ادعیه مهدوى

دعای ندبه

دعای ندبه در چند جمله

دعای ندبه، از دعاهای بسیار مشهور، به معنای فراخوانى، گریه، ناله و استمداد از محضر امام زمان(ع) است. این دعای والا، با حمد و ثنای الهی آغاز می‌شود و همراه با بیان حکمت گزینش انبیا و اولیا، به مهم‌ترین بخش از زندگی آنان اشاره می‌کند. در این دعا تأکید شده است که برای هر کدام از پیامبران، وصی و جانشینی از سوی خداوند تعیین گردیده تا حق پایدار بماند و باطل بر اهل حق چیره نشود.
در ادامه دعا، به جانشینی مولای متقیان، امیر مؤمنان علی(ع) می‌پردازد و ضمن بیان برخی از فضیلت‌های آن حضرت، سخن را به بی‌وفایی و شقاوتمندی دشمنان دین خدا می‌کشاند که برخلاف دستور صریح رسول خدا(ص)، آن امام همام و دیگر امامان را به شهادت رساندند. آنگاه رشته کلام با سوز و گداز به استغاثه و اظهار شوق به آخرین معصوم اختصاص پیدا می‌کند و با درود بر پیامبر و آل او و چند درخواست مهم برای تعجیل فرج و روی کار آمدن دولت حق و از بین رفتن باطل و محکم شدن پیوند با امام زمان(ع)، دعا خاتمه می‌یابد.

آیات قرآن و ندبه‌خوانان

دعا، از یک دیدگاه، عملی مستقل و عبادتی به خودی خود مطلوب است که می‌توان آن را حالت انس و الفت روحی با ذات باری تعالی دانست. دعا، آدمی را به شناخت پروردگار دعوت می‌کند و عامل تقویت ارتباط با مبدأ بی‌انتهاست؛ با این حال، این دعا آنگاه که با آیات نورانی قرآن آمیخته شود، جلوه‌ای دیگر می‌‌یابد.
دعای ندبه، از محتوایی ژرف و بیانی معنوی شکل گرفته، سراسر آن سرشار از آیات قرآن است. در این دعای شریف به برخی از آیات تصریح و به برخی اشاره شده است.

چرا ندبه، چرا گریه؟

دعا در مکتب شیعه، تبیین معارف و باورهای مذهب اثنی عشری است، ولی آشنایی نسل جوان و پرسشگر با علت نام‌گذاری هر دعا، گام نخست در فهم آن معارف است. نام دعاهایی که از خاندان پیامبر اعظم(ص) رسیده است و انسان از خواندن آن بهره‌مند می‌شود، گاه برگرفته از نام راویان آن است؛ مانند دعای شریف کمیل که به نام راوی آن، کمیل بن زیاد نخعی شهرت یافته است. گاهی نیز برگرفته از کلماتی است که در خود دعا به‌کار رفته است؛ مانند دعای مجیر که به علت تکرار ذکر «یا مجیر»‌به این نام معروف شده است. گاهی هم برگرفته از مضمون آن دعاست، مانند دعای سمات که مشتمل بر نشانه‌ها و اسرار الهی است و سمات به معنای علامت‌ها و نشانه‌هاست.
شاید بتوان گفت دعای ندبه، از قسم دوم است؛ چون در این دعا ‌آمده است: «و ایّاهُمْ فَلْیَنْدُبِ النْادِبُون.» همچنین ممکن است از نوع سوم باشد؛ زیرا مضامین آن، مطالب و تعابیر دل‌شکن است و توضیح مویه‌های فراق. از منظری دیگر می‌توان به این دلایل ندبه‌اش نامید؛ اظهار نگرانی و تأسف شدید از فتنه‌ها و حوادث و فشارهای تلخ بر شیعیان در آ‌خرالزمان، اظهار شوق به لقا و دیدار امام زمان(ع)، التماس برای تحقق یافتن آ‌رمان‌ها و اهداف دینی و ابراز نگرانی از هجران و محروم بودن از فیض حضور حضرت بقیةالله (عج). این‌گونه است که ندبه‌ای بودنِ توجه به امام عصر(ع)، از نوآوری‌های خود شارع دین به شمار می‌رود و شیعه فرا‌گرفت چگونه در فراق دوست، عاشقانه بگوید، جان بسوزاند، بگرید و گرد شمع وجود او بگردد و بسوزد.

جوانان و ندبه‌خوانان

وقتی نگاه و نظر نسل جوان و تحصیل‌کرده، متوجه فردای نورانی تاریخ شود، دیگر تحت تأثیر ظلمات زمانه قرار نمی‌گیرد. از تحرک و نشاط برای فردای روشن خود و جامعه‌اش باز نمی‌ایستد و یکی از نتایج خواندن دعای ندبه، همین است. این دعا روشن می‌کند که اگر مسلمانان به عظمت نهفته شدن در اسلام، دست نیافته‌اند، به این علت است که به اسلام واقعی که همان ‌آموزه‌های اهل‌بیت(ع) است، رجوع نکرده‌اند. این دعا، راه بازگشت به عظمت اسلام را گوشزد می‌‌کند. این‌گونه است که جلسات قرائت این دعای شریف، اجتماعات سنگین و پرشوری را به وجود می‌آورد که از روحانیت و معنویت خاصی برخوردار است.
آن عشق و عطش و این معنا و معرفت را در چهره جوانان و نوجوانانی می‌توان مشاهده کرد که در این محافل نورانی و باصفا شرکت کرده و خود از ندبه‌کنندگان شده‌اند. اینان به زمزمه نشسته‌اند و چنین سراغ یوسف فاطمه(س) را می‌گیرند که: «ای مهدی جان! کاش می‌دانستم چشمان پاک کدامین خاک، حضور سبز تو را به تماشا نشسته است و بر نرمی قدم‌هایت بوسه می‌زند.» جوانان اهل ایمان به راستی بر این باورند که سخت است سایه تمام مردم از میان کوچه نگاهشان بگذرد، ولی پنجره چشمانشان به روی خورشید زیبای آن امام نور بسته باشد. جوانان اهل دل آنانند که می‌خواهند بهار مهر و محبت و نسیم سحرآمیز عبور یار، از باغ خزان‌زده دل‌هایشان گذری کند.

دعای ندبه، محتوا و مضمون

دعای ندبه، از جمله دعاهای ارزنده‌ای است که امام صادق(ع) به دوستان و شیعیان آموخته و به آنان امر فرموده است تا آن را در اعیاد چهارگانه بزرگ اسلامى، یعنی عید فطر، عید قربان، عید غدیر و روز جمعه بخوانند. در واقع، خواندن این دعا، یعنی راز دل گفتن با محبوب و تجدید عهد کردن با مولا و مقتدای خویش. نسل جوان در دعای ندبه، مجموعه کاملی از عقاید شیعه را درمی‌یابد که در آن، از توحید و نبوت تا امامت و ولایت سخن گفته شده و فتنه‌های فتنه‌گران پس از رحلت پیامبر اعظم(ص) تبیین گردیده است.
جامع بودن این دعا که از بعثت پیامبر اسلام آغاز می‌شود و تا ظهور ادامه می‌یابد، بی‌نظیر است. به سخن دیگر، دعای ندبه در واقع بعثت، غدیر و ظهور را به هم پیوند می‌زند و در ورای این پیوند، با زیباترین و پرسوزترین واژه‌ها، دل‌های عاشق را به مناجات با امام زمان(ع) و دعا برای تعجیل در فرج ایشان فرامی‌خواند. دعای ندبه، ندبه منتظران و شیفتگان است بر مظلومیت معصومان(ع) و بی‌تابی آنان است در فراق امام زمان(ع).
از سوی دیگر، مضامین عالی و دل‌نشین این دعا به گونه‌ای است که آدمى را تکان می‌دهد و برنامه زندگی او را متحول می‌سازد و موجب بازگشت این طایر قدسی به‌سوی خدا و امام خویش می‌شود.

