مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار

  اخبار ایران و جهان تاریخ و سیاست مهدویت علمی فرهنگی مشاوره خانواده معارف اسلامی
 تبلیغات در سایت   
دانستنیهای پزشکی
رسانه
راههای کسب موفقیت
پیوندهای ویژه  
نتیجه توسل به امام رضا (علیه...
گفتارعلماء درباره حضرت عبدالعظیم...
هنگام خواب چه سوره هایی را بخوانیم؟
ماجرای شوخی حضرت زهرا (سلام...
سفارش آیت الله بهجت درباره زیارت...
مشخصات و تاریخچه مرقد امام حسین...
روش تبليغ رسول اكرم صلي الله...
توصیه آیت‌ الله العظمی بهجت...
چگونه کودک مان را لوس تربیت...
20 راه افزایش تمرکز
کوفته کبابی گوشت و مرغ
توصیه هایی برای موفقیت تحصیلی...
قوانینی مهم برای گفت و گو
کتلت با مرغ
بگذارید بچه ها شیرین زبانی کنند
بقچه
برای داشتن موهایی زیبا با رموز...
زندگی نامه خیام نیشابوری
راهنمایی سریع برای آب کردن شکم
حکیم ابوالقاسم فردوسی
نقاره
سخنی از آیة‌الله فاطمی‌نیا در...
شبی با امام(علیه السلام)
هرکس از وقت ظهور سخن می‌گوید؛...
جایگاه امام زمان علیه السلام...
کتابی در باب اثبات امام عصر...
دین مردم در آخرالزمان
تربیت مهدوی، آرمانی و هدفمند
چه کنیم تا امام زمان(علیه السلام)...
رسول اكرم صلي الله عليه و آله...
احزاب دولتي و جايگاه آن در تاريخ...
نهادهاي فرهنگي در حكومت رضاشاه...
اشرف پهلوي و کودتاي ۲۸ مرداد...
شهید مطهری در نگاه آیت الله...
تدوين متمم قانون اساسي در مجلس...
شهرسازی و معماری دوره‌ی ساسانیان
گزارش تصویری  
اخبار تازه   
مذاکره با آمریکایی‌ها در وین امروز ادامه می یابد
مذاکرات هسته‌ای در وین امروز نیز با رایزنی‌های معاونان وزیر امور خارجه کشورمان با وندی شرمن و هلگا اشمید...
ویلیام هیگ از سمت وزارت خارجه انگلیس کناره گیری کرد
رسانه های خارجی از کناره گیری "ویلیام هیگ" از سمت وزارت خارجه انگلیس خبر می دهند.
توصیه‌های مقام معظم رهبری نقشه راه دستگاه قضایی / از نقدهای سازنده و مفید استقبال می‌کنیم
رئیس قوه قضاییه توصیه‌های مقام معظم رهبری به این قوه را «نقشه راه» دستگاه قضایی در سالهای آینده دانست...
گفتگو با بازیکنی که حسرت به دل از برزیل برگشت
بازیکنی که پس از قرعه کشی مسابقات فوتبال جام جهانی به سوژه اصلی رسانه‌های ورزشی تبدیل شده بود، در نهایت...
فرانسه با شکست نیجریه راهی مرحله یک چهارم نهایی شد/ پرواز خروس‌ها
تیم فوتبال فرانسه با برتری مقابل نیجریه به مرحله یک چهارم نهایی رقابتهای جام جهانی 2014 برزیل راه پیدا...
حمید استیلی مالک باشگاه راه‌آهن شد/ برگزاری مسابقات در اکباتان
سرمربی پیشین تیم فوتبال پرسپولیس با پرداخت مبلغ 8 میلیارد تومان به عنوان مالک جدید باشگاه راه‌آهن انتخاب...
تسلیم در برابر امر پرودگار مشقت های روزه را از بین می برد
رئیس حوزه علمیه اصفهان با اشاره به تحمل سختی در برابر امر خداوند، گفت: تسلیم در برابر امر پرودگار مشقت...
توصیه‌های اخلاقی حاج اسماعیل دولابی درباره خانواده
مرحوم حاج‌اسماعیل دولابی می‌گفت: مادرت را ببوس، دستش را بوسه بزن، پایش را ببوس، تا به گریه بیفتد، وقتی...
دایی: به هیچ چیز جز قهرمانی فکر نمی‌کنیم/ جای کی‌روش بودم همین روش را انتخاب می‌کردم
سرمربی تیم فوتبال پرسپولیس گفت: شاید من هم جای کی‌روش بودم در جام جهانی همین روش را انتخاب می‌کردم.
شیلی شگفتی بزرگ جام بیستم را تکمیل کرد/ اسپانیا از جام جهانی حذف شد
تیم فوتبال شیلی با کسب پیروزی مقابل اسپانیا مدافع عنوان قهرمانی رقابتهای جام جهانی را از دور رقابتها...
هافبک سپاهان با مسئولان باشگاه پرسپولیس وارد مذاکره شد
هافبک تیم فوتبال سپاهان پس از به توافق نرسیدن با مسئولان این باشگاه با مسئولان باشگاه پرسپولیس وارد مذاکره...
هاشم بیک‌زاده در فهرست 23 نفره تیم ملی قرار گرفت/ خانزاده مسافر برزیل شد!
هافبک تیم فوتبال استقلال به عنوان آخرین نماینده تیم ملی فوتبال ایران در فهرست 23 نفره این تیم برای حضور...
عکاسان و خبرنگاران مثل پیشکسوتان مظلوم هستند/ مدیون "سعادت" هستم
مدیرعامل پیشین باشگاه پرسپولیس با بیان اینکه خبرنگاران و عکاسان ورزشی هم مثل پیشکسوتان مظلوم هستند گفت:...
نمایی جدید از استانداردهای دوگانه غرب/واکنش متفاوت کاخ سفید به اعدام در آمریکا و ایران
خبرگزاری مهر-گروه بین الملل: مردم آمریکا هنوز جنجال به وجود آمده در جریان اعدام "کلیتون لاکت" و سکوت...
نوار ابزار
 
