اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا وَعدَ اللهِ الَّذِی ضَمِنَهُ
سلام بر تو ای وعده [ بزرگ] خداوند که خود ضامن آن شده است.
وَعد: به معنی نوید دادن و امیدوار نمودن است ، و در مورد خیر و شرّ ( مژده خوب و یا پیشگویی و اخطار به آینده بد) هر دو به کار میرود. فرق بین وعد و و وعید آن است که: وعد را با قرینه و تقیید می توان در هر دو معنی خیر و شرّ به کار برد ، امّا وعید فقط هشدار به آیندۀ سخت و ناگوار و تهدید به کیفر می باشد.(1)
ضَمِنَ: از مادّۀ ضمانت ، در لغت: چیزی را در دل چیز دیگری قرار دادن است به طوری که آن را فراگیرد و در خود جای دهد ، و از همین جهت است که شخص کفیل را ضامن می خوانند ، چون ذمّه وعهده دیگری را در گستره ذمّۀ خویش قرار می دهد و عهده دار آن می گردد.(2) و ضمانت شرعی آن است که : شخصی قرض یا کار فرد دیگری را به عهده گیرد. و آن بر دو گونه است: لفظی و عملی. یعنی شخصی ممکن است به لفظ بگوید: من ضامن فلانی هستم، یا اینکه کاری انجام دهد که عملاً معلوم شود ضامن دیگری است . به دلایل عقلی و نقلی ثابت است که خداوند دارای صفات جلال و کمال است و پاک و منزّه از هر گونه نقص و نادرستی. و خلف وعده (یعنی عمل نکردن به نوید و مژده)- که یا به علّت جهل و نادانی و یا به سبب عجز و ناتوانی و یا بر اثر پستی فطرت و بیهودگی انجام می شود- بر خداوند محال است ؛ زیرا ساحت مقدس الهی از همه اینها مبرّا و منزّه می باشد و آنچه خداوند وعده دهد ، قطعی و حتمی و تخلّف ناپذیر است ، چنانکه در علم کلام به اثبات رسیده است .
سعادت کامل جهانی از وعده های بزرگ خداوند که در لوح محفوظ ثبت گردیده و در سراسر تاریخ توسط پیامبران و امامان (علیهم السّلام) اعلام و به همۀ امّت ها نوید آن تصریح و تأکید شده است: حکومت عدل و داد ، و سعادت کامل جهانی است که به دست مبارک حضرت بقیة الله – ارواحنا فداه- تشکیل خواهد شد. این وعده در قرآن کریم و احادیث و زیارات بیان گردیده ، که برای نمونه چند آیه و حدیث را در اینجا می آوریم:
1-وَعَدَ اللهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمَلُوا الصّالِحاتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فِِی الأَرضِ کَمَا استَخلَفَ الَّذِینَ مَن قَبلِهِم وَ لَیُکَّنَنَّ لَهُم دِینِهُمُ الَّذِِِی ارتَضی لَهُم وَ لَیُبَدَّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم أَمناً یَعبُدُونَنِی لا یُشرِکُونَ بِی شَیئاً )(3)خداوند به کسانی از شما که ایمان دارند و کارهای شایسته بجای آورده اند ، وعده فرموده که [در زمان ظهور امام قائم (علیه السّلام) ] در زمین خلافت دهد ، چنانکه کسانی که پیش از شما بودند را جانشین پیشینیان خود ساخت ، و البته دین پسندیدۀ آنان را بر همه جا مسلّط و نافذ گرداند ، و حتماً بر همۀ مؤمنان به جای ترس و هراس [ از دشمنان] ایمنی کامل عطا فرماید که مرا بدون هیچ گونه شرک پرستش نمایند. در چند روایت از ائمّه اطهار (علیهم السّلام) آمده که مقصود ، حضرت قائم (علیه السّلام) و اصحاب او می باشند. (4)
2- ( وَ لَقَد کَتَبنا فِی الزَّبُورِ مِن بَعدِ الذِّکرِ أَنَّ الأَرضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ)(5)؛ و به راستی که ما در زبور ، پس از ذکر ثبت کردیم که البته زمین را بندگان شایستۀ من به ارث خواهند برد. بر اساس بعضی از احادیث ، ذکر: - در این کریمه- لوح محفوظ است و زبور: جنس کتابهای آسمانی است که بر پیامبران (علیهم السّلام) نازل شده است . و یا مقصود از ذکر: تورات می باشد ، و زبور: کتابی است که بر حضرت داود (علیه السّلام) فرود آمده است.(6) و این وعده – که بندگان صالح و شایسته خداوند زمین را به ارث خواهند برد- مربوط به زمان ظهور حضرت مهدی – عجّل الله فرجه الشریف – و حکومت جهانی آن جناب می باشد.(7) یعنی : خداوند وعده داده که سراسر زمین را به بندگان شایستۀ خویش خواهد سپرد ، و این وعده را در تمای سندهای رسمی و معتبر خود ثبت کرده است و این ثبت کردن و اعلام نمودن ضمانت قولی و عملی وعده است.
3- ( حَتّی إِذا رَأَوا ما یُوعَدُونَ إِمَّا العَذابَ وَ إِمَّا السّاعَةَ فَسَیَعلَمُونَ مَن هُوَ شَرُّ مَکَاناً وَ أَضعَفُ جُنداً )(8) ؛ تا آنگاه که آنچه وعده شده اند را به چشم خود ببینند که یا عذاب [ و کیفر] دنیاست و یافرا رسیدن ساعت[ قیامت] به زودی خواهند دانست که کدام یک [ از مؤمنان و کافران] جایگاهش بدتر و سپاهش ناتوان تر است. شیخ کلینی (رحمة الله علیه) از امام صادق (علیه السّلام) روایت آورده که فرمودند: « قول خداوند: « تا آنگاه که آنچه وعده داده شده اند را به چشم خود ببینند « خروج حضرت قائم (علیه السّلام) است و همان ساعت است، در آن روز [ کافران] خواهند دانست که از سوی خداوند ، به دست ولیّ و قائم او (علیه السّلام) چه بر سرشان خواهد آمد ، و قول خداوند: » کدام یک جایگاهش بدتر است: یعنی نزد قائم (علیه السّلام) ...». (9)
4- بانوی گرانقدر شیعه ، حکیمه (علیها السلام) دختر گرامی امام جواد (علیه السّلام) ، ضمن حدیث مفصّلی که ولادت با سعادت امام زمان- عجّل الله فرجه الشریف – را شرح داده است ، می فرماید: آن حضرت را دیدم که در حال سجده است وبر دو زانو تکیه نموده و دو انگشت سبّابه اش را بالا برده و می گوید: « أَشهَدُ أَن لا إِلهَ إِلّا اللهُ و أَنَّ جَدِّی مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ ، وَ أَنَّ أَبِی أَمِیرُ المُؤمِنِینَ ... ؛ گواهی می دهم که هیچ معبود حقّی جز الله نیست ، و اینکه نیای من حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم) رسول خداست ، و پدرم[ علی (علیه السّلام) ] امیرمؤمنان است . آنگاه یک به یک امامان (علیهم السّلام) را بر شمرد تا به خودش رسید ، سپس گفت: « اَللّهُمَّ أَنجِزلِی ما وَعَدتَنِی ، وَ أَتمِم لِی أَمرِی، وَ ثَبِّت وَ طأَتِی ، وَ ملَأِ الأَرضَ بیی عَدلاً وَ قِسطاً ... ؛ خدایا آنچه را به من وعده داده ای وفا کن[ وبه انجام برسان] و کارم را به پایان رسان و گامم را استوار ساز و زمین را توسّط من پُر از عدل و داد کن...» .
5- در حدیثی که حضرت امام رضا (علیه السّلام) از پدران گرامی اش نقل کردند ، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به امیرمؤمنان علی (علیه السّلام) فرمودند: « و هنگامی که مرا به معراج به آسمان بردند ، جبرئیل دو به دو اذان گفت[ هر یک از جمله اذان را دو بار تکرار کرد] و دو به دو اقامه گفت. آنگاه به من گفت: جلو بایست ای محمّد ! به او گفتم: ای جبرئیل! از تو پیش تر باشم؟!جبرئیل گفت: آری ، زیرا خداوند – که نامش مستدام و بلند است- پیامبرانش را بر همه فرشتگان برتری داده و تو را به خصوص برتر ساخته است. من جلو ایستادم و به نمازشان امامت نمودم ، و این فخر فروشی نیست. وقتی به حجاب های نور رسیدیم ، جبرئیل (علیه السّلام) به من گفت: پیش برو. خود در دنبال ماند. گفتم: ای جبرئیل! در چنین جایی از من جدا می شوی ؟ جبرئیل گفت: اینجاست آن آخرین حدّی که خداوند برایم قرارداده است ، که اگر از آن بگذرم، پرهایم خواهد سوخت ، که از حدود پروردگارم فراتر رفته ام. آنگاه خداوند مرا در نور به طور نگفتنی فرو برد ، تا به جایی که خداوند خواسته بود از ملکوتش رسیدم . ندا رسید: یا محمّد! عرض کردم: «لَبَّیکَ رَبِّی وَ سَعدَیکَ ! تَبارَکتَ و تَعالَیتَ !» . باز ندا آمد : ای محمّد ! تو بنده منی و من پروردگار توأم، تنها مرا پرستش کن و بر من توکّل بنمای ، که تویی نور من در بندگانم و فرستاده ام به سوی آفریدگانم ، و حجّت من در میان خلایق ، برای کسی که از تو پیروی کند، بهشتم را آفریده ام و برای کسی که نافرمانی تو نماید ، دوزخم را قرار داده ام ، و کرامتم را برای اوصیای تو لازم ساختم و پاداشم را برای شیعیان تو واجب نمودم . عرض کردم: پروردگارا! اوصیای من کیانند؟ ندا رسید: اوصیای تو آنهایند که بر ساق عرش نوشته شده اند . در حالی که در پیشگاه پروردگارم بودم ؛ به ساق عرش نظری افکندم ، دوازده نور دیدم ، در هر نوری سطری سبز رنگ ، نام هر یک از اوصیای من نوشته شده بود ، اوّل آنها علی بن ابی طالب و آخر آنها مهدی امّت من ثبت شده است . گفتم: پروردگارا! اینان اوصیای من بعد از من می باشند؟ ندارسید: ای محمّد! اینان اولیای من و دوستان [ مخصوص] من و برگزیدگان من و حجّتهای من بعد از آفریدگانم می باشند، و هم ایشان اوصیای تو و جانشینان تو ، و بهترین آفریدگانم بعد از تو می باشند ، به عزّت و جلالم سوگند! به واسطۀ ایشان دینم را آشکار خواهم ساخت و کلمۀ خویش را به آنان بلند می نمایم ، و زمین را به آخرین آنها از دشمنانم پاک می کنم ، و خاورها و باخترهای زمین را به تصرّف او در می آورم ، و بادها را برایش مسخّر می نمایم و گردن های گردن کشان را برای او رام می سازم ، و وسایل پیشرفت را برایش فراهم می کنم ، و به سپاهیانم او را نصرت می دهم و توسط فرشتگانم به او مدد می رسانم ، تا دعوتم را بلند سازد و همه آفریدگانم را بر توحید من فراهم آورد ، و سپس حکومت او را مستدام خواهم ساخت و روزگار را بین اولیای خود تا روز قیامت دست به دست خواهم داد.»(10)
مهدی موعود (علیه السّلام) و از القاب مشهور آن حضرت (علیه السّلام) ، موعود است ، محدّث گرانقدر مرحوم حاج میرزا حسین نوری (رحمة الله علیه) فرموده است: در هدایه آن را از القاب شمرده و شیخ طوسی روایت کرده : از حضرت سجّاد (علیه السّلام) که راجع به آیه شریفه ( وَ فِی السَّمآءِ رِزقُکُم وَ ما تُوعَدُونَ * فَوَ رَبِّ السَّمآءِ وَ الأَرضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثلَ ما أَنَّکُم تَنطِفُونَ )(11)؛ و در آسمان است رزق شما و آنچه وعده می شوید . پس قسم به پروردگار آسمان و زمین که آن حقّ است مثل آنکه شما سخن گویید. [ امام سجّاد (علیه السّلام) ] فرمود: « این برخاستن و خروج قائم آل محمّد (علیهم السّلام) است». و از ابن عبّاس نیز مثل آن نقل کرده و احتمال می رود که غرض آن حضرت ، تأویل رزق در آیه باشد به ظهور آن جناب ، که سبب نشر ایمان و حکمت و انواع علوم و معارف است که حقیقت رزق و مدد حیات انسانی و عیش جاودانی است ، چنانچه طعام را در آیه شریفه : (فَلیَنظُرِ الإِنسانُ إِلی طَعامِهِ)(12)؛ باید که انسان به غذای خود بنگرد. تفسیر فرمودند به علم و آنچه بعد از آن ذکر شده از دانه و انگور و زیتون و نخل و بساتین و چراگاه و غیره به انواع علوم. و در غیبت نعمانی مروی است از امام باقر (علیه السّلام) که فرمود: « در زمان آن حضرت- عجّل الله فرجه الشریف – حکمت داده می شود به خلق ، تا آن جا که زن در خانۀ خود حکم می کند به کتاب خداوند و سنّت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ». یا آن که مقصود تفسیر : ( وَ ما تُوعَدُون)باشد یعنی : آن موعودی که به شما داده شده و جمیع انبیاء امّت های خود را به آمدن او وعده داده اند آمدن آن جناب است: « اَلسَّلامُ عَلَی المَهدِِیِّ الَّذِی وَعَدَ اللهُ بِهِ الأُمَمَ أَن یَجمَعَ بِهِ الکَلِمَ ...». و در یکی از زیارات جامعه است در اوصاف آن جناب ، چنانکه در زیارت آن جناب است : « وَ الیَومِ المَوعُودِ وَ شاهِدٍ وَ مَشهوُدٍ». (13)آری ، این وعده ای است که خداوند به قول و فعل ضامن شده که خود آن را وفا خواهد کرد و تحقّق خواهد بخشید، چنانکه در باب دعا و توبه و صدقه نظیر همین ضمانت از سوی خداوند انجام گرفته است که در آیات قرآن کریم آنها را خبر داده و فرموده است : ( أُدعُونِی أَستَجِب لَکُم)(14)؛ مرا بخوانید که دعایتان را مستجاب نمایم. (أَلَم یَعلَمُوا أَنَّ الله هُوَ یَقبَلُ التَّوبَةَ عَن عَبادِهِ وَ یَأخُذُ الصَّدَقاتِ )(15)؛ آیا ندانستند که خداوند خود توبه از بندگانش می پذیرد و صدقات را می گیرد؟! و این قبیل تعبیرها بیانگر وعده و ضمانت الهی است ، چنانکه در دعای کمیل می خوانیم: «وَ أَمَرتَهُم بِدُعآئِکَ وَ ضَمِنتَ لَهُمُ الإِجابَةَ؛ و بندگانت را به دعایت دستور فرمودی و اجابت دعا را برای آنان ضامن شدی ». برای حسن ختام حدیثی از امام باقر (علیه السّلام) می آوریم که وعدۀ الهی در این باره تأکید شده است . امام باقر (علیه السّلام) فرمود: « هنگامی که جدّم حسین (علیه السّلام) کشته شد ، فرشتگان به درگاه خداوند – عزّ و جلّ- صدا به گریه و ناله بلند کردند و عرضه داشتند : اِلها! صاحب اختیارا! آیا غفلت می ورزی از کسی که برگزیدۀ تو و فرزند برگزیده ات و بهترین خلق را به قتل رسانیده است؟! پس خداوند- عزّ و جلّ- به آنها وحی فرمود: ای ملائکۀ من! آرام باشید. به عزّت و جلالم سوگند! حتماً از آنها انتقام خواهم گرفت ، هر چند پس از مدّتها باشد. سپس خداوند – عزّ و جلّ- برای فرشتگان از روی امامان از فرزندان حسین (علیه السّلام) پرده برداشت. ملائکه خوشحال شدند و دیدند یکی از آنها ایستاده نماز می خواند ، خداوند فرمود: به این قائم – عجّل الله فرجه الشریف – از آنها انتقام می گیرم».(16)
خیز که جان ها همه بر لب رسید پور حسن حجّت ثانی عشر
یگانه منجی و پناه بشر
ز یُمنِ او مانده بجا کائنات
طفیل او هستی شمس و قمر
روزی عالم همه از فیض او
کون و مکان ز لطف او مستقر
جنّ و ملک ریزه خور خوان او
بسته به فرمان مطاعش کمر
محبتش مایۀ رضوان حق
عداوتش موجب نار و سقر
ز غیبتش عالم هستی خراب
ظلم گرفته همه جا سر به سر
چشم به راهش همۀ انبیاء
نیست جز او منتقمی منتظر
فراق او پشت فلک خم نمود
غیاب او ربوده از دین ثمر
غمزده از غیبت او شیعیان
غمزده و در به در و خون جگر
همچو یتیمان همه زار و پریش
همچو اسیران همه بشکسته پر
خدا کند روز ظهورش رسد
این شب تاریک نماید سحر
روی زمین پر کند از عدل و داد
برفکند ز ظالمین دست و سر
پرچم توحید نماید بپا
پر کند از نام علی بحر و بر
زنده کند دین خدای جلیل
شاد کند خاطر جدّ و پدر
برآرد از کنار قبر رسول
لاشۀ ... خبیث و...
به امر حق آتششان می زند
أنّهما المُنافِقان الأَشرّ
العجل ای صاحب ما العجل
جلوه نما ای مه ما زودتر
ما که بشستیم زغیر تو دست
ما نسپاریم به غیر از تو سر
بیا که ما منتظران توایم
چشم براهیم به شام و سحر
جز تو کسی لایق این امر نیست
مدّعیان را به دهان زن حَجَر
جز تو کسی نیست امام به حق
امام باطل ز عدد بیشتر
خیز که جانها همه بر لب رسید
آتش هجر تو کشیده شرر
چشم به راهند همه مؤمنان
تا ز پس پرده برآیی به در
شاد کنی قلب محبّان خویش
هم بِکَنی ریشۀ هر ظلم و شر
گوش جهان منتظر جبرئیل
تا بزند نعرۀ : الحق ظَهَر
چهره گشا رهبری خلق کن
تا نشود گرک به ما راهبر
مهدی« حائر» به امید وصال
از تو کند یا به شام و سحر
پی نوشتها: 1-معجم الفروق اللغویة: 574-575.
2-معجم مقاییس اللغة : 3/372.
3- سوره نور: آیه 55.
4- المحجّة: 148.
5- سوره انبیاء: آیه 105.
6- تفسیر کنز الدقائق : 8/479-481.
7- سیمای حضرت مهدی (علیه السّلام) در قرآن : 250-251.
8- سوره مریم: آیه 75.
9- الکافی: 1/431.
10-کمال الدین و تمام النعمة: 1/255-256.
11- سوره ذاریات: آیه 22و 23.
12- سوره عبس: آیه 24.
13- النجم الثاقب ، 56-57.
14- سوره غافر: آیه 60.
15- سوره توبه : آیه 104.
16- علل الشرایع : 160. |