نشانۀ عظمت حق

مهدویت

مباحث مهدوی

ادعیه منسوبه (از ناحیه حضرت مهدی علیه السلام)

نشانۀ عظمت حق

اَلسَّلامُ عَلَیکَ أَیُّهَا العَلَمُ المَنصُوبُ وَ العِلمُ المَصبُوبُ
سلام بر تو ای نشانۀ برپا داشته شده و دانش فرو ریخته
عَلَم: در لغت اثری است که شیء را از غیر خودش مجزّا و جدا می سازد ، کلمۀ علامت نیز از این باب است که گویند: بر آن چیز علامت گذاشتم . معادل فارسی آن : نشان و نشانه است . پرچم و منار و کوه یا کوه دراز نیز به همین جهت عَلَم نامیده اند.(1) در تأویل بعضی از آیات و نیز در احادیث و زیارات و ادعیه راجع به ائمّه اطهار (علیهم السّلام) عنوان عَلَم و جمع آن اعلام بسیار به کار رفته است که قسمتی از آنها را در اینجا می آوریم:
1- خداوند فرماید: ( وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجمِ هُم یَهتَدُونَ )(2)؛ و علامت هایی قرار داد و به وسیلۀ ستاره هدایت می شوند[ و راه می یابند] . شیخ طبرسی (رحمة الله علیه) گوید: یعنی [ خداوند] برای شما نشانه هایی قرار داده که به وسیلۀ آنها راهها شناخته می شوند. و به قولی: مقصود از علامت ها در آیه کریمه کوه ها می باشد که در روز به وسیلۀ آنها راه می یابند و در شب نیز به وسیلۀ ستاره هدایت می شوند. به گفتۀ ابن عبّاس : شب هنگام [ راه می یابند] . مقصود از ستاره جنس ستاره است ، یعنی: تمامی ثوابت... و به قولی : منظور شناخت قبله به وسیلۀ ستارۀ جدی است . امام صادق (علیه السّلام) فرمود: « ماییم آن علامت ها و منظور از ستاره ، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می باشد». پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «إِنَّ اللهَ جَعَلَ النُّجُومَ أَماناً لِأَهلِ السَّمآءِ وَ جَعَلَ أَهلَ بَیتِی أَماناً لِأَهلِ الأَرضِ(3)؛ خداوند ستارگان را مایۀ ایمنی اهل آسمان قرار داد ، و خاندان مرا مایۀ ایمنی اهل زمین مقرّر داشت». مرحوم علّامه مجلسی (رحمة الله علیه) پس از نقل قسمتی از کلام شیخ طبرسی و اشاره به معنی تأویلی آیه کریمه چنین گوید: و این معانی بطون آیات می باشند و منافاتی ندارد که ظواهر آیات نیز مقصود باشد ، چون همان طور که برای اهل زمین کوه ها و نهرها و ستاره ها و علامت هایی هست که به وسیلۀ آنها مردم به راه های ظاهری خود هدایت و رهنمون می گردند و به سبب آنها امور زندگی آنان سامان می یابد، همچنین وجود پیامبران و امامان (علیهم السّلام) و نیز علماء برای اهل زمین ، مانند کوه های استوار و افراشته است که توسّط آنان زمین قرار گرفته و پایدار می ماند و ایشان سرچشمه های علوم و معارف می باشند ، که زندگی معنوی مردم به وجود ایشان وابسته است. و اهل زمین را خورشید و ماه و ستارگانی است از وجود شریف انبیاء و ائمه (علیهم السّلام) ، به وسیلۀ آنان مردم به مصالح دنیوی و اخروی خویش هدایت می گردند ، و آیات کریمه از جهت معنی ظاهری و باطنی هر دو وجه را متضمن می باشند.(4)

شرط قبولی اعمال

2- امام صادق (علیه السّلام) به یکی از یاران گرانقدر خود به نام عبدالحمید بن ابی العلاء فرمودند: ای ابومحمّد! به خدا سوگند! اگر ابلیس بعد از آن نافرمانی و تکبّری که کرد ، تمامی عمر دنیا را برای خداوند سجده می نمود ، برای او سودی نداشت و خداوند از او نمی پذیرفت ، تا اینکه به همان ترتیب که خداوند فرمان داده بود ، سجده کند. همچنین است این امّت گناه کاری که پس از پیامبر خود به فتنه افتادند و آن امام و رهبری را که خداوند برای آنان نصب کرده بود ، واگذاشتند. پس خداوند عملی از ایشان نپذیرد و حسنه ای از آن بالا نبرد، تا از همان راهی که خداوند- عزّ و جلّ- برای آنها مقرّر داشته ، به درگاه او روی آورند و از آن امامی که به متابعت او مأمور شده اند ، پیروی نمایند و از همان دری که خدا و رسول او به روی آنها گشوده اند ، وارد شوند. ای ابومحمّد! البته خداوند پنج فریضه بر امّت محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) مقرر ساخته: نماز ، زکات ، روزه ، حجّ و ولایت ما، و در مواردی از آن چهار تکلیف ایشان را رخصت داده [ که به عللی آنها را بجا نیاورند]. امّا به هیچ یک از مسلمانان رخصت نداده که ولایت ما را رها کنند ، به خدا سوگند! هیچ رخصتی در آن نیست.(5)
3- امام زین العابدین (علیه السّلام) در دعای روز عرفه به منظور توجّه دادن مردم به نقش حیاتی ائّمه اطهار (علیهم السّلام) ، و بیان اینکه ایشان از سوی خداوند تعیین و نصب شده اند ، چنین اظهار داشتند: « اَللّهُمَّ إِنَّکَ أَیَّدتَ دِینَکَ فِی کُلِّ أَوانٍ بِإِمامٍ أَقَمتَهُ لِعِبادِکَ وَ مَناراً فِی بِلادِکَ بَعدَ أَن وَصَلتَ حَبلَهُ بِحَبلِکَ وَ جَعَلتَهُ الذَّرِیعَةَ إِلی رِضوانِکَ (6)؛ خداوندا! راستی که تو دینت را در هر دوره ای به امامی پشتیبانی نموده ای ، که او را نشانه و علامتی برای بندگانت و مرکز نورافشانی در شهرهایت قرار دادی ، پس از آنکه رشتۀ [ ولایت و پیمان] او را رشتۀ خود پیوستی و او را وسیلۀ رسیدن به رضوان و خشنودی ات قرار دادی...». گفتنی است: تشبیه امام (علیه السّلام) به عَلَم کنایه از بلندی مقام و منزلت امام (علیه السّلام) است که خداوند او را شاخص قرار داده و نشانۀ راه حق نموده است که شناختن اوبرای هر کسی مقدور باشد. یا همچون مشعلی فروزان انوار علوم و هدایت از او آشکار و درخشان است ، و یا به جهت استواری و پایداری چنین تشبیه گردیده که امام (علیه السّلام) مانند کوه ثابت و برافراشته و پاینده است.

دعای غریق

4- شیخ صدوق (رحمة الله علیه) به سند خود ، از محدّث گرانقدر شیعه ، عبدالله بن سنان روایت کرده که گفت: من به همراه پدرم به محضر امام صادق (علیه السّلام) شرفیاب شدیم، امام (علیه السّلام) فرمود: «فَکَیفَ أَنتُم إِذا صِرتُم فِی حالٍ لا تَرَونَ فِیها إِمامَ هُدیً وَ لا عَلَماً یُری ، وَ لا یَنجُو مِنها إِلّا مَن دَعا دُعآءَ الغَرِیقِ؛ چگونه خواهید بود اگر در حالی واقع شدید که امام هدایت گری نبینید و نشانۀ آشکاری دیده نشود؟ که از آن حیرت و سرگردانی نجات نخواهدیافت ، مگر کسی که به دعای غریق (آنکه در حال غرق شدن است و راه چاره بر او بسته است) دعا کند». پدرم گفت: به خدا سوگند! این بلا است ، فدایت شوم در آن هنگام چگونه رفتار کنیم؟ امام (علیه السّلام) فرمود: تو به آن زمان نخواهی رسید، و هر گاه چنان شد به آنچه در دست دارید [ از عقیدۀ راستین ] متمسّک باشید[و استوار بمانید] تا آنکه امر برایتان به خوبی روشن شود.(7) در حدیث دیگر عبدالله بن سنان از امام صادق (علیه السّلام) نقل کرده که فرمودند: « پس از این شبهه ای به شما خواهد رسید که بدون نشانۀ دیده شدنی و امام هدایت کننده ای خواهید ماند ، و از آن نجات نمی یابد مگر کسی که دعای غریق را بخواند . راوی گوید: عرضه داشتم: دعای غریق چگونه است؟ فرمود: چنین بگوید: « یا اَللهُ یا رَحمنُ یا رَحِیمُ یا مُقَلِّبَ القُلُوبِ! ثَبِّت قَلبِی عَلی دِینِکَ؛ ای خداوند! ای رحمان! ای مهربان! ای دگرگون کنندۀ دل ها! دل مرا بر دینت پایدار کن. راوی گوید: من گفتم: « یا اَللهُ یا رَحمنُ با رَحِیمُ یا مُقَلِّبَ القُلُوب وَ الأَبصارِ- ای دگرگون کنندۀ دلها و دیده ها- ثَبِّت قَلبِی عَلی دِینِکَ».(8)
5- در دعای ندبه می خوانیم: « أَین أَعلامُ الدَّینِ وَ قَواعِدُ العِلمِ؟! ؛ کجایند نشانه های دین و پایه های علم؟!».

دانش فروریخته

« وَالعِلمُ المَصبُوبُ»؛ و دانش فرو ریخته .
عِلم: به گفتۀ برخی از صاحب نظران ، نیازی به تعریف ندارد و هر کسی معنی علم را می داند و مزیّت آن را می شناسد. با این حال تعریف علم و فرق بین علم با مفاهیم دیگری همچون : معرفت ، اعتقاد ، فهم ، شعور ، درک و ... مورد بحث و بیان دانشوران قرار گرفته است، که پرداختن به آنها ما را از هدف اصلی این کتاب باز می دارد.(9)
مصبوب: اسم مفعول از مادّۀ صَبّ ، به معنی ریخته شده است که در اینجا علم به شیء روانی تشبیه گردیده که آن را یک جا در ظرفی بریزید ، - در مقابل مسکوب که ریزش پیوسته را گویند- چنانکه حضرا فاطمه زهرا (علیها السّلام) در سوگنامۀ خود ، مصیبتها را به مایعی تشبیه کردند که یک جا بر ان حضرت ریخته شده باشد:
صُبَّت عَلَیَّ مَصآئِبٌ لَو أَنَّها
صُبَّت عَلَی الأَیّامِ صِرنَ لَیالِیاً(10)
مصیبت هایی بر من ریخته شد ، که اگر بر روزها ریخته می شد، به شبها تبدیل می شد. ترکیبهای دیگری نیز همچون: معدن علم ، خُزّان علم ، عیبۀ علم و ... در احادیث و زیارات آمده است و حاکی از آن است که ائمه اطهار (علیهم السّلام) کانون های علم و گنجوران و محل حفظ و نگهداری دانش می باشند. امّا دو واژۀ : « العِلم » و« المَصبُوب»، ویژگیهای علم امام (علیه السّلام) را به طور خلاصه و دقیق بیان نموده است که بخشی از نکات آن را یادآور می شویم:
- ریخته شدن علم ، اشاره و تأکید بر ریزندۀ علم یعنی خداوند متعال است.
- کلمۀ «العِلم» نشانگر این است که تمام علم به امام عصر- عجّل الله فرجه الشریف – داده شده است.
- علم امام (علیه السّلام) از طریق تحصیل و فراگیری از استاد نیست.
- همۀ حقایق و اسرار علمی یک جا برای امام (علیه السّلام) بیان شده است.
- با علم عادّی که سایر مردم تحصیل می کنند و از کتاب و استاد و تجربه فرا می گیرند ، قابل مقایسه نیست.
در این رابطه به نقل بعضی از آیات و احادیث تبرّک می جوییم: در آیات کریمۀ قرآن ، علم به خداوند نسبت داده شده است از جمله :
1- (وَ زادَهُ بَسطَةً فِی العِلمِ وَ الجِسمِ )(11)؛ و او (=طالوت) را درعلم و [ قدرت] جسم فزونی داده است.
2- فرشتگان گفتند: ( لا عِلمَ لَنا إِلّا ما عَلَّمتَنا )(12)، هیچ علمی برای ما نیست مگر آنچه تو به ما تعلیم فرموده ای .
3- ( الرَّحمنُ * عَلَّمَ القُرآنَ * خَلَقَ الإِنَسانَ * عَلَّمَهُ البَیانَ )(13)؛ خداوند رحمان ، قرآن را تعلیم فرمود، انسان را آفرید ، به او بیان را آموخت.
4- ( یَرفَعِ اللهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُم وَ الَّذِینَ أُتُوا العِلمَ دَرَجاتٍ)(14)؛ خداوند کسانی از شما که ایمان آورده اند و کسانی که علم به آنان داده شده را به درجات [ بلندی] رفعت می بخشد.
5- (اِقرَا وَ رَبُّکَ الأَکرَمُ * الَّذِی عَلَّمَ بِالقَلَمِ * عَلَّمَ الإِنسانَ مَا لَم یَعلَم)(15)بخوان که پروردگارت گرامی ترین است ، آنکه به وسیلۀ قلم تعلیم فرموده ، انسان را آنچه نمی دانست ، بیاموخت.
بنابراین علوم پیامبران و امامان و فرشتگان از خداوند است ، و به مردم دستور داده شده که علم را از ایشان تحصیل کنند و از مطالبی که دیگران به حدس و گمان اظهار می دارند و نام علم بر آن می نهند ، کاملاً بپرهیزند.