  دفعات نمایش: 2087    سه شنبه 20 اسفند 1387 

سنتهای تاریخی وعلایم ظهور


سنتهای تاریخی وعلایم ظهور

قسمت اول

چکیده

سنت وقانون درحیطه علوم انسانی، ازآن روی باهم متفاوت اندکه سنت، براثر تکرار وباکثرت مشاهده ازدیگررفتارهاجدا می شود وبه شکل ضابطه والگو درمی آید اما قانون ضابطه والگویی است که ابتدا وضع می شود وسپس تکرار وعملی می گردد به گفته دیگرسنت برآمده ازرفتارانسان وموقعیت مکانی وزمانی است واحتمال دارد باتغییر رفتاردگرگون شود یاازبین برود اما قانون برآمده ازشرایط نیست بلکه برای تغییر رفتارو وضعیت مقرر می شود .
بنابراین برخلاف تصور عده ای انسان مجبور به سنت های تاریخی نیست وبا شناخت آنها می تواند خود را از جبر ناشی از آنهابرهاند .
بااین مقدمه می توان نتیجه گرفت که حوادث ووقایع قبل از ظهور نیز که احادیث آنها را علائم الظهور نامیده اند دونوع هستند علائم الظهور جزئی وشخصی که به سنت های تاریخی ربطی ندارند وآنها راعلائم الظهور حتمی می نامند وعلائم الظهور کلی واجتماعی که نتیجه سنت های تاریخی اند ودراصطلاح به آنها علائم الظهورغیر حتمی می گویند .
همان گونه که انسان ها باشناخت سنت ها مجبور به آنها نمی شود با شناخت علائم الظهور غیر حتمی نیز دربرابر آنها مقهور نخواهند گشت ؛ باشناخت وانتخاب صحیح علاوه بر تغییر درحوادث قبل ازظهور درتعجیل یا تاخیر ظهور نیز می توان تاثیر گذارد به گفته دیگر علائم الظهور غیر حتمی نه تنها انسان رامجبور نمی سازد بلکه دایره انتخاب رامی گسترانند .
به نظر می رسد تنها باکند وکاو درباره ارتباط سنت های تاریخی وعلائم الظهور غیر حتمی به چرایی وعلت عدم تعیین وقت برای ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه شریف ) پیش نیاز به امام غایب وعدم وقوع برخی ازعلائم الظهور می توان پی برد .

مقدمه

ازآن جا که انسان موجودی مدنی ودارای اجتماع وجامعه است تاریخ دارد ؛ می تواند کارکردهاوتجارب گذشته خودرابه نسل آینده انتقال دهد وضمن حفظ دست آوردهای خویش ازتکرار کارهای بی نتیجه ورفتن به راه های بسته اجتناب ورزد وراه های جدید رابیازماید همگان وجود جامعه وتاریخ را پذیرفته اند وشبهه ای درباره آن ندارند اما این به معنای نداشتن سوال ازچگونگی وکیفیت تاریخ وجامعه نخواهد بود . بسیاری این سوال رامطرح کرده اندکه آیا جامعه وتاریخ ، حقیقی زنده ومتحرک هستند وجامعه جدا ازافراد تشکیل دهنده اش ، شخصیت قانون ونظام خاص خود را دارد یاچیزی جزترکیب افرادنبوده وجدا از افراد ، شخصیت و
استقلالی ندارد ؟
هردودیدگاه درمیان صاحب نظران فلسفه تاریخ پیروانی دارد وهریک برای گفتار خوداستدلال هایی آورده اند ، برخی چون هگل ومارکس وجود چنین شخصیتی را می پذیرند این نزاع به گونه ای دیگر نیز رخ می نماید ؛
عده ای روی دادهای قانون مند راموضوع علوم طبیعی می دانند وعلوم انسانی رامسئول رسیدگی به روی دادهای بی همتا یاد می کنند ومعتقدند تاریخ رانمی توان قانون مند شمرد بلکه باید آن رامجموعه ای ازروی دادهای بی همتا دانست ودرمقابل عده ای همتایی روی دادها رانسبی برشمرده اند وروی دادهای موضوع علوم طبیعی وعلوم انسانی راهمانند وهمتای یک دیگر می دانند اما آنان همتایی را نسبی یاد می کنند ؛ هرقدر این همتایی ها افزون شود قانون مندی نیز ظهور وبروز بیشتری می یابد .
جامعه شناسان تمدن ها ، بااندکی فاصله ازبحث های مذکور، مطمئن ازوجود معیارهای عام درروی دادهای تاریخی ، اصل تعمیم را می پذیرند ومعتقدند تمدن ها ازالگوی خاصی پیروی می کنند وبدون آن که خود رادرمباحث فلسفی درگیر سازند ، بااستقرار حوادث واتفاقات تاریخی ، می کوشند تاالگوها ومعیارها وبااندکی تسامح، قوانین حاکم بر آنها رابیابند ، یعنی بابررسی سرگذشت اقوام وتمدن های گذشته می کوشند تاضمن ترسیم خط سیر حوادث به ظاهر پراکنده، آنها رانظم دهند وبعداز تحلیل چگونگی صعود وسقوط آنها ، قواعدی رابرای تحلیل حوادث حال وآینده بیابند .
البته کسانی نیز هستند که وجود الگو ومعیار ثابت درحوادث تاریخی رانمی پذیرند وبراین باورند که بافرض وجود چنین معیارهایی ، نمی توان از آنها برای پیش بینی آینده استفاده کرد .
پژوهندگان مسلمان ، درمورد پاسخ قرآن به این سوال که تاریخ وجامعه شخصیتی مستقل وقانون مند دارد یا خیر به دوگروه تقسیم می شوند : برخی چون علامه طباطبائی واستاد مطهری معتقدند که جامعه علاوه برافراد، شخصیت مستقلی دارد وقوانین خاصی برجامعه وتاریخ حاکم است وبرخی دیگر نیز شخصیت داشتن جامعه وقوانین حاکم برتاریخ رانمی پذیرند وآن را انکار می کنند .
علامه طباطبائی می نویسد:
قرآن کریم غیر ازآن چه برای افراد هست ، وجودی وعمری وکتابی وحتی شعوری وفهمی وعملی واطاعتی ومعصیتی برای اجتماع قائل است مثلاً درباره عمر واجل امت ها می فرماید : ( ولکل امه اجل ) ودرباره درک وشعور هرامتی می فرماید : ( زینا لکل امه عملهم ... 1)
شهید مطهری نیز معتقداست :
جامعه از خود شخصیت وطبیعت وقانون وسنت دارد وبر طبق آن سنن کلی جریان می یابد وآن سنت ها درذات خویش پیش رونده وتکاملی (اند ). 2
بیشتر تفاسیر معاصر نیز اصل شخصیت مستقل داشتن جامعه راقبول می کنند ومستندشان این آیه است :
ولکل امه اجل فاذا جاء اجلهم لایستاخرون ساعه ولا یستقدمون 3
هرامتی سرآمدی دارد که چون آن برسد لحظه ای عقب وجلو نمی افتد.
آیات دیگری با این مضمون درقرآن ذکر شده که همگی براجل داشتن امت ها دلالت می کنند .4 طبق نظر علامه وبرخی دیگر از مفسران معاصر ، این اجل غیر ازاجل تک تک افراد است.5 علامه طباطبائی دراین مورد می نویسد :
هرامتی حیاتی اجتماعی ورای حیات فردی که مخصوص تک تک افراد است دارد وحیات اجتماعی هرامتی ازبقاوعمرآن مقداری دارد که خدای سبحان برایش مقررکرده است .6
پیروان این دیدگاه ، آیات متعددی راکه درباره اقوام وملت ها سخن می گوید ازدیگردلایل اعتقاد خود به شمار می آورند وبه دنبال آن ، از قانون مند بودن تاریخ دفاع می کنند .
ازسوی دیگر گروهی معتقدند که جامعه ورای تک تک افراد وجود وشخصیتی ندارد ونمی تواند غیر اززندگی ومرگ افراد ، اجل دیگری داشته باشد شهید صدر دراین زمینه می نویسد :
مابرای جامعه ورای افراد : حسن ، تقی ، رضا هیچ مفهومی قائل نیستیم ما هیچ اصالتی ورای این افراد برای جامعه نمی شناسیم . 7
با وجود این اختلاف درشخصیت داشتن یا نداشتن جامعه وتاریخ همگان باور دارند که قرآن سنت هایی را معرفی کرده وانسان ها را به استفاده از آنها فرمان داده است .
نظری اجمالی به قرآن کریم می رساند که این کتاب آسمانی به یک رشته قوانین تکوینی وتشریعی مشترک بین همه جامعه ها قائل است وازدیدگاه قرآنی ، وجوه اشتراک تکوینی ای بین گذشتگان وآیندگان هست که عبرت اندوزی وپند آموزی آیندگان رااز سرشت گذشتگان امکان پذیر وسودمند می سازد ... .8
اما برسراین که بتوان ازاین امور قانون هایی برای پیش بینی وپیش گویی آینده ساخت نزاع است زیرا از دیدگاه برخی ازپژوهندگان
مسلمان ، صرف نظر ازیک قانون علمی ، قدرت پیش بینی نمی بخشد چرا که یک قانون علمی پیش ازاین نمی گوید که اگر شرطی تحقق یابد مشروط آن نیز محقق خواهد شد باید از طریقی دیگر بدانیم که شرط مورد نظر تحقق می یابد تا بتوانیم پیش بینی کنیم که شروط مورد انتظار محقق خواهد شد . 9
بنابراین ، برای دست یافتن به دیدگاه قرآن درباره وجود یا عدم سنت های حاکم برتاریخ وجامه های انسانی وامکان داشتن یا نداشتن استفاده ازاین سنت ها برای پیش بینی آینده انسان وجامعه های انسانی وهم چنین کشف رابطه این گونه پیش بینی ها با علائم الظهور یاد شده درمنابع دینی، ابتدا باید سنت های تاریخی وپیش بینی ها (علائم الظهور ) راتعریف کنیم تا بتوانیم ارتباط این سنت ها را با نشانه های ظهور وچگونگی تاثیرشان دروقوع یاوقوع نداشتن آن علائم الظهور بررسی نماییم .