احیاگر دعای ندبه

یکی از محاسن اخلاقی در میان انسان‌های بامعرفت، زنده نگه داشتن یاد عزیزان خویش است و از وظایف شیعه، احیای امر پیشوایان مذهبی و منتشر گردانیدن فضایل و مناقب آنان است. این عمل، موجب شوق و رغبت قلب‌ها به محبت و مودّت معصومان می‌گردد. این معنا در حدیث مشهوری از امام صادق(ع) آمده است که فرمود: «خدا رحمت کند کسی را که امر ما را زنده نگه دارد».[41]
چگونه می‌توان بزرگواری معصومان، به ویژه امام زمان(ع) را در جامعه مطرح کرد؟ به نظر می‌رسد چند راه فراروی نسل جوان وجود داشته باشد:
1. تبیین فضیلت‌های ویژه به آن حضرت در مجالس و معاشرت‌ها؛
2. نگارش و سرایش در مدح و منقبت امام؛
3. برپا کردن مجالس یا خدمت در محافلی که به نام و یاد حضرت بقیة‌الله(ع) برپاست.
برای نمونه، از جمله مجامعی که در آن به ذکر فضیلت‌های اهل‌بیت(ع) پرداخته می‌شود، جلسه قرائت دعای ندبه است. یکی از کسانی که جلسات وی سال‌ها محل تجمع پیر و جوان به شمار می‌رفت، مرحوم شیخ احمد کافی بود. وی که در واقع، استعداد بزرگ جامعه در حوزه وعظ و خطابه شمرده می‌شد، در دوره طاغوت، مجالس دعای ندبه را به‌صورت گسترده و امروزین در سطح جامعه، به ویژه در تهران رواج داد. بسیاری بر این باورند که نفس گرم او و عشق و علاقه بی‌‌اندازه‌اش به امام زمان(عج)، موجب شد تا هزاران نفر، به ویژه جوانان حقیقت‌جو به واسطه جلسات پربار دعای ندبه‌اش، به مسیر اسلام و ارزش‌های دینی بازگردند. مرحوم کافى نه تنها احیاگر جلسات دعای ندبه و گسترش‌دهنده موج مهدی‌باوری و مهدی‌طلبی بود و به ترویج جلسات مذهبی اقدام کرد، بلکه تشییع جنازه‌اش نیز در تابستان 1357، به حرکت انقلاب اسلامی سرعت بخشید.

مویه‌ها و ندبه‌ها

دعای ندبه، دعایی برآمده از محبتی بسیار ژرف است. اگر کسی نتواند محبوب خود را آن‌قدر دوست داشته باشد که در فراقش ناله بزند، انسانی ناتوان به شمار می‌آید. اگر محبت سرشاری که در این دعاست، بررسی شود، این نتیجه به دست می‌آید که هر انسان بهره‌مند از سلامت روح، اگر به این مرتبه از محبت‌ورزی نرسد، در حقیقت، عجز خویش را به نمایش گذاشته است.
باید دانست پیدا کردن محبت آن هم با این شدت، کار ساده‌ای نیست و دست‌یابی به این فضیلت و مقام چند شرط دارد: ‌نخست اینکه آدمی از درون، قابلیت و ظرفیتی داشته باشد. دوم ‌آنکه آن معشوق مطلوب و قابل را بیابد. پس، از یک طرف، در وجود انسان‌ها آن قابلیت نیست و از یک‌سو، این محبوب پیدا نمی‌شود.
بنابراین، دل وقتی پراکنده شد، در محبت و ابراز علاقه خود، دیگر برای کسی دل‌تنگ نمی‌شود. معنای روشن محبت بلند و عمیق در دعای ندبه، این است که دل انسان برای کسی تنگ می‌شود که دارای تمامی ویژگی‌های معشوق حقیقی و ارزشمند است. با وجود چنین محبوبى، آدمی چطور می‌تواند مراحل هجران را تحمل کند و در فراق او صیحه نزند.
به دیگر سخن، آنجا که ندبه نیست، آدمى، حبیب خود است و دوستدار خویش. دعای ندبه برای کسی است که مضمون فراق را درک کرده است. چرا خداوند داستان عشق و محبت حضرت یعقوب(ع) را به تفصیل در قرآن آورده است. داستان پیامبری که عاشق پیامبری دیگر است که فرزند اوست. عشق یعقوب(ع) در مرتبه‌ای است که در فراق او می‌گرید و آن‌چنان مویه می‌کند که نابینا می‌شود. آیا اگر این حالت ارزشمند نبود، خداوند آن را در قرآن مطرح می‌کرد و اگر بد بود، آیا آن را مذمت نمی‌فرمود؟
بنابراین، رسیدن به مقام تشنگى، نیازی روحی است و پس از آن است که شرینی آب حیات مطرح می‌شود. در دعای ندبه آمده است: «وَ برّدْ قَلیلَهُ یا مَنْ عَلی العرش استوی»؛ یعنی خدایا! سوز جگر این تشنه‌لب را آرام کن. پس محبت، نشانه‌ای انسانی است و جای این پرسش است که چرا جامعه امروزین شیعه، یعقوب‌وار در فراق یوسف فاطمه‌اش گریه نمی‌کند؟