علم سودمند

چنانکه در حدیثی از حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام از پدران گرامی اش آمده: روزی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به مسجد وارد شدند در حالی که عدّه ای اطراف شخصی را گرفته بودند . پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: این [ اجتماع] چیست؟ گفته شد : علّامه است . پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: علّامه چیست؟ گفتند: داناترین مردم به نسب های عرب و رویدادها و روزهای تاریخی دوران جاهلیّت ، و اشعار و لهجه های عربی می باشد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: این علمی است که هر کس آن را نداند ، زیانی بر او نرسد و هر کس آن را بداند ، سودی برایش ندارد. سپس فرمودند: « علم[ سودمند] فقط سه چیز است : آیتی استوار، و فریضه ای عادلانه ، و سنّتی پا برجا ، و جز اینها فضل است».(16) گفته اند: آیت استوار : اشاره به علم اصول دین است که در آن شناخت خداوند وباور داشتن قیامت و عقیده به پیامبران و امامان (علیهم السّلام) با دلایل محکم به دست می آید. فریضۀ عادلانه: علم اخلاق است که در آن شیوۀ میانه ای- به دور از حدّ افراط و تفریط- تحصیل می گردد. و سنّت پابرجا: شناخت احکام شرعی و آگاهی از حلال و حرام است. و در حدیثی از ابوحمزه ثمالی آمده که گوید: از امام باقر (علیه السّلام) شنیدم که می فرمود: « به خدا سوگند که هرگز عالمی جاهل نباشد ، ( یعنی : عالمی که اطاعت او را خداوند واجب ساخته – پیغمبر یا امام- لازم است آنچه مردم نیاز دارند ، بداند و نشایدکه ) چیزی را بداند و چیز دیگری را نداند ». سپس فرمود: « خداوند برتر و گرامی تر از آن است که فرمانبری از بنده ای را واجب سازد که علم آسمان و زمینش را از وی نهان داشته است». آنگاه فرمود: « [ هرگز] آ علم را از او نهان نمی سازد».(17) و از حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام روایت شده که فرمود: « رسیدن علم به ما بر سه گونه [ و از سه راه] است: گذشته و آینده و پدید شونده . امّا گذشته برای ما تفسیر گردیده ، و آینده : برای ما نوشته شده است ، و پدیده شونده. امّا گذشته برای ما تفسیر گردیده ، و آینده: برای ما نوشته شده است ، و پدید شونده: به دل های ما افکنده [ و الهام] می شود و در گوش ها تأثیر می کند، و این بهترین دانش ماست . [ با این همه عنایات الهی] هیچ پیامبری پس از پیغمبر ما نیست».(18) این علوم بی پایان در زمان ظهور آن حضرت (علیه السّلام) آشکار خواهد شد ، چنانکه سعد بن طریف از اصبغ بن نباته نقل کرده که گفت: امیرالمؤمنین (علیه السّلام) چنان بود که هرگاه مردی در پیشگاه حضرتش قرار می گرفت ، به او می فرمود: فلانی ! آمادۀ سفر آخرت باش و برای خودت هر چه می خواهی مهیّا کن که در فلان روز ، فلان ساعت بیماری تو فرا می رسد و سبب بیماری تو چنین و چنان است و در فلان ماه ، فلان روز ، فلان ساعت خواهی مرد. سعد می گوید: این سخن را برای امام باقر (علیه السّلام) تعریف کردم. فرمود: همین طور است. عرض کردم: فدایت شوم! پس چرا شما برای ما این خبرها را نمی فرمایید تا آمادۀ سفر آخرت شویم؟ فرمود: این در را علی بن الحسین علیهما السلام بست ، تا زمانی که قائم ما – عجّل الله فرجه الشریف – بپا خیزد .(19) و از امام صادق (علیه السّلام) روایت آمده که فرمودند: « علم بیست و هفت حرف-(= بخش) است ، تمام آنچه پیغمبران آورده اند ، دو حرف است که مردم تا به امروز جز دو حرف ندانسته اند ، و چون قیام کنندۀ ما- عجّل الله فرجه الشریف – بپا می خیزد ، بیست و پنج حرف دیگر را برآورد و به ضمیمۀ آن ، دو حرف دیگر را در میان افراد بشر آشکار و پراکنده سازد». و در حدیثی طولانی از حضرت امیرالمؤمنین (علیه السّلام) است که فرمودند: « و علم در دل های مؤمنین واقع می شود ، پس هیچ مؤمنی به علمی که نزد برادرش هست ، احتیاج نخواهد داشت» و تأویل این آیه : ( یُغنِی اللهُ کُلّاً مِن سَعَتِهِ )(20)؛ خداوند هر یک را به رحمت واسعۀ خویش بی نیاز فرماید. مراد آن روز است و زمین در آن روز ، گنجینه های خود را برای آنان بیرون می آورد و قائم – عجّل الله فرجه الشریف – خطاب به آنان می فرماید: (کُلُوا وَ اشرَبُوا هَنِئاً بِما أَسلَفتُم فِی الأَیّامِ الخالِیَةِ)(21)؛ بخورید و بیاشامید ، گوارایتان باد پاداش آنچه در روزگار گذشته پیش فرستاده اید.(22) همچنین از امام باقر(علیه السّلام) روایت شده که فرمودند: « علم به کتاب خدای- عزّ و جلّ- و رسول او- (صلی الله علیه و آله و سلم) در قلب مهدی ما (علیه السّلام) رشد می کند، همچنان که گیاه به بهترین وجه می روید. پس هر کدام از شما که باقی بماند تا هنگامی که [ در زمان ظهور] او را دیدار نماید، هنگام دیدنش عرضه بدارد: سلام بر شما ای اهل خانۀ رحمت و نبّوت و کانون علم و جایگاه رسالت». (23) و احادیث بسیار دیگری در این خصوص وارده شده که بعضی از آنها را در ابواب دیگری از همین کتاب آورده ایم.

پی نوشتها:

1- معجم مقاییس اللغة: 4/109.
2- سوره نحل : آیه 17.
3- مجمع البیان : 6/354.
4- مرآة العقول: 2/413.
5- روضه کافی : حدیث 399.
6- صحیفه سجّادیه : دعای 47.
7- کمال الدین و تمام النعمۀ : 2/348-349.
8- کمال الدین و تمام النعمة: 2/351-352.
9- نفاس الفنون: 1/9-19؛ کتاب التعریفات : 67 ؛ الفروق اللغویة : 62-68.
10- فاطمة الزهراء (علیها السّلام) من المهد الی اللحد: 311.
11- سوره بقره : آیه 247.
12- سوره بقره: آیه 32.
13- سوره الرحمن : آیات 1-4.
14- سوره مجادله : ایه 11.
15- سوره علق : آیات 3-5.
16- الکافی : 1/32.
17- الکافی : 1/262.
18- الکافی ، 1/264.
19- بصائر الدرجات : 262.
20- سوره نساء: آیه 130.
21- سوره حاقّه : آیه 24.
22- بحار الانوار : 53/86.
23- کمال الدین : 2/653.

دفعات نمایش : 34

تاریخ: 1387.1.26

اخبار مهدویت

هدف جشنواره آخرین منجی خنثی سازی دکترین صهیونیسم ...

انتشار کتاب «پایان جهان؛ مدرنیته یا...»

اماکن مقدس استان قم از جمله مسجد جمکران توسعه ...

باید با فعالیت های ضدمهدوی مقابله کنیم

دعای ندبه در جزیره قشم طنین انداز می شود

برنامه «خورشيد انتظار» از شبکه تهران پخش می شود ...

از موعودگرايي در سينماي ملي غافل شديم

برگزيدگان هفتمين همايش «سوختگان وصل» معرفی می‌شوند ...