تعریف سنت های تاریخی

ازبررسی معانی گوناگون که برای کلمه « سَنَّ» درکتاب های لغت بیان شده به دست می آید که درزبان عرب به تراش خورده وهم چنین چیزی که برآن کاری انجام گرفته وزاید آن برداشته شده وجوهر واصل آن نمایان گشته ، « سُنَّه» و « سَنَّ» اطلاق می شود به تعبیر دیگر ، هم پیراستن وهم چیز پیراسته شده را که جوهره وذات آن ظاهر شده باشد « سُنّه » می نامند . 10 برهمین اساس ، به راه نیز که براثر رفت وآمد مردم از دیگر قسمت ها صاف تر ونمایان تر می شود ، « سُنّه » می گویند هم چنین به اصل ، قاعده وقانون هم « سُنّه » گفته می شود 11 ، زیرا اینها همگی ضوابطی هستند که به دلیل تجربه به دست آمده وظاهر شده اند . برای مثال ، آیین هایی که مردم درعروسی یا عزاداری انجام می دهند ضوابطی هستند که به دلیل تکرار ، شکل ، ظهور ونمود یافته اند وضابطه مند شده وازسایررفتارها جدا وقابل تشخیص گشته اند . به این دلیل ، به این نوع ضوابط « سنت » می گویند .
با توجه به این تعریف ، تفاوت سنت با قانون درحیطه علوم انسانی دراین نکته خواهد بود که سنت براثر تکرار وبا کثرت مشاهده ازسایر رفتارها جدا شده وبه شکل ضابطه والگو درمی آید اما قانون ، ضابطه والگویی است که ابتدا وضع می شود وسپس تکرار وعملی می گردد به تعبیر دیگر سنت محصول رفتار انسان وموقعیت مکانی وزمانی است واحتمال دارد با تغییر آن ورفتار تغییر کرده ویا ازبین برود اما قانون محصول شرایط نیست بلکه برای تغییر رفتار ووضعیت مقرر می شود . 12 اصطلاح قانون جز درعلوم انسانی درعلوم طبیعی ومباحث جبر ، ریاضی ، فیزیک وهمه اموری که علیت محض میان آنها برقرار است وسخنی از اختیار نیست ، به کار می رود اما هرکجا علاوه بربحث علت ومعلول ازفاعل مختار وهم چنین غایت وعلت غایی سخن به میان آید ، بیشتر از اصطلاح
« سنت » استفاده می شود وچنین می رساند که قوانینی برجامعه های انسانی حاکم هستند که خداوند براساس آن رفتارمی کند ؛ چنان که می فرماید :
قد خلت من قبلکم سنن فسیروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبه المکذبین : 13
پیش از شما سنت هایی وجودداشت . پس درروی زمین گردش کنید وببینید سرانجام تکذیب کنندگان چگونه بود .
برای مثال ، دراسوه اسراء هلاک شدن قومی که پیامبر خودرا از بلادشان بیرون می کنند ازسنن الهی می شمارد ومی فرماید :
(وان کادو لیستفزونک من الارض لیخرجوک منها واذا لایلبثون خلافک الا قلیلا )( سنه من قد ارسلنا قبلک من رسلنا ولا تجد لسنتنا تحویلا ): 14
ونزدیک بود تورا از این سرزمین بلغزانند تااز آن بیرونت کنند وهر گاه چنین می کردند ، پس از توجز مدت کمی باقی نمی ماندند . این سنت (ما درمورد ) پیامبرانی است که پیش از تو فرستادیم وهرگز برای سنت ما تغییر ودگرگونی نخواهی یافت .
قرآن کریم ضمن بیان این که جوامع انسانی دربستر تاریخ پیرو سنن الهی بوده اند همگان رابه دریافت ودرک این سنت تشویق می کند ودربیش از دوازده آیه اصرار می ورزد که درزمین سیر کنند تاعاقبت اقوام وجامعه های گذشته را ببینند .15 وضمن درک واستنباط سنن الهی که ازدیدن سرنوشت اقوام گذشته به دست می آورند برای سعادت خود ورسیدن به کمال ، از این سنت ها استفاده کنند .
ازاین رو برای به دست آوردن سنت های الهی چاره ای جز بررسی تاریخ والبته تاریخ اقوام وجامعه های گذشته نیست ومی توان با تجسس ومشاهده تاریخ وسرگذشت جوامع بشری ، ضوابط وسنت هایی رابه دست آورد که از آن به سنت های تاریخی تعبیر می شود این سنت های تاریخی ازدیدگاه قرآن خصوصیاتی هم چون عمومیت ، کلیت واستثنا ناپذیربودن را دارا هستند چرا که می فرماید :
(فلن تجد لسنه الله تبدیلا ولن تجد لسنه الله تحویلا ): 16
هرگز برای سنت خدا تبدیلی نخواهی یافت وهرگز برای سنت الهی تغییری نمی یابی .
(سنه الله فی الذین خلوا من قبل ولن تجد لسنه الله تبدیلا ): 17
این سنت خداوند دراقوام پیشین است وبرای سنت الهی هیچ گونه تغییر نخواهی یافت .
وجود سنت های عام واستثنا ناپذیر ، برخی را براین گمان داشته که این سنت ها آزادی واختیار انسان را سلب می کند وانسان ها مجبورومقهور آن هستند امااین سخن صحیح به نظر نمی رسد ووجود چنین سنت هایی نه فقط عامل جبر نیست بهترین وسیله برای رسیدن انسان به آزادی واختیار است . آیات قرآنی بابیان شیوای خود ، به وجود آمدن هرگونه جبری دراثر سنت های تاریخی رامردود می شمرده اند وبا تشویق انسان ها به تامل درسرنوشت اقوام وبه دست آوردن سنت های تاریخی حاکم برجوامع انسانی ، دایره انتخاب واختیار آنها را توسعه می دهد . قرآن می فرماید :
(قل سیروا فی الارض ثم انظروا کیف کان عاقبه المکذبین ) :18
بگو روی زمین گردش کنید سپس به سرانجام تکذیب کنند گان بنگرید .
درحقیقت ، آیه به عبرت آموزی ازاقوام گذشته سفارش می کند تا آن گاه سرنوشت خودرا تغییر دهند . پس هم چنان که کشف قوانین علوم طبیعی ( برای مثال جوشیدن آب درصد درجه ) سبب مجبور گشتن انسان نمی شود کشف سنت های تاریخی نیز به جبر نمی انجامد بلکه انسان رااز عاقبت راست یا کج رویی آگاه می سازد وانتخاب رابرایش آسان می کند البته عاقبت نمایی کارها را نمی توان اجبار وسلب آزدی نامید .
علاوه برمطلب فوق قرآن حق انتخاب وآزادی درگزینش ازسنت های الهی را می داند ومی فرماید :
(ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم ): 19
خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی دهد مگر آن که آنان آن چه درخودشان است تغییر دهند .
یعنی خودآزادی وحق انتخاب جامعه واقوام یکی از سنت های الهی است وجوامع مجبور ومقهور نیستند . اگر ستم کاری وظلم راانتخاب کردند هلاکت نتیجه آن خواهد بود دراین باره می فرماید :
( وتلک القری اهلکناهم لما ظلموا وجعلنا لمهلکهم موعدا ) : 20
وما اهل این آبادی ها رابه علت ستمگری شان هلاک ساختیم وبرای هلاکتشان سرآمدی قرار دادیم .
ولی اگر نیکی وراستی را انتخاب کنند رحمت وبرکت به دنبال خواهد داشت چنان که می فرماید :
( والو استقامواعلی الطریقه لاسقیناهم ما غرقا )21
واین که اگرآنها درراه استقامت ورزند با آب فراوان سیرابشان می کنیم .
بنابراین سنت های تاریخ عامل جبرنیست ، بلکه اختیار را می افزایند ؛ ماجرای قوم حضرت یونس (علیه السلام ) بهترین دلیل براین
ادعاست براساس یکی از سنت های تاریخی قرآن ، خداوند برای هدایت جوامع واقوام پیامبرانی می فرستد ؛ اگر آنان اطاعت نکردند برآنها عذاب نازل می کند :
( ولقد ارسلنا الی امم من قبلک فاخذنا هم بالباساء والضرا لعلهم یتضرعون ): 22
ما به سوی امت هایی که پیش از تو بودند پیامبرانی فرستادیم وآنها را بارنج وناراحتی مواجه ساختیم شاید خضوع کنند وتسلیم شوند .
هم چنین درآیه دیگری می فرماید :
( ولکل امه رسول الله فاذا جاء رسولهم قضی بینهم بالقسط وهم لایظلمون ) :23
برای هرامتی رسولی است هنگامی که رسولشان به سوی آنان بیاید به عدالت درمیان آنها داوری می شود وستمی به آنها نخواهد شد .
قوم یونس (علیه السلام ) نیز یکی از این اقوام بود که خداوند حضرت یونس رابرای هدایت آنها فرستاد ، ولی آنها اطاعت نکردند . از این رو نشانه های نزول عذاب آشکار شد اما پیش از نزول عذاب ، آنان ازکردار خود پشیمان شدند وتوبه نمودند . به همین دلیل ، عذاب الهی ازایشان بازداشته شد ، چنان که قرآن می فرماید :
(فلولا کانت قربه آمنت فنفعها ایمانها الا قوم یونس لما آمنوا کشفنا عنهم عذاب الخزی فی الحیاه الدنیا ومتعناهم الی حین ) :24
چرا هیچ یک از شهرها وآبادی ها جز قوم یونس ایمان نیاوردند که به حالشان مفید باشد هنگامی که آنها ایمان آوردند عذاب رسوا کننده رادرزندگی دنیا از آنان برداشتیم وتامدت معینی آنها را بهره مند ساختیم .
دراین واقعه ، وقوع عذاب که جزای تکذیب رسول بود ، به دلیل تغییر درشرط تحقق نیافت یعنی بنابر سنت الهی ، میان شرط (تکذیب پیامبران ) وجزا ( نزول عذاب ) رابطه علیت وجود دارد ولی توبه قوم باعث شد شرط ازبین برود وبا زایل شدن شرط ، جزا هم تحقق نیابد . پس انسان با اطلاع یافتن ازرابطه علت ومعلولی میان حوادث که اصطلاحاً سنت نامیده می شود درگزینیش وانتخاب های خود آزادی بیشتری می یابد وجهل به این روابط او رامجبور ومقهور می سازد .
با قبول وجود رابطه علت ومعلولی میان پدیده های اجتماعی ، می توان گفت درصورت تحقق علت ، وقوع معلول نیز پیش بینی شدنی است وهمین پیش بینی هم موجب گسترش دایره انتخاب انسان می شود اما آیا ازدیدگاه قرآن پیش بینی آینده باتکیه براین سنت ها امکان دارد وخودقرآن آینده را پیش بینی کرده است ؟
برای پاسخ به این سوال باید گفت که قرآن درباره آینده دو گونه سخن گفته است : گونه اول که می توان ازآن به « پیش گویی »
تعبیر کرد به صورت گزاره فعلیه قطعیه ازوقوع حادثه ای درآینده خبر می دهد مانند این که می فرماید :
(غلبت روم ) : ( فی ادنی الارض وهم من بعد غلبهم سیغلبون ) : ( فی بعض سنین...) : 25
رومیان مغلوب شدند درسرزمینی نزدیک اما آنان پس از مغوب شدن به زودی غلبه خواهند کرد درچند سال ... .
دراین آیه که به صورت قضیه جزئیه آمده درباره امری جزئی پیش گویی شده است وخداوند از حادثه ای درآینده نزدیک خبر داده واین پیش گویی هم واقع شده است .
گونه دوم که می توان ازآن به« پیش بینی » تعبیر کرد به این صورت است که قرآن قواعد کلی را بیان کرده که دراصطلاح سنن الهی وسنت های حاکم برجامعه وانسان نامیده می شوند وانسان ها باید این سنت ها رابر مصادیق تطبیق دهند وآینده را پیش بینی کنند . این سنت ها به صورت قضیه شرطیه بیان شده اند ، یعنی دوحادثه اجتماعی وتاریخی ویا دو موضوع اجتماعی وطبیعی به هم مربوط گشته اند به طوری که هرگاه پدیده اول تحقق پیدا کند تحقق پدیده دوم قطعی والزامی خواهد بود اما دراین که پدیده اول به وقوع می پیونددیا خیرودرصورت وقوع زمان آن چه هنگام خواهد بود سخنی نمی گوید این گونه قضایای شرطیه رامی توان درآیات زیر جستجو کرد .
( والو استقاموا علی الطریقه لا سقیناهم ماءغرقا ) :26
واین که اگر آنهادرراه ایمان استقامت ورزند با آب فراوان سیرابشان می کنیم .
( واذا اردنا ان نهلک قریه امرنا مترفیها ففسقوا فیها فحق علیها القول فدمرناها تدمیرا ): 27
وهنگامی که بخواهیم شهر ودیاری را هلاک کنیم ، نخست دستورهای خودرا برای مترفین آن جا بیان می کنیم ، سپس هنگامی که به مخالفت برخاستند واستحقاق مجازات یافتند آنها را به شدت درهم می کوبیم .
( ولو ان اهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء والارض ...) 28
واگر اهل آبادی ها ایمان می آوردند وتقوا پیشه می کردند برکات آسمان وزمین را برآنها می گشودیم ... .
( وتلک القری اهلکناهم لما ظلموا ...) : 29
این آبادی هایی است که ما آنها راهنگامی که ستم کردند هلاک کردیم ... .
این آیات سنت های الهی رابیان می کنند ونشان می دهند که در صورت ایمان آوردن امت ها ، به آنها نعمت داده خواهد شد و
درصورت ظلم، هلاکت به سراغشان می آید یعنی مشخص می سازد که درصورت تحقق مقدّم تالی هم تحقق خواهد یافت واگر مقدم محقق نشود تالی نیز وقوع نمی یابد وما ازرفع تالی می توانیم به رفع مقدم پی ببریم اما باتکیه صرف براین سنت ها ، نمی شود حوادث آینده را پیش بینی کرد ودرباره آینده سخنی گفت ، مگر این که بتوان شرط رابرحوادث جاری تطبیق داد ومنتظرظهور جزا ماند به تعیبر دیگر ، باتکیه برسنت های تاریخی، مقدم وتالی روشن می شود اما تعیین رفع یا وضع مقدم کاری سخت ودشوار می نماید اگر قرآن به تحقق مقدم اشاره کرده باشد می توان با اطمینان گفت که درباره چیزی خاص در آینده چنان اتفاقی خواهد افتاد برای مثال به سرنوشت قوم بنی اسرائیل می توان اشاره کرد که می فرماید :
(وقضینا الی بنی اسرائیل فی الکتاب لتفسدن فی الارض مرتین ولتعلن علوا کبیرا ) : ( فاذا جاء اولادهما بعثنا علیکم عبادا لنا اولی باس شدید فجاسوا خلال الدیار وکان وعدا مفعولا ) : 30
ما به بنی اسرائیل درکتاب اعلام کردیم که دوبار درزمین فساد خواهید کرد وبرتری جویی بزرگی خواهید نمود . هنگامی که نخستین وعده فرا رسد گروهی ازبندگان پیکار جوی خودرا برضد شما بر می انگیزیم . (ایشان ) خانه ها راجست وجو می کنند واین وعده ای قطعی است .
فساد یک قوم ، طبق سنت های الهی باعث هلاکت آن قوم می شود وخداوند از تحقق مقدم یعنی فساد قوم بنی اسرائیل خبر می دهد پس نتیجه آن نیز که هلاکت آنهاست ، تحقق خواهد یافت بنابراین، ازراه های پیش بینی وقوع تالی ، اذعان به تحقق مقدم است که قرآن به آن اشاره فرموده است اما راه دیگر برای اطلاع از تحقق یافتن یا نیافتن مقدم، اثبات دوره ای بودن حوادث واتفاقات تاریخ است که در هردوره ای تکرار می شوند . درمطالب قبلی گفته شد که خداوند انسان ها را به سیر برروی زمین وعبرت گرفتن از سرنوشت اقوام گذشته دعوت می کند . 31 این دعوت امکان تکرار وادواری بودن حوادث تاریخی را نشان می دهد اما نمی توان با استناد به آن ، وقوع آن را اثبات کرد به همین دلیل باید به آیانی مراجعه کرد که سرگذشت اقوام گذشته را بیان کرده اند ازبررسی این آیات که درسوره های مختلف ذکر شده می توان نتیجه گرفت که همه آنها مراحل مشخص وادواری را پیموده اند واز سر گذرانده اند . این مراحل وادوار ازدیدگاه های متفاوتی تقسیم می پذیرند ودرصورت تطبیق ومقایسه تاریخ اقوامی چون عاد ،ثمود ، لوط ، نوح ، شعیب ، رس ودیگران، می توان سنت های حاکم را کشف کرد، ولی بنابردیدگاهی ، چهار مرحله درتاریخ این اقوام تکرار شده است .

1- فرستادن شدن پیامبر برای هدایت مردم :

(ولقد بعثنا فی کل امه رسولا ان اعبدوالله واجتنبوا الطاغوت فمنهم من هدی الله ومنهم من حقت علیه الضلاله ...) 32
مادرهرامتی رسولی برانگیختیم که خدای یکتا را بپرستید واز طاغوت اجتناب کنید . خداوند گروهی را هدایت کرد وگروهی ضلالت وگمراهی دامنشان را گرفت ... .

2- امتحان وآزمایش که همه اقوام دچار آن می شوند :

(لتبلون فی اموالکم وانفسکم ... ) : 33
به یقین دراموال وجان های خود ، آزمایش می شوید ... .
درآیه ای دیگر گفته شده :
(ام حسبتم ان تدخلوا الجنه ولما یاتکم مثل الذین خلوا من قبلکم مستهم الباساء والضرا ... ) 34
آیا گمان کردید داخل بهشت می شوید بی آن که حوادثی هم چون حوادث گذشتگان به شما برسد همانان که گرفتاری ها وناراحتی ها به آنها رسید ...
بنابراین ، آزمایش امت ها ازمراحل مهم به شمار می رود که درامت اسلام هم تکرار شده است .

3- استدراج واملی که بنابر آن ، خداوند اقوام وانسان هایی راکه درمرحله آزمایش راه ضلالت رابرگزیدند مهلت می دهد وبه تدریج به سوی عذاب می کشاند .

( فذرنی ومن یکذب بهذا الحدیث سنستدرجهم من حیث لایعلمون ) : ( واملی لهم ان کیدی متین ) : 35
اکنون مرا با آنها که این سخن راتکذیب می کنند واگذار! ما آنان را از آن جا که نمی دانند، به تدریج به سوی عذاب پیش می بریم وبه آنها مهلت می دهم چرا که نقشه های من محکم ودقیق است .

4- نزول عذاب براقوامی که سه مرحله قبلی را گذرانده اند وبرضلالت وگمراهی پافشرده اند :

( وتلک القری اهلکناهم لما ظلموا وجعلنا لمهلکهم موعدا ) : 36
این آبادی هایی است ما آنها را هنگامی که ستم کردند هلاک نمودیم وبرای هلاکتشان موعدی قراردادیم .
تاکید قرآن بر تامل درسرنوشت امت های قبلی واین که امت اسلام نیز امتحان وآزمایش خواهد شد تکراری وادواری بودن این
مراحل را نشان می دهد علامه طباطبائی می نویسد :
... مثل ووصف امت های گذشته عینا تکرار می شود آن چه برسرامت های گذشته رفته است برامت اسلام نیز خواهد رفت واین همان است که نامش راتکرار تاریخ ویا عود آن می گذاریم . 37
وی علاوه برآیات ، برای اثبات این تکرار، با استناد به احادیث می نویسد :
رسول خدا (صلی الله علیه وآله و سلم ) هم کلامی دارند که به طور اجمالی می فهماند آن چه در امت های سابق اتفاق افتاده دراین امت نیز اتفاق خواهد افتاد وآن این است که فرمود : به آن خدایی که جانم به دست اوست که شما مسلمانان باهرسنتی که درامت های گذشته جریان داشته روبه رو خواهید شد وآن چه درآن امت ها جریان یافته ، موبه مو دراین امت جریان خواهد یافت ؛ به طوری که نه شما از آن سنت ها منحرف می شوید ونه آن سنت ها که دربنی اسرائیل بود شمارا نادیده می گیرد . 38
با توجه به مطالب اخیر ، اگر ادواری وتکراری بودن حوادث ووقایع تاریخی را بپذیریم ، 39 می توانیم با آگاهی ازتاریخ اقوام گذشته ، آینده را پیش بینی کنیم ودیگر مشکلی به نام اثبات تحقق مقدم برای پیش بینی تالی نخواهیم داشت البته نباید غافل شدکه تکرار حوادث ومراحل یاد شده به معنای یک سان بودن سرنوشت نیست چون حق انتخاب واختیار موجب اختلاف درسرنوشت اقوام می شود برخی مانند اقوام عاد وثمود به عذاب الهی دچار می شوند وازبین می روند وبرخی نیز مانند قوم حضرت یونس (علیه السلام ) درآخرین لحظه ها ازعذاب الهی می پرهیزند بنابراین، باقبول تکراری بودن تاریخ وادوار حاکم برآن ، تنها وقوع حوادث ووقایع را می توان پیش بینی کرد نه نتیجه وسرنوشت را ، زیرا انتخاب ها مختلف است .
بدبختانه ، مسلمانان به بحث سنت های تاریخی توجه نکرده اند وکندوکاو چندانی ننموده اند ازمیان مورخان اسلامی تنها مسعودی وبعدها درقرن هشتم عبد الرحمن بن محمد بن خلدون به تحلیل حوادث تاریخی علاقه نشان داده اند . وی ، امپراتوری ها رابسان آدمی می دانست که متولد می شود رشد می کند به بلوغ می رسد ودرنهایت می میرد ابن خلدون تاریخ هرسلسله را به دوره توان گری وتجمل پرستی وپیدا شدن رخوت وسستی ودرنهایت دوره سقوط براثر هجوم خارجی یا توطئه داخلی تقسیم می کرد . 40
فیلسوفان ، جامعه شناسان ودیگر مکتب ها بحث از شخصیت جامعه وتاریخ و... را پی گرفته اند ؛ فلاسفه تاریخ کوشیدند تاازنظریه ای پیروی کنند که درمباحث فلسفی تاریخ وتاریخ فلسفه بدان پرداخته می شود . مهم پی گیری این بحث در بستر جامعه شناسان تمدن هاست ایشان امید دارند بابررسی سرگذشت تمدن ها ، دلایل کافی رابرای نظریه های فلسفی یا مکتب خود ، پیدا کردند ویا براساس
نظریه های فلسفی خود تاریخ تمدن ها راتحلیل نمایند . بنابر گزارش الکساندر پیتریم سوروکین ، مولف کتاب نظریه های جامعه شناسی وفلسفه های نوین تاریخ ، افرادی چون دانیلفسکی ، اسوالد اشپنگلر ، توئن بی ، شوبارت ، بردیایف ، نورتروپ ، کروبروشوایتزر ، 41 سعی کرده اند بابررسی تمدن ها وتعیین معیارهای خود ساخته به بررسی علل ظهور ورشد وسقوط تمدن ها دست یابند وقوانین حاکم برتاریخ رااستنتاج کنند بااین همه، آن چه باعث شد که غرب بیش از حد به این مسئله روی آورد وآن را مهم ترین دل مشغولی جامعه شناسان وفلاسفه تاریخ قرار دهد ، تالیف کتاب انحطاط تمدن غرب بود . اشپنگلر دراین کتاب علاوه برتعیین ومعرفی قواعد وقوانین حاکم برتاریخ تمدن ها ، بااستفاده از آنها به پیش بینی آینده تمدن غرب پرداخته وبانشان دادن آینده تاریک این تمدن ونزدیکی سقوط آن وحتی اعلام آغاز این سقوط همه را به وحشت انداخته است . این عمل باعث شد تاجریان های مذهبی که با تکیه برمتون دینی یهود ومکاشفه یوحنا پیش گویی هایی درباره آینده داشتند فعال تر شوند . اما مخالفان نظریه اشپنگلر نظریه های جدیدی مطرح کردند که مشهورترین آنها نظریه کارل پوپر بود وی معتقد بود که حرکت تاریخ وسقوط جوامع ، قانون های مسلم وحتمی ندارد وبرفرض وجود ، استنباطی واستقرایی نیستند ودرصورت استقراء بر مصادیق تطبیق نمی پذیرند پوپر ، جامعه شناسان تمدن ها وافرادی مانند اشپنگلر را پیش گو می دانند ، نه پیش بین ونام نظریه آنها را « نظریه تاریخ پردازی » می گذارد 42 وچون تمام فلسفه های تاریخ را محصول دوره های بحران می داند درکتاب فقر تاریخی گری وجامعه باز دراثبات دونکته می کوشد :
1- سیر محتوم واجتناب ناپذیر تاریخ ، خرافه محض است ؛
2- پیش گویی جریان تاریخ بشری با روش علمی یا هرروش استدلالی دیگر غیر ممکن است . 43
وی درنهایت نصیحت می کند : « اگر ما انسان ها دست ازپیامبرباز بشوییم ، چه بسا که سرنوشت ساز خود شویم . » 44 این سخن هرچند ظاهری زییا دارد ولی پژوهندگان راچندان خوش نیامده ونقدهای بسیاری برآن کرده اند اما بدون نگاه به این گونه نقدها ، می توانیم نتیجه بگریم که برای پی گرفتن مباحث سنت های تاریخی از دیدگاه قرآن ، نیازی به داخل شدن درمباحث اختلافی جامعه شناسان تمدن ها نداریم زیرا مدنیت ، نعمت ، اقتصاد ، صعود ، سقوط ، عذاب ، هدایت وغیره همگی ازدیدگاه قرآن تعریف های خاصی دارند که با باورها وپیش دانسته های جامعه شناسان تمدن ها متفاوت می نمایند وناگزیر درحصول نتیجه هم تاثیر می گذارند .
با توجه به مطالب یاد شده می توان نتیجه گرفت که چاره ای جز تفکیک سنت ازقانون نیست ؛ همان گونه که درمعنای لغوی وتعریف سنت وقانون گفته شد قانون درعلوم ریاضی وطبیعی ودیگر علومی که عنصر اراده انسانی درآن دخالت ندارد کاربرد دارد .
به گزاره « باقرار گرفتن ماه بین زمین وخورشید کسوف خواهد شد » قانون اطلاق می شود وچون اراده درآن دخیل نیست می توان قضیه فعلیه قطعیه ای ساخت : « خورشید خواهد گرفت » ولی سنت درعلوم انسانی کاربرد دارد وضوابطی که عنصر اراده وانتخاب درآن دخالت دارد ، « سنت» نامیده می شود جامعه سنت هایی دارد ولی این سنت ها به صلبی قوانین ریاضی نیست وانسان مقهور آنها به شمارنمی رود بلکه با اراده وانتخاب خود امکان تغییر وتحول آنها را می یابد ، هرچند کلیت این سنت ها باقی می ماند . شاید این معنا راباکنار هم گذاشتن دوآیه بهتر بتوان معنا کرد ؛ قرآن می فرماید :
(لکل امه اجل اذا جاء اجلهم فلا یستاخرون ساعه ولا یستقدمون ) : 45
برای هر قوم وملتی سرآمدی است هنگامی که اجل آنها فرارسد نه ساعتی تاخیر کنند ونه پیشی می گیرند .
بنابراین « هرامتی اجلی دارد »46 ازسنت های الهی است وبا اجل تک تک افراد تفاوت دارد زیرا اگر اجل تک تک افراد مراد بود ازلفظ « آجالهم » استفاده می شد نه « اَجَلُهُم » سنت تقدیر وتاخیر نمی پذیرد .
(ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم ): 47
خداوند سرنوشت هیچ قومی وملتی را تغییر نمی دهد مگر آن که آنان آن چه درخیالشان است تغییر دهند ... !
این آیه سنتی الهی را بیان می کند ؛ هرقومی می تواند سرنوشت خودرا تغییر دهد همان گونه که قوم یونس (علیه السلام ) برطبق این سنت ، سرنوشت خود را تغییر دادند واز عذاب رها شدند . برای جمع میان این دوسنت ، ازمسئله جبر واختیار می توان بهره گرفت . انسان دراعمال فردی خود ، نه مجبور است ونه مفوض بلکه حق انتخاب واختیار دارد سنت های تاریخی نیز نه جبرهای تاریخی به شمار می روند ونه می توان وجود آنها را انکار کرد بنابراین با تکیه براین سنت ها می توان آینده را پیش بینی کرد ولی نمی توان از این پیش بینی ها قوانین جبری به دست آورد وانسان ها را مقهور ساخت زیرا سنت غیر از قانون است . قرآن می فرماید :
(کتب الله لاغلبن انا ورسلی ان الله قوی عزیز ): 48
خداوند چنین مقررداشته که من ورسولانم پیروز می شویم چرا که خداوند قوی وشکست ناپذیراست .
ودرآیه ای دیگر می فرماید :
(ولقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکران الارض یرثها عبادی الصالحون ) 49
درزبور بعداز ذکر نوشتیم : بندگان شایسته ام وارث زمین خواهند شد .
این دوآیه نهایت ومقصد انسان وجوامع انسانی رانشان می دهند وتغییر نمی پذیرند ، اما چون انسان ها مختارند وحق انتخاب دارند گاهی به دلیل انتخاب اشتباه وانحراف ، ازاین مقصد دور می شوند با وجود چنین انحرافی باز می توان پیش بینی کرد انسان ها وجامعه های انسانی به سوی راستی درحرکت اند ودرنهایت زمین از آنِ صالحان خواهد بود ودین حق حاکم خواهد شد .
قرآن به صورت قضایای شرطیه سنت هایی را بیان می کند که می توان از آنها برای پیش بینی آینده استفاده کرد، با وجود این که این پیش بینی موجب جبر ومقهور شدن انسان نمی شود شاید برای تبیین بهتر مطلب این مثال را بتوان ذکر کرد :
اگر شخصی به شهر ناشناسی وارد شود درمیان خیابان ها وکوچه های آن گم خواهد شد واسیر آنها خواهد گردید اما اگر نقشه ای ازآن شهر همراه داشته باشد بدون این که تغییر وتحولی درخیابان ها یا کوچه های آن بدهد می تواند درمسیر وراه دل خواه خود حرکت کند ومی تواند پیش بینی نماید که درصورت حرکت درمسیر فلان خیابان به سمت شمال یا جنوب خواهد رسید .
سنت های تاریخی نیز همانند نقشه راه آینده را نشان می دهند وانسان قدرت تغییر آنها را ندارد درقرآن آمده است :
(فهل ینظرون الا سنه الاولین فلن تجد لسنه الله تبدیلا ولن تجد لسنه الله تحویلا ) :50
آیا آنها چیزی جز سنت پیشینیان را انتظار دارند ؟ هرگز برای سنت خدا تبدیلی نخواهی یافت وهرگز برای سنت الهی تغییری نمی یابی .
بااین حال ، انسان قدرت پیش بینی این آینده ودوری از گرفتاری های انتخاب ناصحیح واشتباه رادارد شاید برخی بخواهند با استناد به حدیثی از علی ( علیه السلام ) امیرالمومنین ثابت کنند که سنت های الهی تغییر می کنند ومحو واثبات می پذیرند آن حضرت می فرماید :
لو لاآیه فی کتاب الله لاخبرتکمم بما کان وبما هو کائن الی یوم القیامه 51 وهی هذا الایه ( یمحوا الله ما یشاء ویثبت وعنده ام الکتاب): 52
اگر این آیه درکتاب خدا نبود که می فرماید : خداوند هرچه را بخواهد محو می نماید وهرچه رابخواهد اثبات می کند وام الکتاب نزد اوست به شما از آن چه اتفاق افتاده ومی افتد وتاروز قیامت خواهد شد خبر می دادم .
درجواب باید گفت که این حدیث درواقعیت رابطه انسان وسنت های الهی را بیان نمی کند بلکه می خواهد ارتباط این سنت ها راباذات مقدس الهی بیان کند ، زیرا هرچه این سنت ها ثابت هستند باعث موجَب شدن خداوند نمی شود خداوند مرید ومختار است و
وهیچ ذات اقدس الهی راموجَب نمی کند واوهرگاه بخواهد همه چیز را تغیر می دهد .
درپایان این قسمت ، حدیثی دیگر ازحضرت علی (علیه السلام ) نقل می شود که فرمود :
وفی القرآن نباما قبلکم وخبرمابعدکم وحکم ما بینکم :
درقرآن خبر آن چه قبل از شما بود وآن چه بعد ازشما خواهد بود وحکم آن چه میان شماست وجود دارد .
محمد عبده درشرح خود می نویسد :
منظور از « نبا ماقبل » سرگذشت اقوام سابق درقصص قرآن است ومنظور از « خبر ما بعد » خبردادن ازامور آیندگان است که ازسنت های الهی که براقوام گذشته جاری شده است به دست می آید . 53
بنابراین بااستفاده ازسنت های الهی که درقرآن ذکر شده است می توان آینده را پیش بینی کرد .

پی نوشت ها :

1- محمد حسین طباطبائی ، المیزان ، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی ، ج4 ، ص 152 ، قم ، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ، 1363
2- مرتضی مطهری ، مجموعه آثار ، ج2 ، ص497 ، چاپ اول : تهران ، انتشارات صدرا ، 1369
3- سوره اعراف ، آیه 34
4- سوره یونس آیه 49
5- ر.ک : مکارم شیرازی ، تفسیر نمونه ، ج6 ، ص157 ، انتشارات دارالکتاب الاسلامیه ، 1353- 1366 سید علی اکبرقدسی ، احسن الحدیث ، ج2 ، ص401، چاپ اول ، تهران ، واحد تحقیقات اسلامی بنیاد بعثت 1366
6- ترجمه المیزان ، ج10 ، ص105 ؛ همان ج8 ، ص106 و107
7- محمد باقر صدر ، سنت های تاریخ درقرآن ، ترجمه جمال الدین موسوی ، ص110 چاپ سوم : تهران انتشارات تفاهم ، 1381 . این اعتقاد اندکی عجیب به نظر می رسد زیرا وی درهمین کتاب دوکارنامه ودواجل یکی برای فرد ویکی برای جامعه تعیین می کند . بنابراین ایشان به شخصیت داشتن جامعه عقیده دارند وبه نظر می رسد که دررد نظریه اصالت اجتماعی هگل مطلب مذکور را نوشته است .
8- محمد تقی مصباح ، جامعه وتاریخ ازدیدگاه قرآن ص 150 – 149 چاپ پنجم شرکت چاپ ونشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی ، قم 1380
9- جامعه وتاریخ ازدیدگاه قرآن ص 120
10- نک : المنجد (عربی به فارسی ) ترجمه محمد بندر ریگی ، ج1 ، ص780 – 779 چا پ دوم : انتشارات ایران ، تهرا ن بی تا
11- نک : لسان العرب ج13 ص225
12- مراد از کارکرد قانون درعرصه علوم انسانی است ومنظور کارکردهای واژه قانون درعلوم طبیعی نیست .
13- سوره آل عمران ، آیه 137
14- سوره اسراء آیه 77- 76
15- نک : سوره یوسف ،آیه 109 ؛ سوره رم ، آیه 9 ؛ سوره فاطر ، آیه 44 ؛ سوره غافر آیه 82 ؛ سوره انعام ، آیه 11 ؛ سوره نمل، آیه 69 ؛ سوره عنکبوت ، آیه 20و...
16- سوره فاطر، آیه 43
17- سوره احزاب ،آیه 62
18- سوره انعام ،آیه 11
19- سوره رعد ، آیه 11
20- سوره کهف ، آیه 59
21- سوره جن ، آیه 16
22- سوره انعام ،آیه 42
23- سوره یونس ، آیه 47
24- سوره یونس آیه 98
25- سوره روم ، آیه های 2-4
26- سوره جن ، آیه 16
27- سوره اسراء ، آیه 16
28- سوره اعراف ، آیه 97
29- سوره کهف ، آیه 59
30- سوره اسراء آیه 4و5
31- سوره آل عمران ، آیه 137 ؛ سوره انعام ، آیه 11 ؛ سوره یوسف ، آیه 109 ؛ سوره نحل آیه 36 ؛ سوره نمل ، آیه 69 ؛ سوره فاطر، آیه 44 ؛ سوره غافر ، آیه 21
32- سوره نحل ،آیه 36
33- سوره آل عمران آیه 186 ؛ نک سوره عنکبوت ، آیه 3 ؛ سوره یوسف ، آیه های 110و109؛ سوره توبه ، آیه 16و... رجوع شود .
34- سوره بقره ، آیه 214
35- سوره قلم ، آیه های 44و45 ؛ سوره بقره آیه های 281و183
36- سوره کهف ، آیه 59 : نک : سوره یونس ، آیه 13؛ سوره اسراء آیه 17 ؛ سوره حج آیه 45و...
37- ترجمه المیزان ج2 ، ص238
38- همان ج2 صص 161و162 ؛ ر.ک : بحارالانوار ، ج 9 ، 248 وج 21، ص257و...
39- قال رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم ) والذی نفسی بیده لترکبن سنن من کان قبلکم حدو النعل بالنعل والقده بالقده حتی لاتخطئون طریقهم ولا یخطتکم سنه بنی اسرائیل . بحار الانوار ، ج13 ، ص180
40- ر.ک : عبدالرحمن بن محمد بن خلدون حضرمی ، مقدمه ابن خلدون ، چاپ پنجم : دارالعلم ، بیروت ، 1984
41- نک : سوروکین ، نظریه های جامعه شناسی وفلسفه های نوین تاریخ ، ترجمه اسدالله (امیر ) نوروزی ، چاپ اول : انتشارات حق شناس ، تهران ، 1377
42- کارل ریموند پویر ، جامعه باز ودشمنانش ، ترجمه علی اصغر مهاجر ، ص16، چاپ سوم : شرکت سهامی انتشار ، تهران ، 1369
43- همان ، ص 7
44- همان
45- سوره یونس آیه 49 ؛ سوره اعراف ، آیه 34
46- نک : مجموعه آثار ، ج 2 ، ص497
47- سوره رعد ، آیه 11
48- سوره مجادله ، آیه 21
49- سوره انبیاء آیه 105
50- سوره فاطر ، آیه 43
51- محمد باقر مجلسی بحارالانوار ، ج4 ، ص 97 ، چاپ سوم : بیروت دارالاحیاء التراث العربی ، 1403؛ شیخ صدوق ، امالی ص 423
52- سوره رعد ، آیه 39
53- شرح نهج البلاغه ، ج4 ، ص 74 محمد عبده ، دارالمعرفه ، بیروت .

نویسنده : رسول رضوی
منبع : مشرق موعود ش1

 
ثبت نظر شما  
نام و نام خانوادگی
 
نشانی پست الکترونیکی
 
متن نظر شما
 
   
م. صادقی
سلام مقاله ی خوبیه ازش برای تحقیق درسی خودم استفاده کردم خداوند به شما توفیقات روز افزون عنایت فرماید التماس دعا
جمعه 17 آذر 1391








ارتباط با ما نوار ابزار اخبار ایران و جهان تاریخ و سیاست مهدویت علمی فرهنگی خانواده معارف اسلامی صفحه اصلی

پرتال فرهنگی اطلاع رسانی نور
copyright 2007 Noorportal.net All Right Reserved ©
صفحه اصلیارتباط با مانقشه سایتدرباره ما