سندشناسی دعای ندبه

در زمانه‌ای که بداندیشان و مصلح‌نمایان به وارد ساختن تشکیک و ایجاد خدشه در دعاهای مذهبی و آداب معنوی و رسوم سنتی پرداخته‌اند، دعای ندبه نیز گرچه از مضامینی بلند و معارفی قرآنی برخوردار است، در معرض این تهاجم قرار گرفته است. در این بخش با اشاره به برخی کتاب‌های معتبر، بر استواری این دعا و دیگر ادعیه تأکید می‌شود.
علامه مجلسی می‌نویسد:
دعای ندبه که مشتمل است بر عقاید حقه و تأسف بر غیبت حضرت مهدی(عج). به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق(ع) منقول است که سنت است این دعای ندبه را در چهار عید بخوانند.[42]
محدث نوری می‌نگارد:
مستحب است دعای ندبه معروفه که متعلق است به آن حضرت و فی الحقیقه، مضامین آن سوزنده دل‌ها و شکافنده جگرها و ریزنده خون از دیدگان آنهایی است که از اندکی از شربت محبت آن جناب نوشیده‌اند و تلخی زهر فراق او به کامشان رسیده است، در روز جمعه بلکه در شب آن نیز باید خوانده شود.[43]
شیخ محمد مشهدی حائری از علمای قرن ششم در کتاب الفرار الکبیر در باب نهم از قسم پنجم کتاب که به زیارت‌های امام زمان(عج) اختصاص یافته، پس از زیارت آل یاسین، دعای ندبه را به نقل از کتاب ابی جعفر محمد ابن حسین البزوفری آورده است. وی در مقدمه کتابش تصریح می‌کند که هرچه در این کتاب می‌آورم، با سند موثّق به معصومان(ع) می‌رسد.
با این همه، باید افزود بر جست‌وجوگران دریای فضل و دانش و کاوشگران باغ معرفت و بینش پوشیده نیست که انوار حقایق و اسرار دقایق در کلمات و مضامین دعای ندبه چنان گسترده است و نورانیت دعا، ‌چنان است که نمی‌توان آن را از غیر معصوم دانست و به اصطلاح علمى، خود متن دعا، می‌تواند سند صحت آن باشد و از ایجاد خدشه و تعرض به سند آن، کسی ره به جایی نبرده و نخواهد برد.

تبیین وظایف شیعه در دعای ندبه

دعای ندبه همانند دیگر ادعیه در مکتب شیعه، دارای مباحث و مضامینی است که افزون بر معنای ظاهری و تأثیر باطنی آن، از منظری دیگر می‌توان عبارت‌ها و بخش‌های مختلف آن را دستورالعمل‌هایی برای هر شیعه واقعی دانست. از این دیدگاه، اینک به فهرستی از وظایف شیعه در دوره غیبت از منظر دعای ندبه اشاره می‌کنیم. بدیهی است این بخشی از مسئولیت عظیمی است که بر دوش شیعیان حقیقی سنگینی می‌‌کند:
حمد و سپاس بر اینکه خداوند، انبیا و اولیا را برای راهنمایی بشر قرار داد.
عهد بستن با اولیا و بزرگان دین که در معرض ابتلائات الهی هستند.
پذیرش این معنا که انبیا و اولیا قابلیت ریاست و بزرگی بر جوامع را داشتند.
اعتقاد به اینکه پیامبران و امامان، واسطه بین خدا و خلق هستند و زمین هیچ‌گاه از وجودشان خالی نیست.
شناخت فضیلت‌های پیامبر اعظم(ص) و مسئله معراج جسمانی آن حضرت.
اعتقاد به چیرگی دین اسلام بر همه ادیان، با استناد به آیات قرآن.
دانستن مکه به‌عنوان خانه پیامبر و محل دعوت ایشان و منسوب به خاندان نبوت و امامت.
اعتقاد به پاکی پیامبر و ائمه(ع) و معصوم بودنشان به حکم آیه تطهیر و لزوم اظهار مودّت و پذیرش ولایت آنها به استناد آیات قرآن.
مسئله امامت حضرت علی(ع) و اشاره به دلایل فراوان در مورد ولایت بلافصل آن حضرت در این دعا: مُنذر و هادی بودن ایشان، حدیث منزلت، واقعه غدیر خم، ملقب شدن به امیرمؤمنان از سوی پیامبر، همراه پیامبر و از یک شجره بودن، ازدواج با بی‌همتایی چون فاطمه(س)، بستن همه درها به مسجد جز در خانه علی(ع)، حدیث باب مدینه علم، انعقاد عقد اخوّت با پیامبر، دریافت منصب ولایت، وارث پیامبر در زمان حیاتشان، اتحاد معنوی با پیامبر، خلافت پیامبر، نجات یافته بودن شیعه علی(ع)، شناخت مؤمن به علی(ع)، صراط مستقیم بودن، سبقت در حَسَب و نَسَب، سبقت در دین، سبقت در منقبت، همراهی قدم به قدم با نبی‌اکرم(ص)، جنگ و جهاد براساس تأویل، بی‌باک از ملامت بدگویان، به خاک افکن دشمنان و مطیع‌کُن سرکشان.
اعتقاد به مظلومیت پیشوایان معصوم(ع) و حضرت فاطمه(س) و سرّ این مظلومیت که احیای‌دین است و لزوم گریه و عزاداری بر مصایب اهل‌بیت(ع) و تبیین ثواب آن.
ندبه و ناله در فراق بزرگ پیشوای مذهبى، موعود حقیقى، امام زمان(ع).
اعتقاد به حیات حضرت امام مهدی(عج) و اینکه ایشان ذخیره الهی برای تجدید دین خدا هستند.
پذیرش این واقعیت که امام زمان(ع) بر همه ادیان چیره و دستگاه ظلم و ستم برچیده می‌شود؛ یعنی دوستان، عزیز و دشمنان خوار می‌شوند.
شناخت حَسَب و نَسَب امام که صراط مستقیم‌و خبر عظیم‌اند و قلب عالم امکان و خبردار از حال و اعمال دیگران هستند.
آگاهی از مأموریت امام زمان(عج) در برقراری عدل و داد، خوار کردن دشمنان، قتل سرکشان و قطع ریشه تکبر و متکبران.
ادا ‌کردن حقوق حضرت مهدی(عج) که بعضی از این حقوق را می‌توان این‌گونه برشمرد: صدقه دادن برای سلامت وجودشان، پرداخت حقوق شرعى، انجام دادن مناسک مذهبی به نیابت آن حضرت و انتظار فرج.

کتاب‌شناسی دعای ندبه

دعای ندبه که از ادعیه بسیار جالب توجه و پرمعنا به شمار می‌رود، در طول زمان مورد توجه اندیشه‌وران و قلم به دستان قرار گرفته و هر کدام به فراخور توان خویش، از سفره سراسر نعمت آن توشه‌ای چیده و شرحی بر آن نگاشته‌اند. معرفی اجمالی برخی از این آ‌ثار بر غنای فکری نسل جوان می‌افزاید و پشتوانه‌ای بر اعتقادات آنان به حساب می‌آید.
النخبه فی شرح دعاء الندبة، سید محمود تستری مرعشى، متوفای 1355 ه .ق
عقد الجمان لندبة صاحب الزمان(عج)، میرزا عبدالکریم الکلیبرى، متوفای 1334 ه .ق.
وظائف الشیعه فی شرح دعای ندبه، شیخ عباسعلی ادیب.
وسیلة القربه فی دعاء الندبه، شیخ علی خوئى.
کشف غطاء الکربه عن وجه دعاء الندبه، جلال الدین محدث ارموى.
ندبه و نشاط (شرح و تفسیر دعای ندبه)، احمد زمردیان.
آوای جمعه در دعای ندبه، جعفر رفیعى.
با دعای ندبه در پگاه جمعه، علی‌اکبر مهدی‌پور.
نوید بامداد پیروزى، موسوی خرم‌آبادى.

گریه‌ها و ندبه‌ها

یکی از آثار و خواص عشق و محبت، بی‌قراری و تلاطم است و کسی که با برگزیده‌ای آشنایی یافت، همیشه با تمام وجود در جست‌وجوی اوست. گوشش در انتظار شنیدن آوای دل‌نواز اوست و زبانش به هر بهانه از او یاد می‌کند. چشمش به امید دیدار او به پهنه هستی می‌نگرد و در آرزوی رسیدن به کوی او گام برمی‌دارد و اینها گوشه‌ای از ویژگی‌های یک عاشق بی‌قرار است.
ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایى
چه کنم که هست اینها گل باغ آشنایى
عاشقان و دلدادگان یوسف آل رسول الله(ص) این‌گونه‌اند و چشم به‌راه‌اند تا آن شمع جهان‌افروز نورافشانی کند و این پروانگان دل‌سوخته دور وجودش گرد آیند. اینان می‌دانند که در آیین عاشقى، دیگر آرامش مفهومی ندارد و قرار و استقرار در کار نیست. به بیان دیگر، ادعای عشق با برهان بی‌قراری مقارن است.
روز و شب غصه و خون می‌خورم و چون نخورم؟
چون ز دیدار تو دورم، به چه باشم دلشاد؟
لاجرم به‌سوی محبوب،‌حرکت می‌کند و با تمام وجود، او را می‌خواند. دعای ندبه، مرتبه‌ای از این مراتب است که عاشقان کوی محبوب عالمیان، بی‌تابی و بی‌قراری خود را با آن به نمایش می‌گذارند. دعای ندبه، دعایی است بر ‌آمده از محبتی بسیار عمیق. اگر آدمى نتوانست کسی را آن‌قدر دوست داشته باشد که برای او ناله زند، انسانی ناتوان است. در داستان قرآنى، حضرت یعقوب، عاشق فرزند خویش است و این عشق در مرتبه‌ای است که در فراق وی آن چنان گریه می‌کند که کور می‌شود. اگر این مسئله مطرح شود که جز یوسف فاطمه، کسی را پیدا نمی‌توان کرد تا در فراقش یعقوب‌وار گریست، آنگاه ندبه معنا پیدا می‌کند. در این میان، جوانى، دوره‌ای است که عشق جلوه می‌کند، معشوق شکل می‌گیرد و سپس جوان عاشق، عاشقانه راه می‌پیماید تا به وصال محبوب برسد.

دعای ندبه و ادب فارسی

بسم الله ای نام تو آغاز شکفتن‌ها
گفتند نزدیک است اعجاز شکفتن‌ها
می‌افتد از تقویم، برگ جمعه‌ای دل‌گیر
سر می‌دهی کی آخر آواز شکفتن‌ها
عطر مضامین دعای ندبه‌ام ای عشق
بر من بباران شرحی از راز شکفتن‌ها
حسین انصاری نژاد
دعای ندبه، فریاد فراق است
نوای انتظار و اشتیاق است
دعای ندبه، راز اشک هجران
جلابخش کمال اهل ایمان
دعای ندبه، توحید و امامت
از آن احیا شود امر ولایت
دعای ندبه؛ یعنی صبح جمعه
توسل، التماس و اشک، ندبه
دعای ندبه، مهدی‌باوری هست
ز عطر یاد او دل می‌شود مست
دعای ندبه، خود، نغمه‌سرایی است
زبان شکوه از درد جدایی است
ای عشق بیا که سینه‌هامان شد چاک
اَیْنَ النّبأ العظیم، گشتیم هلاک
جسمی که تو را ندیده باشد کور است
خون شد دل ما «متی ترانا و فداک
حسین صفربیگى
جمعه‌ها با عشق و یک دنیا امید
ندبه خوانم، ندبه گویم با امید
عصر جمعه می‌شود دل‌ها غمین
لیک امید ظهورت ای امین
غصه را از سینه بیرون می‌کند
آه، عشقت با دلم چون می‌کند

گلبرگ :: تیر و مرداد 1388 - شماره 111
سید محمدحسین حسینی هرندى

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار