یمانی درفش هدایت

قسمت اول

چکیده :

قیام یمانی که درروایات متعددی ازمنابع دست اول حدیثی شیعه واهل سنت ذکر شده است ازنشانه های مهم ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه شریف ) به شمار می رود ظهور مدعیان یمانیت درتاریخ ومقبول افتادن دعوای آنان درنزد بسیاری ازمسلمانان ، اصالت این حادثه رامی نمایاند باوجود این که تعدادی ازاحادیث ، قیام یمانی رااز زمره علائم مهم ظهوربر شمرده اند اما حتمی بودن آن اثبات پذیر نیست .
روایات معتبر ، به نام ونسب این شخص اشاره نکرده اند اما ازاو باواژه هایی چون « یمانی » ، «قحطانی » ، « الخلیفه الیمانی » و« المنصور الیمانی » یاد شده است وی که انسان مومن ووارسته ای به شمار می رود واز او با عنوان پرچم هدایت یاد شده است به انگیزه اصلاح جامعه خود اندکی پیش ازظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه شریف ) قیام می کند .
روایات این حادثه رابه تفصیل بیان نکرده اند اما به مومنان سفارش کرده اند که به هنگام آغاز جنبش یمانی دریاری او بکوشند تکریم شدن یمانی درنزد پیشوایان دینی ، علاوه بر این که امکان زندگی با معنویت درعصر فتنه های آخر الزمان را نشان می دهد مطلوب بودن قیام های اصلاح طلبانه رانیز درنگاه پیشوایان دینی می نماید بنابراین بجاست زوایای زندگی این شخصی شناسایی ومعرفی شود .

واژگان کلیدی

یمانی ، قحطانی ، یمن ، سفیانی ، خراسانی ، پرچم هدایت ، حتمی ، غیر حتمی

مقدمه

نشانه های ظهور ازجذاب ترین وپرطرفدارترین بخش های معارف مهدوی است اختصاص بخش عمده ای ازروایات مهدویت به این موضوع ، بهترین گواه براین مسئله است این جذابیت ازسویی باعث افزایش اقبال عمومی به این مسئله ودرنتیجه اصل اندیشه مهدویت می شود اما ازسوی دیگر ، افزون برایجاد زمینه مناسب برای ورود خرافات ، طمع شیادان رابرای جعل وتحریف روایات دوچندان می کند ازاین رو نظر به فقدان پژوهش های مستند دراین زمینه شایسته است باانجام تحقیقات مبتنی براصول وقواعد فهم حدیث وباجداسازی احادیث صحیح ازضعیف ومطالب مستند ازغیر مستند علاوه برپالایش معارف مهدویت ازخرافات ، زمینه های سو استفاده ازاین موضوع ازمیان برداشته شود . براین اساس دراین نوشتار کوشیده خواهد شد تاابعاد مختلف حادثه قیام یمانی که ازنشانه های مهم ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه شریف ) است به صورت مستند بررسی شود .
پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم ) وتکریم اهل یمن
ازدیرباز ، پیامبر اکرم ( صلی الله علیه وآله وسلم ) وپیشوایان دینی یمن واهل آن راتکریم می نموده اند از پیامبر اکرم ( صلی الله علیه وآله وسلم ) دراین خصوص چنین روایت شده است :
من احب اهل الیمن فقد احبنی ومن ابغض اهل الیمن فقد ابغضنی 1
کسی که اهل یمن را دوست بدارد مرا دوست داشته وکسی که بااهل یمن دشمنی ورزد بامن دشمنی ورزیده است .
ونیز فرموده اند :
رجال اهل الیمن افضل الایمان یمانی والحکمه یمانیه 2
مردمان یمن بافضلیت ترند ایمان وحکمت یمنی است .
آنان یمن راازآن روی تکریم وتعظیم می نمودند که مهد پرورش انسان های وارسته وپارسایی چون اویس قرنی بوده است هم چنان که درآخر الزمان اهل یمن علیه پلشتی ها وتباهی ها به پا خواهند خاست ودرراه اقامه دین الهی وگسترش معنویت ، مجاهدت خواهند کرد رسول گرامی اسلام ، به هنگام اعزام معاذ بن حبل به یمن به وی فرمودند :
بعثتک الی قوم رفیقه قلوبهم یقاتلون علی الحق مرتین 3
تورا به سوی مردمی فرستادم که قلب ها یشان رقیق است وبرسرحق دوبار جنگ می کنند جابربن عبدالله انصاری درروایت دیگری ازپیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم ) چنین روایت می کند :
گروهی ازسرزمین یمن برپبامبر (صلی الله علیه وآله وسلم ) وارد شدند آن حضرت فرمود :
قوم رفیقه قلوبهم راسخ ایمانهم ومنهم المنصور یخرج فی سبعین الفا ینصر خلفی وخلف وصیی 4
مردم سرزمین یمن قلب های رقیق وایمان هایی استوار دارند منصور که با هفتاد هزار نفر قیام می کند وجانشین من وجانشین وصی مرا یاری می دهد ازآنهاست .
ازآن جا که چنین حادثه ای برای پیشوایان گذشته رخ نداده منظور پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم ) ازجانشین وصی ایشان کسی جز امام مهدی ( عجل الله تعالی فرجه شریف ) نخواهد بود براین اساس اهل یمن درآخر الزمان زمینه سازان ظهور ویاری کنندگان آخرین وصی پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم ) خواهد بود رهبری نهضت زمینه سازان یمن بر عهده شخصی است که روایات ازاو بانام « یمانی » یا « قحطانی » یاد کرده اند .

یمانی درآینه روایات وتاریخ

اصل ظهور مردی ازسرزمین یمن درآخر الزمان مسلم است وروایات متعددی نیز بر آن دلالت می کنند که برخی از آنها معتبرند این روایات از پیامبر اکرم ( صلی الله علیه وآله وسلم ) امام علی ( علیه السلام ) امام باقر ( علیه السلام ) امام صادق (علیه السلام ) وامام رضا ( علیه السلام ) ونیز تعدادی ازصحابه هم چون عمار یاسر نقل شده است مثلا امام صادق علیه السلام درروایت صحیحه ای درپاسخ به این سوال که فرج شیعیان شما چه زمانی خواهد بود فرمودند :
وظهر الشامی واقبل الیمانی وتحرک الحسنی خرج صاحب هذا الامر من المدینه الی مکه 5
هنگامی که شامی ظاهر شود ویمانی آشکار گردد وحسنی جنبش خودرا آغاز کند صاحب این امر از مدینه به سمت مکه برود .
ازنخستین کتاب های روایی که این روایات راذکر کرده اند می توان به مختصر اثبات الرجعه ازفضل بن شاذان ، کافی ، الغیبه نعمانی ، کمال الدین وتمام النعمه ، الغیبه وامالی شیخ طوسی ودرمنابع اهل سنت به صحیح بخاری ، صحیح مسلم والفتن نعیم بن حماد اشاره کرد بی گمان تعدد این روایات وقدیمی بودن منابع آن ونیز وجود احادیث معتبر درمیان مجموعه این روایات ، جای هیچ گونه تردیدی دراصل این مسئله باقی نخواهد گذاشت . این مسئله آن قدر مسلم بوده که درطول تاریخ ، افراد مختلفی با عنوان قحطانی (یمانی ) دست به قیام زده اند . مسعودی دراین باره می نویسد :
ازحوادث بزرگ عهد عبدالملک بن مروان ، خلع اوتوسط عبد الرحمان بن اشعث بن قیس بن معدی کرب کندی درسال 81 بود چون لشکریان عبد الرحمان زیاد شدند وبسیاری ازمردم عراق ازروسای قبایل ، قاریان وعابدان به او پیوستند عبدالملک راخلع کرد ومردم نیز عبدالملک را خلع کردند این واقعه نزدیک اصطخر فارس به وقوع پیوست وی پس ازخلع عبدالملک خودرا « ناصر المومنین» نامید ومدعی شد که همان قحطانی است که اهل یمن درانتظار اویند هموکه زمام داری رابه اهل یمن بازمی گرداند . 6
فخر رازی علاوه بر ابن اشعث ازیزید بن ملهب نیز به عنوان کسی که مدعی قحطانی موعود است یاد می کند 7
ابن خلدون نیز درضمن حوادث مربوط به قرن چهارم هجری می نویسد :
آن گاه که المظفر ( بن محمد بن عبدالله بن عامر ) مرد برادرش عبد الرحمان جانشین او ( وزیر هشام بن الحکم الموید بالله ) شد و
ملقب به « الناصر لدین الله » گردید وی راه پدروبرادرش را درپیش گرفت ومانند آن دوخلیفه وقت هشام رااز تصرف درامور منع می کرد وبا او مستبدانه رفتار می نمود واورا درفرمان روایی دخالت نمی داد سپس ازهشام خواست که وی را ولی عهد خود معرفی کند وهشام نیز چنین نوشت : ... امیرالمومنین برآن شد تا ولی عهدش قحطانی باشد هموکه عبدالله بن عمر بن العاص وابوهریره درباره اش ازپیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) چنین نقل کرده اند :
لاتقوم الساعه حتی یخرج رجل من قحطان یسوق الناس بعصاه 8
قیامت برپانمی شود تااین که مردی ازقحطان که مردم راباعصایش رهبری می کند خروج نماید » 9
ابن خلدون درجایی دیگر ضمن بیان حوادث مربوط به قرن هفتم می نویسد :
عبد الرحیم بن عبد الرحمان بن الفرس که ازطبقه علمای اندلس بود روزی درمجلس منصور حاضر شد سخنی تند برزبان راند وپس از آن از مجلس خارج شد ومدتی مخفیانه زندگی کرد پس از مرگ منصور درمنطقه « کزوله» ظاهر شد وادعای امامت کرد ومدعی شد که همان قحطانی است که پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم ) درباره اش فرمود : « قیامت برپانمی شودتااین که مردی ازقحطان (یمن ) قیام کند ومردم را باعصایش رهبری نماید وزمین را هم چنان که پر از ظلم وستم شده ازعدل سرشار سازد ناصر بن منصور سپاهی رابه سوی او روانه کرد عبدالرحیم دراین نبرد پس از شکست کشته شد وسرش به مراکش فرستاده ودرآن جا به دار آویخته شد 10
شخصیت دیگری که درزمان ما باادعای یمانی بودن پیروانی یافت ، شخصی به نام سید محمود حسنی است که رسانه ها درباره وی بدین صورت گزارش داده اند :
تعدادی ازافراد عراقی درنماز جمعه گذشته شهرهای تهران ، قم ، قزوین وهمدان درحالی که لباس های سیاه برتن وچفیه های سبز برسر داشتند مدعی ظهور سید حسن یمانی که به گفته آنان نایب امام زمان (عجل الله تعالی فرجه شریف ) می باشد بودند توسط ماموران دست گیر شدند این افراد درمیان نماز گزاران با صدای بلند ولهجه عربی فریاد زدند : ای مومنین ! سید یمانی ظهور کرده به یاری ما بشتابید .
سید یمانی مورد ادعای این افراد احتمالا شخصی به نام سید محمود حسنی سرخی ( ساکن عراق ) است که خود را نایب امام زمان (عجل الله تعالی فرجه شریف ) معرفی کرده وهوادارانی نیز داشته است این شخص چندی قبل یک آمریکایی رادرشهر کربلاکشت وسپس ناپدید شد که پس از آن هوادارانش ادعا کرده اند که او درغیبت به سر می برد .11
آخرین شخصیتی که اورا مدعی یمانی دانسته اند سید حسن بدرالدین الحوثی است وی از سال 1993 تا1997 نماینده مجلس یمن بود وریاست گروه جوانان مومن را برعهده داشت ودرسال 1997 ازیک گروه اسلامی به نام « الحق » جدا شد
الحوثی سال گذشته بااعتراض به حمایت دولت یمن ازامریکا علیه آن وارد جنگ شد ودولت یمن که برای دست گیری یا کشتن وی 54 هزار دلار جایزه تعیین کرده بود پس از مدت ها درگیری اورا به همرا ه عده ای ازیارانش درغاری درمنطقه کوهستانی مران ، نزدیک منطقه مرزی باعربستان به قتل رساندند .12 مشروح این جریان رادکتر عصام العماد ، رئیس مجلس اعلای شیعیان یمن این گونه شرح داده است :
سید حسین الحوثی فرزند علامه سید بدرالدین طباطبائی الحوثی است که درشهریور گذشته پس ازنود روز مقاومت درکوه های محاصره شده استان صعده به فیض شهادت نایل آمد .
شهید حسین الحوثی طبق عادت همیشگی شب های جمعه همراه حدود هفتاد تن از شاگردانش به دامنه کوه ها پناه می برد وبا خواندن دعای کمیل باخدای خویش راز ونیاز می کرد که نظامیان یمن با محاصره نود روزه وی وهفتاد تن از یارانش او را به شهادت رساندند.
حکومت یمن ابتدا برای جلوگیری ازافزایش محبوبیت روز افزون الحوثی مدعی شد که وی ادعای نبوت کرده است ولی این راه کار نتوانست مردم را فریب دهد . آن گاه گفتند وی ادعای امامت کرده اما این ترفند هم کارآیی نداشت سپس تلاش کردند تاباکمک رسانه های دولتی این گونه شایعه کنند که وی ادعای یمانیت کرده ولی این هم نتوانست درعلاقه شیعیان یمن به وی خللی ایجاد کند.
دربرخی از احادیث معصومین علیهم السلام آمده است ؛ شخصی که درآستانه ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه شریف ) ازیمن قیام می کند ومردم رابه سوی هدایت یافته ترین مذاهب فرا می خواند حسن یا حسین نام دارد حکومت یمن بااستناد به این احادیث ادعا کرده بودکه سید حسین الحوثی همان یمانی موعود است زیرا نامش حسین ومذهبش دوازده امامی است درحالی که خود وی هیچ گاه چنین ادعایی نکرده بود . 13
باتوجه به ویژگی هایی که درادامه برای یمانی واقعی برخواهیم شمرد دربطلان دعاوی مدعیان یاد شده نمی توان تردید کرد اما اصل طرح این ادعا درتاریخ وپذیرش آن نزد عده فراوانی از مسلمین ریشه دار بودن اعتقاد به قیام مردی ازیمن درآخر الزمان رانشان می دهد این ارتکاز ذهنی مسلمین تنها از کلمات پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم ) سرچشمه می گیرد هم چنان که ازوجود مدعیان
دروغین مهدویت وروی آوردن بسیاری ازافراد جامعه اسلامی به آنان به اصالت اندیشه مهدویت می توان پی برد .
دلایل متعددی به موضوع یمانی وکند وکاو درباره ابعاد مختلف این شخصیت وزوایای زندگی وجنبش او اهمیت بخشیده ازجمله :
1- تعدادزیادی ازروایات درمیان مجموعه احادیث علائم الظهور فقط حدود پنج پدیده رابه شکل مستقل نشانه های ظهور برشمرده اند بعضی ازاین پنج نشانه دراندکی از روایات جای خودرا به نشانه های دیگری می دهند امامعمولا دراصل پنج شماری آن نشانه ها ، تغییری ایجاد نمی شود تاکید پیشوایان معصوم ( علیهم السلام ) براین علائم که دربرخی روایات از آنها باعنوان علائم حتمی تغییر شده وجداسازی آنها از سایر نشانه های ظهور دلیل براهمیت این نشانه هاست که توجه ویژه ای را می طلبد یمانی یکی از این نشانه هاست که معمولا درزمره پنج علامت یاد شده به شمار می رود امام صادق (علیه السلام ) دراین باره فرموده اند :
خمس قبل قیام القائم (عجل الله تعالی فرجه شریف ) الیمانی والسفیانی والمنادی من السماء وخسف بالبیداء وقتل النفس الزکیه 14
پیش ازقیام قائم پنج نشانه رخ خواهد داد یمانی ، سفیانی ، ندای آسمانی ، فرورفتن (سپاه سفیانی ) درسرزمین بیداء وکشته شدن نفس زکیه .
2- هم چنان که خواهد آمد قیام یمانی ، فضیلت محور واصلاح گر است وروایات برکمک به او تایید کرده اند بی گمان جانبداری ازاین حرکت ارزشی وتقویت آن زمانی امکان پذیر خواهد بود که این شخصیت وجزئیات مربوط به جنبش اوتاحد ممکن شناسایی شود .
3- وجود ویژگی های مثبت درشخصیت یمانی وتکریم وتجلیلی که درکلمات پیشوایان دین از او شده می تواند انگیزه ه ای برای وسوسه شیادان وفرصت طلبانی باشد که برای جلب عواطف واحساسات مذهبی مردم از آن استفاده کنند لذا،این احتمال همواره وجود داشته است که افرادی خود رایمانی معرفی کنند واز این رهگذر عواطف ، احساسات وامکانات مردم را به سوی خود جلب کنند وچه بسا بااین عنوان تامرز تشکیل حکومت نیز پیش بروند از این رو بجاست تادرحد ممکن جزیئات این حادثه براساس اصول علمی شناسایی شود تابتوان درمقام تعیین مصداق ، مدعیان دروغین راازیمانی واقعی شناسایی کرد باجزئیات یاد شده اگر نتوان یمانی واقعی راشناسایی کرد دست کم این معیار برای تشخیص مدعیان دروغین کفایت می کند وهمین مقدار اهمیت کندوکاو پیرامون این موضوع را به خوبی می نماید .
4- از دیگر ثمرات این بحث اثبات آن است که امامان معصوم (علیهم السلام ) قیام های اصلاح طلبانه رادرعصر غیبت تایید کرده اند.
هم چنان که خواهد آمد ، پیشوایان معصوم علیه السلام ازیمانی وجنبش او جانبداری کرده اند بنابراین می توان گفت که از نظر معصومان علیهم السلام درعصر غیبت جنبش های نظامی تایید شده نیز وجود دارند بنابراین دیدگاه معروفی که حرکت های اصلاحی رادرعصر غیبت محکوم به شکست وبرخلاف میل واراده پیشوایان دینی می داند پذیرفتنی نیست ودرصورت وجود روایاتی که این اندیشه را تایید می کنند باید آنها رابه صورتی که باروایات یمانی جمع پذیر باشد تاویل کرد .

حتمی یا غیر حتمی بودن جنبش یمانی

یکی از تقسیمات معروف نشانه های ظهور که ریشه درروایات دارد تقسیم علائم به حتمی وغیر حتمی است نشانه های حتمی، حتما پیش از ظهور تحقق می یابند اما درنشانه های غیر حتمی احتمال عدم تحقیق نیز وجود دارد آیا جنبش یمانی نیز ازنشانه های حتمی ظهور است یاغیر حتمی ؟ درمیان مجموعه احادیثی که نشانه های ظهور رابه حتمی وغیر حتمی تقسیم کرده اند دردوروایت به حتمی بودن قیام یمانی تصریح شده است . شیخ نعمانی روایت اول رابه سند خود ودرکتاب الغیبه ازامام صادق( علیه السلام ) چنین نقل کرده است : النداء من المحتوم والسفیانی من المحتوم والیمانی من المحتوم وقتل النفس الزکیه من المحتوم وکف یطلع من السماء من المحتوم : 15
ندای آسمانی ازنشانه های حتمی است وسفیانی ویمانی وکشته شدن نفس زکیه وکف دستی که از افق آسمان نایل می شود نیز ازنشانه های حتمی هستند .
درنسخه کتاب الغیبه نعمانی که مرحوم غفاری آن را تصحیح کرده روایت به شکل فوق آمده اما درکتاب های بحارالانوار 16 واثبات الهداه 17 که این روایت رااز الغیبه نعمانی روایت کرده اند ، جمله « الیمانی من المحتوم » وجودندارد براین اساس روایت یاد شده علاوه برضعف سند ازمشکل اختلاف نسخ نیز رنج می برد واز این رو نمی توان برمبنای آن قاطعانه قضاوت کرد .
حدیث دوم راکه شیخ صدوق درکتاب کمال الدین وتمام النعمه به سند خود از عمر بن حنظله واوازامام صادق علیه السلام نقل کرده چنین است :
قبل قیام القائم خمس علامات محتومات الیمانی والسفیانی والصیحه وقتل النفس الزکیه والخسف بالبیدا: 18
پیش ازقیام قائم (عجل الله تعالی فرجه شریف ) پنج علامت حتمی وجود خواهد داشت یمانی ، سفیانی ، صیحه آسمانی ، کشته شدن نفس زکیه وفرورفتن درسرزمین بیداء
علاوه برشیخ صدوق ، شیخ کلینی درکافی 19 وشیخ نعمائی درالغیبه 20 نیز همین روایت رابه اسناد خود از عمر بن حنظله ازامام صادق علیه السلام روایت کرده اند، اما دراین دوکتاب واژه « محتومات » وجود ندارد .
به احتمال بسیار ازآن جا که همگی سه روایت یاد شده رااز عمربن حنظله ازامام صادق علیه السلام نقل کرده اند نمی توان آن رابیش از یک حدیث دانست ازمیان این سه نقل روایت نعمائی سند معتبری ندارد اما روایت کافی معتبر است هم چنان که به نظر می رسد نقل شیخ صدوق نیز از نظر سندی اطمینان پذیر است بنابراین دربرابر ما یک روایت با دو نقل متفاوت وجود دارد دریک نقل « خمس علامات قبل قیام القائم » است ودرنقل دیگر « قبل قیام القائم خمس علامات محتومات » ودرنقل دیگر « قبل قیام القائم خمس علامات محتویات » .
درپاسخ به این سوال که کدام یک ازآنها بردیگری ترجیح دارد باید گفت :
الف ) سند روایت کافی ازسند روایت کمال الدین معتبرتر است زیرا درسند کمال الدین ، حسین بن حسن بن ابان وجود دارد که این شخصیت در کتاب های رجالی قدما توثیق نشده است اما علامه وی را توثیق کرده است . 21
مرحوم آیت الله خویی نیز بر اساس وقوع دراسناد کامل الزیارات ایشان را توثیق کرده ، 22 لیکن ازمبنای خودعدول نموده اند 23 تردید دروثاقت شخصیت یاد شده باعث می شود که روایت کتاب کافی از روایت کتاب کمال الدین ، دست کم معتبرترباشد .
ب) برفرض که اعتبار سند این دو روایت به یک اندازه باشد باز هم روایت کتاب کافی ترجیح دارد ، زیرامطلب موردنظر ازموارد دوران امر بین زیاده ونقصیه است وبراساس بنای عقلا دراین گونه موارد اصل عدم زیاده براصل عدم نقیصه مقدم است . آیت الله خوئی دراین باره می فرماید :
هنگامی که یک حدیث به دوصورت روایت شده باشد به گونه ای که یک روایت مشتمل برزیاده ودیگری فاقد آن زیاده باشد بنای عقلا برعمل به زیاده است چون گاهی انسان یک یا دو کلمه رافراموش می کند اما این که از وی فراموشی یک یا دوکلمه رابه روایت اضافه کند بسیار بعید است . 24
اماعلی رغم بنای عقلا برتقدیم اصل عدم زیاده براصل عدم نقیصه به نظر می رسد موضوع مورد بحث ما از مصادیق قاعده یاد شده نباشد چون با نگاهی گذرا به روایات علائم الظهور به سادگی می توان دریافت که دربسیاری از این روایات تعدادی ازعلائم ، محتوم خوانده شده اند . برای نمونه امام صادق علیه السلام دراین باره فرموده اند :
من الامر محتوم ومنه ما لیس بمحتوم ومن المحتوم خروج السفیانی فی رجب 25
برخی از امور حتمی وبرخی غیر حتمی اند ویکی از این امور حتمی خروج سفیانی درماه رجب است .
مسئله تقیسم نشانه های ظهور به حتمی وغیر حتمی ، آن قدر مسلم بوده است که گاهی اصحاب ائمه(علیهم السلام) ازحتمی یا غیر حتمی بودن برخی از نشانه ها سوال می کردند . این سوالات نشان دهنده مسلم بودن اصل تقسیم نشانه ها به حتمی وغیر حتمی است .
افزون بر این ، ازمیان نشانه های ظهور معمولا پنج علامت درکنار هم ذکر می شوند وگاهی این پنج علامت به حتمیت توصیف شده اند مثلا ابوحمزه ثمالی می گوید : از امام باقر( علیه السلام) سوال کردم : آیا خروج سفیانی ازحتمیات است ؟ فرمودند :
نعم والندا من المحتوم وطلوع الشمس من مغربها محتوم واختلاف بنی العباس فی الدوله محتوم وقتل النفس الزکیه محتوم وخروج القائم من آل محمد (صلی الله علیه وآله وسلم ) محتوم : 26
بله وندای آسمانی حتمی است طلوع خورشید ازمغرب حتمی است اختلاف بنی عباس برسر حکومت حتمی است کشته شدن نفس زکیه حتمی است وخروج قائم آل محمد (صلی الله علیه وآله وسلم ) حتمی است .
از آن چه گذشت روشن شد که توصیف بخشی از علائم ظهوربه محتوم درفرهنگ روایات متداول وشایع بوده وگاهی پنج نشانه به حتمیت توصیف می شده اند ، واز آن جا که درروایت مورد بحث پنج نشانه درکنار هم ذکر شده وبسیاری ازاین علائم درجاهای دیگر به محتوم توصیف شده اند ، 27 بعید نیست که یکی از راویان این حدیث براساس مرتکزات ذهنی خود وازروی سهو ، واژه محتوم رابه روایت افزوده باشد نظیر این مطلب رامرحوم نائینی درمورد حدیث « لاضرر ولاضرار » بیان کرده اند ایشان دراین باره می گوید : روایتی که نزد شیعه واهل سنت شهرت دارد این کلام رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم ) است : « لاضرر ولاضرار » بدون افزودن کلمه « فی الاسلام » یا « علی المومن » زیرا درتمام تعارض میان زیاده ونقیصه بنای اهل حدیث ودرایه برتقدیم اصل عدم زیاده براصل عدم نقیصه است یعنی حکم براین که آن زیاده درواقع وجود داشته واز روایت دیگری که آن زیاده را ندارد ساقط شده است، وبسیار بعید می نماید که راوی ازپیش خود چیزی را برحدیث اضافه کند اما سقوط کلمه ای ازحدیث خیلی بعید نیست لذا براساس اصل عدم غفلت ، حجیت هردواصل ، منافاتی ندارد اما دراین بحث خصوصیتی وجود دارد که به دلیل آن ، اصل عدم نقیصه براصل عدم زیاده مقدم است زیرا اگر منشا حجیت این دواصل بنای عقلا باشد واگر منشا تقدیم اصل عدم زیاده براصل عدم نقیصه همان چیزی باشد که توضیح داده شده ،( غفلت یکی ازراویان واضافه کردن چیزی برحدیث بعیدتر است ازاین که
راوی دیگری غفلت کند وچیزی رافراموش نماید ) این مطلب مخصوص زیاده هایی است که از ذهن دوراست نه معانی وواژه های مانوس ومتداول براین اساس کلمه « فی الاسلام » یا « علی المومن» از مصادیق قاعده ای نیست که نزد اهل حدیث ودرایه مسلم است ( تقدیم اصل عدم زیاده براصل عدم نقیصه )
اما واژه اول ( فی الاسلام ) : اگر نقل به معنا دراحادیث مربوط به احکام شرعی ، نه خطبه ها ودعاها ، جایز باشد این امکان وجود دارد که راوی هنگامی که قضیه ای رااز پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم ) نقل می کند واژه فی الاسلام رابه آن بیفزاید زیرا نفی ضرر ازآن جا که ازمجعولات شرعی است راوی گمان می کند که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم ) آن را در اسلام نفی کرده اند خصوصا باتوجه به این که این واژه درغالب احکام آن حضرت وجوددارد؛ مانند : لارهبانیه فی الاسلام لاصروره فی الاسلام لااخصاء فی الاسلام وامثال آن . پس راوی از پیش خود نفی ضرر رابا نفی صروره قیاس کرده است... . 28
ازکلمات مرحوم نائینی چنین برمی آید که تقدیم اصل عدم زیاده درمواردی که این زیاده شایع ومتداول نباشد به نظر می رسد که درفضای روایات علائم الظهور واژه محتوم از واژه های شایع ومانوس بوده وازاین رو ، قاعده تقدیم اصل عدم زیاده براصل عدم نقیصه درآن جاری نیست .
ج) کتاب کافی نسبت به تمام کتاب های حدیثی وازجمله کمال الدین ضابط تراست . 29 ازاین رو روایت کافی برروایت کمال الدین ترجیح دارد .
خلاصه براساس این قراین سه گانه روایت کتاب کافی که واژه محتومات درآن نیامده برروایت کمال الدین ترجیح دارد وازاین روحتمی بودن جنبش یمانی اثبات پذیر نیست .

نام یمانی

درمورد نام واقعی یمانی حدیثی از پیشوایان معصوم (علیهم السلام ) به دست ما نرسیده است . عدم تصریح به نام این شخصیت می تواند به دلیل حفاظت ازجان اوودرامان ماندن اواز سوء قصدهای احتمالی باشد تااین شخصیت بزرگ بتواند درزمان مقرر ، رسالت مقدس خودرا به انجام برساند اما درکلمات غیر معصومان ودرمنابع اهل سنت اشاره هایی به نام این شخصیت شده است ازجمله :
علامه مجلسی ازکتاب مشارق الانوار برسی ازکعب بن حارث ازسطیح کاهن چنین روایت می کند :
ثم یخرج من صنعا الیمن ابیض کالقطن اسمه حسین او حسن فیذهب بخروجه غمر الفتن فهناک یظهر مبارکا زکیا وهادیا مهدیا 30
...سپس از صنعای یمن مردی سفید ، بسان پنبه به نام حسین یا حسن قیام می کند وبا قیام او سختی فتنه ها پایان می یابد دراین هنگام شخصیت مبارک وپاک وهدایت کننده وهدایت شده ظهور می کند
ابن حجر درشرح حدیث : « لاتقوم الساعه حتی یخرج رجل من قحطان » 31 ازپیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم ) می نویسد :
نام این شخصیت راپیدا نکردم لیکن قرطبی احتمال داده است که نام وی جهجاه باشد زیرا مسلم پس از نقل روایت فوق با سند دیگری ازابوهریره ازپیامبر چنین نقل کرده است : « لاتذهب الایام واللیالی حتی یملک رجل یقال له جهجاه ؛ روزها وشب ها به پایان نمی رسند تامردی که به او جهجاه گویند به حکومت رسد » 32
ابن حجر درجای دیگر درمورد نام قحطانی (یمانی ) می نویسد :
درکتاب التیجان ابن هاشم مطالبی یافتم که نشان می دهد نام وسیره قحطانی وزمان قیام او مشخص بوده است . ابن هشام می نویسد : عمران بن عامر ، کاهن وپادشاهی بزرگ بود که عمری طولانی داشت وی هنگام مرگ به برادرش عمر بن عامرمعروف به مزیقیا گفت : خداوند دو غضب ودورحمت برای اهل یمن داردغضب اول : ویران شدن سد مآرب ودرنتیجه خراب شدن شهرها بود غضب دوم : تصرف یمن توسط حبشه اما رحمت اول مبعوث شدن پیامبری ازتهامه بانام محمد است که به رحمت مبعوث می شود وبرمشرکان پیروز می گردد رحمت دوم : زمانی است که خانه خدا ویران شود درآن حال خداوند مردی را که به او شعیب بن صالح گفته می شود برمی انگیزد وویران کنندگان رااز آن جا بیرون کرده ونابود می نماید تااین که دردنیا جزدرسرزمین یمن ایمانی یافت نشود . 33
مسعودی نیز پس از این که سربر تافتن عبد الرحمان بن محمد بن اشعث راازفرمان عبدالملک مروان نقل می کند ، می گوید :
اوخودرا ناصر المومنین نام نهاد ومدعی شد که همان قحطانی است که اهل یمن درانتظارش هستند اوست که زمام داری رابه اهل یمن باز می گرداند وقتی به اوگفته شد که نام قحطانی برسه حرف است درپاسخ گفت نام من عبد است و« الرحمان » جز اسم من نیست.34 آن چه گذشت تنها برای آشنایی بادیدگاه دانش مندان ومحدثان درمورد نام یمانی بودامااز نظر ضوابط علمی نمی توان به مطالب یاد شده اعتماد کرد زیرا از معصوم صادرنشده واز اسناد متقنی برخوردار نیستند . بنابراین درمورد نام یمانی نمی توان اظهار نظر قاطعانه کرد.
حال سوال اساسی این است که اگر درروایات نام این شخصیت نیامده باچه واژه هایی به او اشاره شده ودرباره او سخن گفته شده است ؟ درپاسخ باید گفت ، واژه هایی که برای اشاره به این شخصیت به کار رفته اند عبارت اند از
1. یمانی : دراکثر قریب به اتفاق روایات ائمه ( علیهم السلام ) این واژه به کار رفته است مثلاوقتی از امام باقر ( علیه السلام ) سوال شد که قائم شما چه زمانی ظهور خواهند کرد ، فرمودند :
اذا تشبه الرجال بالنساء... وخروج السفیانی من الشام والیمانی من الیمن وخسف بالبیدا ... 35
هنگامی که مردان شبیه زنان شوند ... وسفیانی ازشام ویمانی ازیمن قیام کند وفرورفتن درسرزمین بیداء رخ دهد ...
2. منصور الیمانی ومنصور : ازامام باقر ( علیه السلام ) چنین نقل شده است :
اذا اظهر السفیانی علی الابقع والمنصور الیمانی خرج الترن والروم فظهر علیهم السفیانی 36
چون سفیانی برابقع ومنصور یمانی پیروز شود ترک وروم قیام می کنند وسفیانی برآنها نیز پیروز می شود .
درحدیث دیگری فرموده اند :
ثم یسیر الیهم منصور الیمانی من صنعا بجنوده :37
... سپس منصور یمانی همراه سپاهیانش ازسوی صنعا به سوی آنها ره سپار می شود .
درروایتی ازخروج مردی ازیمن که یاری دهنده جانشین پیامبر است باعنوان منصور یاد می شود . پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم ) دراین روایت دروصف اهل یمن فرموده اند :
قوم رفیقه قلوبهم راسخ ایمانهم ومنهم المنصور یخرج فی سبعین الفاینصر خلفی وخلف وصیی : 38
مردم سرزمین یمن قلب هایی رقیق وایمان های استوار دارند منصور که باهفتاد هزار نفر قیام می کند وجانشین من وجانشین وصی مرا یاری می دهداز آنهاست .
عبدالله بن عمر بن عاص نیز خطاب به اهل یمن چنین گفته است :
ای اهل یمن ! شما گمان می کنید منصور از شماست ؟ سوگند به خدایی که جانم دردست اوست چنین نیست بلکه پدراو قریشی است ... 39
به نظر می رسد منظور عبدالله ازمنصور همان مرد یمنی معروف (قحطانی ) باشد که ابوهریره درباره اش ازپیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم ) چنین روایت کرده است :
لاتقوم الساعه حتی یخرج رجل من قحطان 40
قیامت برپا نمی شود تااین که مردی از یمن قیام کند .
هم چنان که خواهد آمد قحطانی تعبیر دیگری ازیمانی است واژه منصور نیز به همین شخصیت اشاره دارد .
البته نمی توان ادعاکرد که واژه منصور درتمامی روایات به یمانی اشاره دارد امااین مطلب حداقل دربخشی از روایات پذیرفتنی است وآن چه دراین میان معیار قضاوت است قراین داخلی وخارجی روایات است .
3.الخلیفه الیمانی : ازارطاه چنین نقل شده است :
علی یدی ذلک الخلیفه الیمانی الذی تفتح القسطنطنیه ورومیه علی یده یخرج الرجال وفی زمانه ینزل عیسی بن مریم (علیه السلام) 41درزمان آن پیشوای یمانی که استانبول وروم به دست او فتح می شود دجال ظهور می کنید وعیسی بن مریم (علیه السلام ) ازآسمان نزول می نماید. واژه یاد شده درکلمات پیشوایان دینی به کار نرفته است .
4. قحطانی : به جز واژه « یمانی » و« منصور الیمانی » و« الخلیفه الیمانی » که به مردی از اهل یمن تصریح دارند به احتمال قوی واژه قحطانی که درروایات متعددی خصوصا درمنابع اهل سنت آمده نیز به همین شخصیت اشاره دارد زیرا قحطانی تعبیر دیگری ازیمانی است .
ابن منظور می نویسد : « قحطان پدراهل یمن است ومنسوب به آن طبق قیاس قحطانی است » 42
طریحی نیز می نویسد : « یعرب بن قحطان اولین کسی است که به عربی سخن گفت واوپدر تمام یمنی هاست . 43
ابن حجر نیز دراین باره می نویسد : « نسب تیره های مختلف یمن از حمیر، کنده ، همدان ودیگران به قحطان منتهی می شود . 44
علاوه بر آن چه گذشت ، ازروایات متعددی نیز مطلب یاد شده اثبات می شود برای نمونه درروایتی قحطان ویمن درکنار هم ذکر شده وشخصیت مورد نظر به هردو نسبت داده شده است : ابن حماد به سند خود ازکعب چنین روایت می کند :
یکون بعدالمهدی خلیفه من اهل الیمن من قحطان اخو المهدی فی دینه یعمل بعمله وهوالذی یفتح مدینه الروم 45
بعداز مهدی حکم رانی ازاهل یمن ازقحطان خواهد بود که دردین داری شببیه مهدی خواهد بود ومانند او رفتار خواهد کرد اوهمان کسی است که روم رافتح خواهدکرد .
مناوی از بسطامی چنین نقل می کند :
قبل از نزول عیسی علیه السلام مردی که به او اصهب گفته می شوددرمنطقه جزیره خروج می کند ومردی ازشام به نام جرهم براو می شورد پس از آن مردی ازیمن به نام قحطانی خروج می کند درهمین زمان به ناگاه سفیانی ازغوطه دمشق قیام می کند نام او معاویه بن عنبسه است ... اولین کسی که بااو مقابله می کند قحطانی است ولی او شکست می خورد . 46
بازازکعب چنین روایت شده است:
«اولین کسی که خروج می کند ومناطق مختلف رابه تصرف درمی آورد اصهب است او از منطقه جزیره قیام خودراآغاز می کند پس ازاو جرهمی ازشام وقحطانی ازیمن خروج می کنند درحالی که این سه نفر با ستم درصدد تسلط برمواضع خود هستند سفیانی از دمشق قیام می کند .» 47
روایات یادشده ازمعصوم صادر نشده اند ودرجزیئات مسئله باآن چه بعداثبات خواهد شد تفاوت دارند لیکن این مسئله رااثبات می کند که براساس برداشت محدثان وراویان ، قحطانی همان یمانی است چون خصوصیات یمانی هم چون قیام ازیمن هم زمانی باسفیانی ، جنگ ودرگیری باسفیانی وبرخورداری ازشخصیتی مثبت که درروایات اهل بیت( علیهم السلام )ازخصوصیات یمانی شمرده شده دراین روایات به قحطانی نسبت داده شده است . بنابراین ، به نظر می رسد درترسیم ابعاد مختلف جنبش یمانی می توان ازروایات قحطانی نیزبهره جست این برداشت رابرخی از علمای معاصر نیز تایید کرده اند .48
علی رغم دیدگاه برخی از دانش مندان معاصر ونیز قراینی که براتحاد قحطانی ویمانی دلالت می کردند درمیان مجموعه سخنان پیشوایان دینی یک حدیث وجود دارد که برتفاوت شخصیت یمانی وقحطانی دلالت می کند روایت یاد شده بدین قرار است :
امام صادق ( علیه السلام ) فرمودند :
اول من یخرج منهم رجل یقال له اصهب بن قیس ... ثم یخرج الجرهمی من الشام ویخرج القحطانی من بلادالیمن ولکل واحد من هولاء شوکه عظیمه فی ولایتهم ویغلب علی اهلها الظلم والفتنه منهم فبینالهم کذلک یخرج علیهم ... السفیانی من الوادی الیابس ... وقد یکون خروجه وخروج الیمانی من الیمن مع الرایات البیض فی یوم واحد وشهر واحد وسنه واحده . فاول من یقاتل السفیانی القحطانی فینهزم ویرجع الی الیمن ویقتله الیمانی ... فینهض الیمانی لدفع شره فینهزم السفیانی بعد محاربات عدیده ومقاتلات شدیده فیتبعه الیمانی فتکثرالحروب وهزیمه السفیانی فیجده الیمانی فی نهر اللومع ابنه فی الاساری فیقطعهما ارباارباثم یعیش فی سلطنته فارغا من الاعداء
ثلاثین منه ثم یفوض الملک بابنه السعید ویاوی مکه وینتظر ظهور قائما ( عجل الله تعالی فرجه شریف ) حتی یتوفی فیبقی ابنه بعد وفاه ابیه فی ملکه وسلطانه قریبا من اربعین منه وهما یرجعان الی الدنیا بدعاء قائما (علیه السلام) قال زراه : فسئله عن مده ملک السفیانی قال (علیه السلام ) : تمد عشرین سنه : 49
اولین فردی که خروج می کند مردی است که به او اصهب بن قیس گفته می شود ... سپس جرهمی ازشام وقحطانی ازمناطق یمن به پا می خیزند هریک ازاین سه درسرزمین های خود دارای شوکت وعظمت اند وبه مردم سرزمین خود ظلم وستم روا می دارند ... پس ازآن سفیانی ازسرزمین خشک خروج می کند ... خروج او با خروج یمانی ازیمن باپرچم های سفید دریک روز ویک ماه ویک سال خواهد بود اول کسی که باسفیانی جنگ می کند قحطانی خواهد بود اما قحطانی شکست می خورد وبه یمن می گریزد وبه دست یمانی کشته می شود ... پس یمانی برای دفع شر سفیانی قیام می کند وسفیانی پس ا ز جنگ های فراوان ودرگیری های شدید می گریزد درنهایت که جنگ ها وگریختن سفیانی بسیار می شود یمانی ، او وپسرش رانزد رود « لو» درمیان اسیران می یابد وآنها راقطعه قطعه می کند سپس یمانی فارغ از دشمنان سی سال حکومت می کند وپس از آن ، حکومت را به فرزندش سعید واگذار می نماید ودرمکه سکنا می گزیند ومنتظر ظهور قائم ما خواهد بود تااین که درآن جا رحلت می کند حکومت فرزند او نیز نزدیک چهل سال طول می کشد وآن دوبه دعای قائمیان ( عجل الله تعالی فرجه شریف ) به دنیا باز می گردند . زراه می گویدازآن حضرت درمورد مدت حکومت سفیانی پرسیدم ؛ فرمودند حکومت او بیست سال طول می کشد .
روایت یاد شده تنها درکتاب مختصر اثبات الرجعه فضل بن شاذان وجود دارد علاوه بر تردیدی که در انتساب کتاب مختصر اثبات الرجعه به فضل بن شاذان وجود دارد این روایت ازنظر محتوایی به دلیل تعارض با مجموعه های مختلفی ازروایات مناقشه پذیر است
ازجمله :
1- براساس روایت یادشده ، سفیانی حداقل هفتاد سال پیش از ظهور به دست یمانی کشته می شود درحالی که براساس روایات متعدد درزمان ظهورزنده است ویکی ازدشمنان سرسخت امام مهدی ( عجل الله تعالی فرجه شریف ) است . 50
2- براساس روایت یادشده حکومت سفیانی بیست سال طول می کشد درحالی که طبق روایات متعددی که درمیان آنها حدیث معتبر نیز وجوددارد مدت حکومت او هشت یا نه ماه بیشتر به طول نمی انجامد . 51
3- براساس این روایت قیام سفیانی حداقل نود سال پیش از ظهور خواهد بود درحالی که براساس روایات متعدد قیام سفیانی ازنشانه های متصل به ظهور خواهد بود . 52
به دلیل نکات یاد شده روایت مورد نظر اطمینان پذیر نخواهد بود وبه مضمون آن نمی توان اعتماد کرد ازاین رو شواهدی که براتحاد یمانی وقحطانی دلالت می کردند هم چنان پابرجا خواهد بود .
با توجه به آن چه گذشت مااز این پس درترسیم تصویر شخصیت یمانی وجنبش او ازروایاتی بهره خواهیم برد که درآنها واژه های « یمانی » ، « المنصور الیمانی »، « الخلیفه الیمانی » ، « قحطانی » ویا « منصور » به کار رفته باشد .

پی نوشت ها :

1- شیخ صدوق ، کمال الدین وتمام النعمه ج2 ص541 باب 50 ح2
2- شیخ کلینی ، روضه الکافی ص63 ح 27
3- احمد بن حنبل ، المسند ، ج5 ص 235
4- نعمانی الغیبه ص58 باب 2 ح1
5- روضه الکافی ص183 ح285 (سنداین روایت به صورت زیر است محمد بن یحیی ، عن احمد بن محمد ، عن بن محبوب ، عن یعقوب السراج درباره وثاقت محمد بن یحیی نک : نجاشی ، رجال ص 353 ، درباره وثاقت احمد بن محمد نک همان ص 82 ، درباره وثاقت ابن محبوب نک : شیخ طوسی ، رجال ، ص334 ، درباره وثاقت یعقوب السراج نک : نجاشی ، رجال ص 451 )
6- مسعودی ، التنبیه والاشراف ، ص271
7- فخر رازی ، المحصول ج4 ص 159
8- صحیح بخاری ، ج4 ص 159
9- تاریخ ج4 ص 148
10- همان ج6 ص 250
11- روزنامه جمهوری اسلامی 25/3/1383
12- سایت شریف نیوز ، 12/9/1384
13- همان 10/2/1384
14- کمال الدین ، ج2 ص649 باب 57 ح 1
15- نعمانی الغیبه ص 357 باب 14 ح11 ( این حدیث ضعیف است به دلیل وجود عبیدالله بن موسی و...) نک : علی نمازی ، مستدرکات علم رجال الحدیث ج5 ص 196
16- محمد باقر مجلسی ، بحارالانوار ج52 ص233 باب 25 ح98
17- شیخ حر عاملی ، اثبات الهداه ج3 ص 735 باب 34 ، فصل 9 ح99
18- کمال الدین ج2 ص650 باب 57 ح7 (سند این حدیث به این صورت است :
محمدبن الحسن ، عن الحسین بن الحسن بن ابان ، عن الحسین بن سعید ، عن محمد ابی عمیر ، عن عمر بن حنظله
درباره وثاقت محمد بن حسن نک : رجال نجاشی ص 383:درباره وثاقت حسین بن حسن نک : ابن داود حلی ، رجال ص 270
درباره وثاقت حسین بن سعید نک : مستدرکات علم رجال الحدیث ج3 ص 133 ، درباره وثاقت محمدابن ابی عمیر نک : شیخ طوسی ، الفهرست ، ص404 ؛ درباره وثاقت عمر بن حنظله نک : شهید ثانی ، مسالک الافهام ، ج7 ص422 امام خمینی ، کتاب البیع ج2 ص 476
19- روضه الکافی ص 245 ح438 (سنداین روایت به این صورت است : محمدبن یحیی ، عن احمد بن محمد بن عیسی ، عن علی بن الحکم ، عن ابی ایوب الخزاز ، عن عمر بن حنظله درباره وثاقت محمد بن یحیی نک : رجال نجاشی ، ص353 : درباره وثاقت احمد بن محمد نک : همان ، ص82 درباره وثاقت علی بن حکم نک : الفهرست ص263 درباره وثاقت ابی ایوب خزاز نک : رجال نجاشی ص20 درباره وثاقت عمر بن حنظله نک : مسالک الافهام ج7 ، ص442 ؛ کتاب البیع ج2 ص 476)
20- نعمانی ، الغیبه ص 356 ب14 ح9 (این روایت مرسله است )
21- ابن داود حلی ، رجال ص270
22- ابوالقاسم خویی ، معجم الرجال الحدیث ج6 ص 231 ؛ ج7 ص95
23- محمد جواهری المفید فی معجم رجال الحدیث ص ب
24- ابوالقاسم خویی ، کتاب اطهاره ج2 ص 106
25- نعمانی ، الغیبه ص 417 باب 18 ح2
26- شیخ مفید الارشاد ج2 ص 371
27- نعمانی الغیبه ص 363 باب 14 ح15 کمال الدین ج2 ص 652 باب 57 ح14
28- خوانساری ، منیه الطالب (تقریرات درس محقق نائینی ) ج3 ص 363
29- محمد حسن نجفی، جواهر الکلام ج2 ص 338
30- بحارالانوار ج51 ص162
31- صحیح بخاری ج4 ص 159
32- ابن حجر عقلانی ، فتح الباری ج6 ص 397
33- همان، ج 13ص 67
34- التنبیه والاشراف ص271
35- کمال الدین ج1 ص 331 باب 32ح 16
36- علی کورانی ، معجم احادیث الامام المهدی (عجل الله تعالی فرجه شریف ) ج3 ص275.
37- همان ، ص276
38- نعمانی الغیبه ص 58 باب 2 ح 1
39- نعیم بن حماد ، الفتن ص66
40- صحیح بخاری ج4 ص159
41- الفتن ص253
42- ابن منظور، لسان العرب، ج1 ص 587
43- فخر الدین طریحی مجمع البحرین ج3 ص147
44- فتح الباری ج6 ص397
45- الفتن ص 245
46- مناوی ، فیض القدیر ج4 ص 167
47- معجم احادیث الامام المهدی (عجل الله تعالی فرجه شریف ) ج 1 ص484
48- همان ص 299 : محمد علی حلو ، الیمانی رایه هدی ص 29
49- فضل بن شاذان ، مختصر اثبات الرجعه ، ( به نقل از مجله تراثنا ، سال دوم ، شماره 4 ص 455)
50- نعمانی الغیبه ص 392 باب 14 ح67 : معجم الاحادیث الامام المهدی (عجل الله تعالی فرجه شریف ) ج 3 ص271
51- نعمانی الغیبه ص 423 باب 18 ح14 همان ص 416 باب 18 ، ح1 همان باب 18 ح3: کمال الدین ص 651 باب 57 ح11
52- روضه الکافی ، ص211ح383 ، نعمانی ، الغیبه ص 391 ، باب 14 ح 67

نویسنده : نصرت الله آیتی
منبع : مشرق موعود ش 1

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار