منبع یابی

مقاله حاضر در سه بخش تنظیم شده است:

فصل یكم: تاریخ زندگی نعمانی (ره)

تاریخ تالیف كتاب غیبت

پی‏نوشت‏ها:

1) متاسفانه اغلاط چاپی چندی در این مقاله دیده می‏شود كه برخی بسیار زیان بار است.
2) برخی نام این كتاب را ®اكمال‏الدین و اتمام‏النعمه‏¯ دانسته‏اند كه اشتباه است، در تمامی آثار صدوق هماره به این كتاب با نام ®كمال‏الدین (و تمام‏النعمة)¯ اشاره شده است، اقتباس نام كتاب از آیه اكمال (سوره مائده، آیه‏3) نیز دلیل بر صحت نام ®اكمال‏الدین‏¯ نمی‏باشد. تفصیل این نكته را به فرصتی دیگر وا می‏نهیم.
3) غیبت نعمانی، ص 23 و 29.
4) در سندی در غیبت طوسی: 127 / 90 از وی با عبارت ®المعروف با بن ابی زینب النعمانی الكاتب‏¯ یاد شده است.
5) رجال نجاشی: 383 / 1043.
6) تمام تاریخ‏ها در این مقاله، به تاریخ هجری قمری است.
7) غیبت نعمانی: 62 / 5.
8) همان، 249/ 6.
9) معجم البلدان: 17، (اطلس تاریخ الاسلام (موارد متعدد)، معجم ما استعجم (ط عالم الكتب، بیروت، 1403) ج 1: 93.
10) غیبت نعمانی: 39 / 1.
11) همان: 102 / 37.
12) تاریخ بغداد 11: 301 و 302 / 6091.
13) تاریخ دمشق 40: 26 / 4635.
14) مقدمه ابن صلاح: 309; تدریب الراوی 2: 789; تجرید اسانید الكافی: 11 و مقایسه كنید با انساب سمعانی 4: 264.
15) توضیح المشتبه، 4: 49; اكمال ابن ماكولا، 3: 396; تاریخ دمشق، 40: 27 به نقل از عبدالغنی بن سعید.
16) همان: 18.
17) همان جا (حاشیه 2) .
18) تاریخ بغداد، 5: 22; رجال طوسی: 409 / 5949 30، مقایسه كنید با فهرست طوسی (تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی) : 70 / 86، رجال نجاشی: 95 / 233 كه تاریخ وفات وی را 333 ذكر كرده‏اند كه ظاهرا اشتباه است.
19) تاریخ بغداد 5: آخر ص 18 (به نقل از شاگر ابن عقده: ابن جعابی) .
20) تاریخ بغداد 5: 15 (و نیز ص 22، سطر 16)، امالی طوسی: 269 / 501، مجلس 10، ج 39) .
21) رجال طوسی: 409 / 5950 21.
22) غیبت نعمانی: 134 / 18، 149 / 6، 286 / 6 و نیز ر. ك: ادامه مقاله.
23) رجال طوسی: 427: 6139 4.
24) رجال نجاشی: 192 / 514.
25) رجال طوسی: 431 / 6183 و 6184 26 و 27.
26) مشیخه تهذیب 10: 29; مشیخه اسبتصار، 4: 310.
27) فهرست طوسی: 395 / 603، رجال طوسی: 439 / 6277، رجال نجاشی: 377 / 1026، اكمال ابن ماكولا 7: 144.
28) تاریخ دمشق، 56: 297.
29) فهرست طوسی: 71 / 88 و نیز ادامه مقاله.
30) رجال نجاشی: 355 / 949.
31) انساب سمعانی 1: 402.
32) انساب سمعانی، 3: 91.
33) مجمع الرجال 4: 165، خلاصه علامه حلی: 235 / 27 رجال ابن داود: 481 / 320 رجال ابن غضائری (گردآوری سید محمد رضا حسینی جلالی) : 82/3، گفتنی است كه در لقب وی در برخی از موارد فوق تصحیفاتی رخ نموده است.
34) نشوار المحاضرة 4: 109 به نقل از معجم الادباء 6: 498 و نیز ر. ك. نشوار 3: 258 / 165.
35) نشوار المحاضرة، مقدمه مصحح، ص 19 و 20.
36) نشوار المحاضرة، 4: 109
37) دائرة‏المعارف‏بزرگ‏اسلامی، ذیل مدخل آن حمدان، 1: 692 به نقل از ثعالبی، یتیمه‏الدهر 1: 11 و غیر آن.
38) فهرست طوسی: 325 / 506.
39) دائرة‏المعارف بزرگ اسلامی، همانجا (1: 690) .
40) غیبت نعمانی، مقدمه مصحح، ص 2.
41) معمولا روایت‏یك كتاب برای شاگردان پس از تالیف كتاب صورت می‏گرفته است، ولی گاه نگارش كتاب به صورت املای مطالب آن بر شاگردان انجام می‏شده است. بسیاری از آثارشیخ طوسی و سید مرتضی; همچون عده الاصول، خلاف، اختیار الرجال، ذریعه، بدین روشن نگارش یافته است، لذا قید ®علی القاعده‏¯ در عبارت فوق آورده شد.
42) اگر كتاب در سال 333 نگارش یافته باشد، مناسب بود به جای ذكر تاریخ، از واژه ®امسال‏¯ استفاده شود.همچنین اگر در سال 334 تالیف شده باشد، واژه ®پارسال‏¯ مناسب‏تر می‏نمود.
43) غیبت نعمانی: 152.
44) نزدیك‏ترین ترجمه این عبارت: ®بیش از هشتاد سال‏¯ می‏باشد.
45) كلمه ®نیف‏¯ در اصل از ریشه ®ناف‏¯ ینوف به معنای ارتفاع و زیاده می‏باشد. دو گونه تفسیر مختلف برای این واژه ذكر شده كه بر طبق یكی، معنای ®نیف و ثمانون‏¯ 81 الی 83 و بر طبق دیگری 81 الی 89 می‏باشد. اگر تفسیر نخست كه آن را ما حصل ®اقاویل حذاق البصریین و الكوفیین‏¯ دانسته‏اند (لسان العرب 9: 342، تاجر العروس 24: 444) در عبارت نعمانی مراد باشد، محدوده دقیق‏تر 336 تا 339 برای تالیف كتاب به دست می‏آید; ولی با توجه به پوشیده بودن دیدگاه نعمانی در این زمینه، نمی‏توان چنین تحدیدی را مستدل ساخت. گفتنی است كه كلمه ®نیف‏¯ یك بار دیگر در غیبت نعمانی آمده كه چون پس از لفظ سی صد قرار گرفته، در بحث ما مفید نیست، (ص 196، در این مورد تعداد اصحاب خاص حضرت مهدی علیه السلام همچون اصحاب بدر ®الثلاثمائة و النیف‏¯ ذكر شده است.) 46) پاره‏ای اقوال دیگر هم در این زمینه دیده می‏شود كه از اعتبار لازم برخوردار نمی‏باشد به عنوان نمونه ر. ك. فصول مختاره: 318، .صراط مستقیم 2: 233، دلائل الامامة: 501، غیبت طوسی: 242 / 208، كشف الغمه، 3: 234 و ...
47) كافی 1: 514، اول فصل، كمال الدین: 430 / 4، 432 / 9 و 12، ارشاد 2: 339، غیبت طوسی: 234 / 204، 238 / 206.
48) كافی 1: 329 / 5، 514 / 1، فرق الشیعة، غیبت طوسی: 231/ 198، 245/ 212، 259 / 226، 272 / 237، 393 / 362.
49) توجه به این نكته سودمند است كه چون كلینی - استاد مهم نعمانی - هم تنها دو تاریخ 255 و 256 را برای ولادت آن حضرت ذكر كرده، نباید رای نعمانی در این زمینه بجز این دو باشد.
50) غیبت نعمانی: ص 29 ®بحسب ما حضر فی‏الوقت اذ لم‏یحضرنی جمع ما رویته فی ذلك لبعده عنی و ان حفظی لم یشمل علیه، و الذی رواه الناس من ذلك اكثر و اعظم مما رویته، و یصغر و یقل عنه ما عندی‏¯ . واژه ®حفظ‏¯ در عبارت فوق آیا به معنای نگاهداری است‏یا به معنای از بركردن؟ روشن نیست.

سید محمدجواد شبیری زنجانی / انتظار، شماره 6