهی

اكنون این طرح و تقدیر، انسان منتظر را از پراكنده كاری و دوباره كاری و خراب‏كاری، نگهداری خواهد كرد; چون كارهای پراكنده در طرح، جان گرفته و به سوی هدف هماهنگ گردیده و از فقه و آگاهی، بركت گرفته است . این قرآن است كه به خوبی به عواملی اشاره می‏كند كه با همراهی آن‏ها، انسان منتظر در برابر دشمن - هرچند ده برابر باشد - نه تنها مقاوم، كه غالب و مسلط می‏گردد . قرآن به ما می‏آموزد كه همراه عناصری بر دشمن غلبه خواهید یافت . آن‏گاه توضیح می‏دهم چرا؟
بانهم قوم لایفقهون; (35)
چون آن‏ها از فقه و بینشی برخوردار نیستند . پس عنصر فقه به همراه عناصر صبر، تجمع و ایمان می‏تواند مؤمن منتظر را در برابر دشمن كه ده برابر اوست، به پیروزی رساند .
د - آمادگی در عمل
در مرحله‏ی عمل، به دو عامل دیگر نیاز است . دو عملی كه در روش تربیتی انبیا در قرآن از آن سخن به میان رفته است: لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الكتاب و المیزان . (36) همه‏ی انبیا علاوه بر بینات، همراه با كتاب و میزان بوده‏اند . در بینش دینی، افراد نه با عمل كه با بینش‏شان از یك عمل، به ارزش می‏رسند . در بینش اسلامی، همه عهده‏دار و همه مسؤول هستند:
كلكم راع و كلكم مسؤول عن رعتیه . (37)
برای انجام چنین مهمی است كه به دو عامل دیگر نیاز هست; كتاب و میزان . یعنی با كتاب، به ضابطه‏ها برسد و دستورها را بشناسد و هنگام تزاحم دو دستور، با میزان‏ها و معیارها، از بن بست‏بیرون بیاید .

1 . كتاب

منظور از كتاب، همین قرآن، تورات و انجیل نیست و این پیداست كه همه‏ی انبیا، صاحب كتاب‏هایی مثل تورات و انجیل و زبور و قرآن نبوده‏اند . این كتاب همان ضابطه‏ها و دستورهایی است كه مكتوب است و فرض است مثل: كتب علیكم الصیام . (38) و كتب علیكم القتال . (39) منتظر مؤمن كه خودش را در دنیای رابطه‏ها می‏بیند و در میان نظام، علیتی و علمی می‏شناسد، دیگر نمی‏تواند این‏گونه اقدام كند، بلكه برای هر رابطه، به ضابطه و دستور نیاز دارد; چون شما نه تنها از عبادالله و بلادالله، كه حتی از بیابان‏ها و چهارپایان هم بازخواست می‏شوید و مسؤول هستید . (40)

2 . میزان

به اندازه‏ی تمامی پدیده‏ها، تكلیف و حكم هست . این تكالیف خود با هم تعارضی ندارند، ولی مساله آن‏جا سبز می‏شود كه این‏ها در یك زمان به سراغ تو بیایند . اگر در یك زمان محدود با تمامی این دستورها، روبه‏رو شوی، چه‏كار می‏كنی؟ آیا همین‏گونه به یك كار مشغول می‏شوی و بقیه را می‏گذاری یا این‏كه غصه و جوش كارهای مانده را بر دلت‏بار می‏كنی یا این‏كه در هنگام تزاحم، دنبال معیار می‏گردی و میزان می‏خواهی؟ این میزان‏ها عبارتند از:

1- 2- توجه به عامل، جهت و اثر عمل

برای فهم حكم و روح حكم، این توجه لازم است . به همین خاطر، مؤمن منتظر در حكمی كه می‏شنود و عملی كه می‏خواهد بیاورد، باید به این میزان‏ها توجه كند كه چه عاملی او را وادار می‏كند و چه جهتی او را می‏خواند و این عمل سازنده‏تر است‏یا عمل دیگر .

2- 2- اهمیت، صعوبت و مخالفت هوس

هنگامی كه به دو كار برخورد می‏كنی، نگاه كن كه خدا كدام یك را بهتر می‏پسندد و كدام‏یك اهمیت‏بیش‏تری دارد . اگر در نظر خدا برابر بودند، ببین كدام بر تو سخت‏تر است . آن‏چه سخت‏تر است، سازنده‏تر خواهد بود; زیرا: افضل الاعمال احمزها . (41) و آن‏جا كه در صعوبت و سختی با هم مساوی هستند، معیار مخالفت‏با هوس در میان است . امام علی علیه السلام در نهج‏البلاغه آن‏جا كه خصلت‏های برادرش را می‏شمارد، می‏گوید: و كان اذا بدهه امران ینظر ایهما اقرب الی الهوی فیخالفه . (42) آن‏جا كه دو كار ناگهانی و بالبداهة با او روبه‏رو می‏شدند و او را مبهوت می‏كردند، او مسلط بود . نگاه می‏كرد كه كدام به هوا نزدیك‏تر است، پس با آن مخالفت می‏كرد و آن‏را كنار می‏زد و این میزان هم حساب شده است; چون كاری كه بر تو فشار بیش‏تری می‏آورد، به تو قدرت بیش‏تری خواهد داد و تو را به معراج بالاتری خواهد رساند .

3- 2- اصول عملیه (برائت، استصحاب، احتیاط، تخییر)

مؤمن هیچ‏گاه بن‏بستی ندارد; چون اگر در مقام عمل دچار شك شود، مساله‏ای نیست كه اصول عملیه در این‏گونه موارد راه‏گشاست و این از بزرگ‏ترین نعمت‏هایی است كه در نظام اصول اسلامی به ما ارزانی شده و از آن غافلیم چون جایگاه آن را نمی‏دانیم و فقط در احكام از آن استفاده می‏كنیم . از كتاب و میزان كه بگذریم در مرحله‏ی عمل باید به آفات عمل نیز توجه شود; چون مؤمن منتظر، ممكن است در مرحله‏ی عمل با آفت‏هایی مواجه شود و تمام آن‏چه را كه به‏دست آورده هم‏چون شیطان یك‏جا از دست‏بدهد . منتظر در مرحله‏ی آمادگی عملی برای این‏كه از آفات عمل مصون بماند، باید به نكات زیر نیز توجه داشته باشد:
1 . مبنای عملش جو و روح جمعی و چشم و هم چشمی نباشد، بلكه شهادت و دیدار آتش و بهشت كه باشد . مؤمن شغل من الجنة و النار امامه . (43) می‏بیند هر كلمه‏ی او و هر حركت او یا به آتش و یا به بهشت راه دارد; با این شناخت مشغول می‏شود و از آفت توقع مزد و سپاس از دیگران رها می‏شود و تا حد ایثار حركت می‏كند و تازه خود را بدهكار هم می‏داند .
2 . منتظر باید عمل را جدا از حجم و مقدارش با توانایی خود بسنجد، نه با دارایی‏ها; زیرا: لیس للانسان الا ما سعی . (44) با شناخت‏خصلت‏های عمل یعنی سعی از زیاد شمردن كارهای خوب و كم دیدن كارهای شر رهایی می‏یابیم; زیرا خیری كه زیادش می‏بینی، عقیم می‏ماند و شری كه اندكش می‏شماری، می‏زاید . باید به عكس رفتار كرد تا خیرها زیاد شوند و شرها عقیم بمانند . (45)
3 . منتظر باید عملش در زمان و مكان مناسب انجام گیرد، چون درست است كه توابین خون‏های خود را در راه امام حسین علیه السلام دادند اما اگر این خون‏ها در روز تاسوعا به حسین می‏رسید شاید عاشورایی پیش نمی‏آمد; زیرا: سارعوا الی مغفرة من ربكم . (46)
4 . منتظر باید از افراط و تفریط برحذر ماند و از سنت جدا نشود; زیرا: لا نیة الا باصابة السنة . (47)
5 . منتظر باید جهت و هدف عملش را مشخص كند; زیرا: من ابدی صفحته للحق هلك . (48) كسی كه رودرروی حق حركت كند، هلاك می‏شود .
6 . و در نهایت منتظر باید به ظاهر عمل مغرور نشود كه ارزش عمل متناسب با نیت‏هاست; زیرا: حاسبوها قبل ان تحاسبوا (49) گفته‏اند، نه حاسبوا اعمالكم; یعنی نیت‏های خود را محاسبه كنید .

پی‏نوشت‏ها:

1. قال رسول‏الله: علیه السلام «انا و علی ابوا هذه الامة‏» . عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 85; تفسیر برهان، ج 1، ص 369 .
2. التحقیق فی كلمات القرآن، حسن مصطفوی، ج 12، ص 166 .
3. افضل اعمال امتی انتظار الفرج من الله عزوجل‏» ، «انتظارالفرج من اعظم العمل‏» . كمال الدین، ج 2، باب 55، ح 1; بحار الانوار، ج 52، ص 122 .
4. انتظار الفرج عبادة‏» ، «سئل عن علی علیه السلام رجل ای الاعمال احب الی الله عزوجل، قال علی علیه السلام: انتظار الفرج‏» . همان .
5. حلاج، علی میرفطروس .
6. انتظار مذهب اعتراض، دكتر علی شریعتی .
7. نهج الفصاحة .
8. ارضیتم بالحیوة الدنیا» . توبه، 38 .
9. چنان‏چه در نماز هم به همین جهت آموزش داده می‏شود و در سجده می‏خوانیم: «سبحان ربی الاعلی و بحمده‏» ; (پاك است‏خدای من كه برتر است .)
10. میزان الحكمه، ج 2، ص 568; كنز العمال، ح 38657 .
11. الغیبه، نعمانی; بحارالانوار، ج 52، ص 366 .
12. مرحوم طالقانی در مجله‏ی «مجموعه‏ی حكمت‏» ، شماره‏ی 1 و 2، سال سوم، در این باره می‏گوید: «این دستور قیام، شاید برای احترام نباشد و الا برای خدا و رسول و اولیای مكرم دیگر هم باید به احترام، قیام كرد، بلكه دستور آمادگی و فراهم كردن مقدمات نهضت جهانی و در صف ایستادن، برای پشتیبانی این حقیقت است . . . .» .
13. الغیبة، نعمانی; بحارالانوار، ج 52، ص 358 .
14. این‏كه در روایات، انتظار به عنوان عمل مطرح شده و در روایتی داریم: «نیة المؤمن خیر من عمله‏» ; نیت در مقابل عمل قرار گرفت روشن می‏شود . در این‏جا انتظار نیت‏بدون عمل و امید ذهنی بدون آثار عملی، هرگز مراد نیست
15. كمن قارع مع رسول الله بسیفه‏» . بحارالانوار، ج 52، ص 126 .
16. ان القائم منا هو المهدی الذی یحب ان ینظر فی غیبته و یطاع فی ظهوره‏» . منتخب الاثر، ص 223 .
(چون در لابه‏لای مباحث گذشته و آینده، از روایاتی در مورد ارزش و فضیلت و اهمیت انتظار بحث‏شده است، در این جا از پرداختن به این مساله خودداری شده است . ر . ك: بحارالانوار، ج 52، صص 122- 125، 140 و 223; غیبت نعمانی، ص 200; منتخب‏الاثر، صص 496- 498 و 234; اصول كافی، ج 2، ص 176 .
17. عن الی عبدالله علیه السلام انه قال: الا اخبركم بمالا یقبل الله عزوجل من العباد عملا الا به؟ فقلت: بلی، فقال . . . و انتظار القائم علیه السلام. (امام صادق علیه السلام به راوی فرمود: آیا ملاك قبولی اعمال بندگان را به شما خبر دهم؟ راوی گفت: بله، امام فرمود: عبارتند از . . . و انتظار مهدی قائم آل محمد (عج)» الغیبة، نعمانی، ص 200 .
18. به دلیل مفصل شدن مقاله از نقل نظریات دانشمندان مسلمان در اهمیت و ضرورت این دوران می‏گذریم; زیرا ما را از هدف اصلی دور می‏كند . به علاوه شنیدن حقایق از زبان دیگران، اثر گذارتر و در مجموعه روشن‏گر بسیاری از واقعیت‏های پنهان می‏شود كه ما به‏خاطر تكرار و زیاد شنیدن از كنار شان به سادگی گذشته‏ایم .
19. رسالت تشیع در دنیای امروز، سید محمد حسین طباطبائی، مقدمه: هانری كربن، صص 25- 35 .
20. مهدی از صدر اسلام تا قرن 13 هجری، دارمستر، ترجمه محسن جهان‏سوز، صص 38، 39، 79 . «ماربین‏» ; محقق آلمانی می‏گوید از جمله مسایل اجتماعی بسیار مهمی كه موجب امیدواری و رستگاری شیعه باشد، اعتقاد به وجود حجت عصر و انتظار ظهور است.. .(. . سیاست اسلام، ماربین، فصل هفتم، فلسفه مذهب شیعه صص 49- 50 . «ای . ب . پتروشفسكی‏» ; تاریخ‏دان و ایران شناس علوم شوروی سابق، در این زمینه می‏نویسد: «چشم به راه مهدی بودن در عقاید مردمی كه نهضت‏های قرن سیزدهم را در ایران به پا داشتند، مقام بلندی داشته است، ولی در قرن چهاردهم و پانزدهم میلادی; این عقیده راسخ‏تر و مشهودتر گشت‏» . (نهضت‏سربداران خراسان، ای . ب . پتروشفسكی، ترجمه: كریم كشاورز . علاقه‏مندان به كتاب‏های «در انتظار ققنوس‏» ، ص 304 و «ظهور حضرت مهدی از دیدگاه اسلام‏» ، ص 239 مراجعه كنند .
21. به نقل از: مجله‏ی بازتاب اندیشه، خرداد 80، ص 193 (مجله‏ی موعود، ش 25 و 26 .)
22. ر . ك: در انتظار ققنوس، ص 311 .
23. نهج الفصاحة، ح 90 .
24. فبشر عبادی الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه‏» . (زمر، 18 .)
25. نهج البلاغه، خطبه 16 .
26. مفاتیح الجنان، دعای غیبت امام زمان (عج .)
27. اثباة الهداة، ج 7، ص 24 .
28. نهج البلاغه، كلمات قصار، ش 47 .
29. انشراح، 1 .
30. انشراح، 5 و 6 .
31. دخان، 55 .
32. احقاف، 9 و 10 .
33. طلاق، 2 .
34. یا ایها المزمل قم اللیل الا قلیلا نصفه او انقص منی قلیلا او زد علیه و رتل القرآن ترتیلا» . مزمل، 1- 5 .
35. انفال، 65 .
36. ارشادالقلوب، ص 184; تنبیه الخاطر، ج 1، ص 6 .
37. حدید، 25 .
38. بقره، 183 .
39. نساء، 77 .
40. اتقوا الله فی عباده و بلاده فانكم مسؤولون حتی عن البقاع و البهایم‏» . نهج البلاغه، خطبه 167 .
41. بحارالانوار، ج‏70، ص 191; مجمع البحرین، ج 4، ص 6 . 1 .
42. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 289 .
43. نهج البلاغه، خطبه 16، سطر7 .
44. نجم، 32 .
45. و استقلال الخیر و ان كثر من قولی و فعلی و استكثار الشر و ان قل من قولی و فعلی‏» . مفاتیح الجنان، دعای مكارم الاخلاق .
46. آل عمران، 133 .
47. تحف العقول، ص 43 .
48. نهج البلاغه، خطبه 16، سطر 6 .
49. نهج البلاغه، خطبه 90، سطر 8 .

مجید حیدری نیك / انتظار شماره 1

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار