|
اشاره:
نوشتار حاضر، پس از معرفی محتوایی و ذكرابواب اصلی كتاب الغیبة، از نعمانی، و شیوه و سبك نگارش و ویژگیهای تاثیر گذار آن، نسخههای خطی و چاپهای آن را نقد، و بررسی و ضرورت تصحیح انتقادی تازهای از كتاب الغیبة را گوشزد كرده است .
در مقدمهی این سلسله مقالات، به اجمال، به معرفی كتاب الغیبة نعمانی اشاره رفت و تفاوتهای این كتاب با دو كتاب مشابه آن، یعنی كمال الدین شیخ صدوق و الغیبة شیخ طوسی، بیان شد . در این جا، با تفصیلی بیشتر، به شناسایی این كتاب میپردازیم .
|
ابواب كتاب الغیبة نعمانی در بیست و شش باب تنظیم شده است . اكثر ابواب، نسبتا، كوتاه است . ابواب مفصل كتاب - كه چهرهی كلی كتاب را شكل دادهاند - عبارت است از:
ب 4 (ص 57- 111) ما روی فی ان الائمة اثنا عشر اماما و انهم من الله و اختیاره
در پایان این باب، روایاتی چند از طرق عامه در اثبات عدد دوازده امام علیهم السلام نقل شده است . در ضمن آن، به نقل عبارتی از تورات درباره نامهای امامان به زبان عبری میپردازد .
مؤلف باب دیگری (باب 6، ص 116- 127) را درباره احادیث دوازده امام كه از طریق عامه نقل شده، گشوده، كه ظاهرا پس از تالیف كتاب افزوده شده است . (1)
ب 10 (ص 140- 194) - ما روی فی غیبة الامام المنتظر [و هو (2) ] الثانی عشر
ب 13 (ص 212- 247) - ما روی [جاء خ . ل (3) ] فی صفته [صفات القائم علیه السلام، خ . ل] و سیرته و فعله [و فی اصحابه و ما یرید الله، جل و عز، به (4) ]، و ما نزل من القرآن فیه .
ب 14 (ص 247- 283) - ما جاء فی العلامات التی تكون قبل قیام القائم علیه السلام [و یدل (تدل خ . ل) علی ان ظهوره یكون بعدها كما قالت الائمة علیهم السلام ]
در این چند باب گسترده، عناوین فرعی هم ذكر شده كه نقل احادیث را منظمتر میسازد .
ابواب كتاب، تقریبا سه گونهاند: ابواب مقدماتی (مربوط به مبانی غیبت)، غیبت و دوران غیبت، عصر ظهور و علائم آن .
نه باب نخستین كتاب، به مبانی عقیدتی غیبت، مانند لزوم راز داری و الهی بودن منصب امامت و ضرورت وجود امام بر روی زمین و روایات مربوط به دوازده امام علیهم السلام میپردازد .
سه باب بعدی (باب 10 تا 12) به غیبت و گزارش دوران غیبت اختصاص دارد . باب 15 و 16 نیز به همین دوران مربوط میگردد .
بقیهی ابواب كتاب، به دوران ظهور یا علائم ظهور میپردازد .
در این میان، یك باب (باب 24) موضوع خاصی را دنبال میكند . این باب، بطلان امامت اسماعیل (فرزند امام صادق علیه السلام) را اثبات میكند كه در ارتباط با ادعای مهدویتخلیفهی فاطمی است - كه به مذهب اسماعیلی بود . - درباره این موضوع، پس از این، بیشتر سخن میگوییم .
توضیحات مؤلف حجم اصلی كتاب را نقل احادیث اهل بیت علیهم السلام شكل داده است، ولی مؤلف، در مقدمهی تا حدودی طولانی خود (5) و در لابلای احادیث، توضیحاتی افزوده كه در مجموع حدود 16 كتاب را به خود اختصاص داده است . (6)
در مقدمه، انگیزهی تالیف كتاب را انحراف اكثریت منتسبان به شیعه از راه درستبه خاطر وقوع غیبت دانسته و اشاره كرده كه بیشتر مردمان، با انگیزههای غیر صحیح، به این مذهب روی آوردهاند، لذا با اندكی شبهه از آن روی بر تافتهاند . مؤلف، در این مقدمه، بر نكته جالبی تاكید میكند . او، نوشته است: با وجود حجم عظیم روایات كه از ائمهی معصومین علیهم السلام دربارهی غیبتبه ما رسیده، اگر حادثهی غیبتبه وقوع نمیپیوست، مذهب امامتباطل میبود، بنابر این، وقوع غیبت، خود، دلیل بر صدق گفتار ائمه علیهم السلام است .
مؤلف، اشاره میكند كه حیرت و تردید اكثریتشیعه در این موضوع، امری غیر منتظره نیست; زیرا، امامان علیهم السلام آن را پیشگویی كردهاند .
فهرستی از مطالب كتاب پایان بخش مقدمه مؤلف است .
نثر كتاب، شیوا و روان و دلنشین و آمیخته با صنایع ادبی، بویژه سجع، و در عین حال بدون تكلف است و چیره دستی مؤلف را بر ادبیات عرب میرساند . البته، از كسی كه به لقب ®كاتب¯ خوانده شده، جز این، انتظاری نیست .
از آن جا كه این سطور، در روز میلاد حضرت امیر علیه السلام نگارش مییابد، به نقل صلوات زیبایی بر آن حضرت و ائمه معصومین علیهم السلام برگرفته از مقدمهی كتاب تبرك میجوییم (7) :
نعمانی، پس از ذكر مقام والای حضرت ختمی مرتبت میگوید:
صلی الله علیه و علی اخیه امیر المؤمنین تالیه فی الفضل و مؤازره فی اللاواء و الازل و سیف الله علی اهل الكفر و الجهل، ویده المبسوطة بالاحسان و العدل، و السالك نهجه فی كل حال، و الزائل مع الحق حیثما زال، و الحاوی (8) علمه و المستودع سره [و ] الظاهر علی مكنون امره .
و علی الائمة من آله الطاهرین الاخیار، الطیبین الابرار، معادن الرحمة، و محل النعمة، و بدور الظلام، و نور الانام، و بحور العلم، و باب السلم (9) ، الذی ندب الله، جل و عز، خلقه الی دخوله، و حذرهم النكوب عن سبیله، حیث قال ®یا ایها الذین آمنوا ادخلوا فی السلم كافة و لاتتبعوا خطوات الشیطان¯ (10) . . . .
درود خداوند بر پیامبر و برادرش امیر المؤمنین كه تالی تلو وی بود در فضیلت و یار او در سختی و مصیبت، شمشیر پروردگار بر اهل كفر و جهالت و دست گشوده حق به احسان و عدالت . هماره، راه او میپیمود وبر مدار حق حركت مینمود . گنجینه دانش ربوبی و ودیعه گاه اسرار بود و چیره بر رازهای پنهان پروردگار .
درود بر امامان اهل بیت، پاكان نیكو نهاد و پاكیزگان برتر از گناه و ایراد، معادن رحمت و جایگاه نعمت، ماههای درخشنده در تاریكیها و روشنی بخش انسانها، دریاهای دانش و دروازه صلح و آشتی كه خداوند، عز و جل، آفریدگان خویش را به وارد شدن بدان خوانده و از كناره جویی از راه آن بر حذر داشته، آن جا كه میفرماید: ®ای اهل ایمان، همگی، در صلح و آشتی در آیید و راه شیطان مپویید¯ . . .
موضوعات محور كلام نعمانی مؤلف، در موضوعاتی مختلف سخن گفته است . اشاره به پارهای از این موضوعات مفید است:
رد بر عامه (11) ;
رد بر معتزله و دیدگاه ایشان كه تقدیم مفضول را بر افضل روا میدانند (12) ;
بطلان قیاس و اجتهاد به رای (13) ;
لزوم مراجعه به اهل بیت علیهم السلام و بی نیاز ندانستن خود از ایشان (14) ;
مصائب حضرت زهرا علیها السلام كه ننگ آن از چهره اهل اسلام زدوده نمیشود (15) ;
دانش تمام چیزها، از خرد و كلان، در قرآن آمده، ولی تنها اهل بیت علیهم السلام بدان آگاهاند (16) ;
مذمت اختلاف در دین (17) ;
انكار امامتحضرت امیر علیه السلام یا یكی از امامان علیهم السلام به نفاق میانجامد (18) ;
انكار یكی از امامان، مانند انكار تمامی ایشان است (19) ;
امامت، به اختیار الهی است، نه به اختیار مردم;
اعتبار كتاب سلیم بن قیس، (از مصادر غیبت نعمانی). (20) ;
تواتر احادیث دوازده امام علیهم السلام (21) ;
روایات دوازده امام، تنها با اعتقاد امامیه سازگار است (22) ;
اشاره به اندك بودن معتقدان به مذهب صحیح در آن روزگار (23) ;
فرقههای انحرافی منشعب شده از تشیع و بطلان آنها و هشدار به شیعه به عدم پیروی از گمراهی ایشان (24) ;
بطلان ادعای امامت از سوی سادات و آل ابی طالب (25) ;
شواهد روایات بر صحت عقاید امامیه و تطبیق احادیثبر امام عصر علیه السلام و غیبت آن حضرت (26) ;
دیدگاههای مختلف درباه امام عصر علیه السلام (27) ;
بعید نبودن عمر طولانی امام عصر علیه السلام (28) ;
تشبیه غیبتحضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه به داستان ولادت حضرت موسی علیه السلام و نشو و نمای آن حضرت (29) ;
تواتر احادیث غیبت (30) ;
اشارهی احادیث اهل بیت علیهم السلام به غیبت اول (غیبت صغرا) كه در آن، سفرا، میان امام علیه السلام و مردم واسطهاند (31) ;
توصیف مقامات سفرای امام عصر علیه السلام (32) ;
پایان یافتن غیبت اول و فرا رسیدن غیبت دوم (غیبت كبرا) (33) ;
سن ®صاحب الامر¯ و ®قائم¯ و سیمای آن حضرت در هنگام ظهور بر هیچ یك از امامان پیشین و دیگر افرادی كه مهدویت آنان ادعا شده، تطبیق نمیكند (34) ;
توجیه روایاتی كه در تعیین وقت ظهور نقل شده (35) ;
سیمای حضرت مهدی علیه السلام در آیینهی روایات و عدم انطباق آن با اوصاف خلیفهی فاطمی (36) ;
اشاره به بطلان مذهب اسماعیلیه (37) ;
نكاتی درباره روش تالیف كتاب مؤلف، تنها، بر احادیثخاصه تكیه میكند (38) ، با این حال، برای تاكید مطلب، به روایات عامه (39) و نیز به تورات، استناد میجوید (40) .
نعمانی، در توضیحاتی كه در ادامهی روایات آورده است، گاه، به توضیحی كوتاه بسنده میكند (41) و گاه، حدیث مورد نظر رابا استفاده از حدیثی دیگر، توضیح میدهد (42) ، و با بهرهگیری از احادیث معروف، مانند حدیث ثقلین، مفاد روایت را تشریح میكند . (43)
توضیحات مؤلف، آكنده از آیات قرآنی است . كه نشانهی تسلط وی بر قرآن است .
از توضیحات مؤلف روشن میشود كه وی، شیعیان را به عنوان مخاطب خود در نظر گرفته است . تعبیر ®یا معشر الشیعة (44) ¯ و ®یا ایها الشیعة الاخیار (45) ¯ ، در چند جای كتاب دیده میشود .
از سوی دیگر، كتاب، در درجه نخست، در رد بدعتگذاران از فرقههای منسوب به تشیع، نگارش یافته است . نعمانی، از این گروه، با تعابیری مانند ®اهل الدعاوی الباطلة المنتمین الی الشیعة و هم منهم براء (46) ¯ ، یا ®طوائف من العصابة (العصائب خ . ل) المنسوبة الی التشیع المنتمیة الی نبیها محمد و آله صلی الله علیه و آله ممن یقول بالامامة (47) ¯ یا ®الطوائف المنتسبة الی التشیع ممن خالف الشرذمة المستقیمة علی امامة الخلف بن الحسن بن علی (48) ¯ یاد میكند . البته، پاسخ اجمالی به دیدگاههای عامه و بیان فساد مذهب ایشان نیز از نظر مؤلف، دور نمانده است .
سبك نگارش كتاب و ادبیات آن، جالب توجه است . مؤلف، با بهرهگیری از روشهایی، در صدد ایجاد تحرك در خواننده است و وی را از رخوت و سستی به دور میدارد . وی، با توصیهی پیاپی به تامل و اندیشه، مخاطبان را به صورت فعال، در جریان فكری مباحث كتاب قرار میدهد و از حالت انفعالی بیرون میبرد . عباراتی مانند ®فتاملوا (49) ¯ ، ®فاعتبروا (50) ¯ ، ®فانظروا (51) ¯ ، ®انظروا¯ (52) ، ®فتبینوا¯ (53) ، . . . در این زمینه، به كار گرفته شده است (54) .
وی، از سوی دیگر، فرجام ناگوار دور شدن از مسیر صحیح امامت را گوشزد میكند . بیدار باشهای اعتقادی و انذار و تبشیر، در كلام نعمانی، فراوان دیده میشود . (55)
وی، مخاطبان خود را با اوصافی ویژه میستاید كه خود تشویقی است جدی به اندیشه ورزی ژرف در احادیث اهل بیت علیهم السلام برای راهیابی به آستانهی هدایت و استمرار بر طریق ولایت .
به تعابیر زیر توجه فرمایید:
یا اولی الابصار (56) ;
یا اولی الابصار الناظرة بنور الهدی، و القلوب السلیمة من العمی، المشرقة بالایمان و الضیاء (57) ;
یا من وهب الله له بصیرة و عقلا، و منحه تمییزا و لبا (58) ;
ایها الشیعة الاخیار (59) ;
یا معشر الشیعة، ممن وهب الله تعالی له التمییز و شافی التامل و التدبر لكلام الائمة علیهم السلام (60)
دعا كردن مخاطبان با تعابیری مانند ®رحمكم الله (61) ¯ نیز در جهت تاثیر گذاری كتاب است .
از سوی دیگر مؤلف بدعتگزاران را نیز با اوصاف ناپسندشان مذمت میكند:
المبتدعون الذین لم یذقهم الله حلاوة الایمان و العلم و جعلهم بنجوة منه و بمعزل عنه (62) .
مؤلف، توضیحات خود را از حمد و ثنای الهی بر هدایت و راهیابی آكنده است . (63)
ذكر نمونهای از نثر شورانگیز و محرك مؤلف، سودمند است:
فاستیقظوا - رحمكم الله - من سنة الغفلة و انتبهوا من رقدة الهوی، و لایذهبن عنكم ما یقوله الصادقون علیهم السلام صفحا باستماعكم ایاه بغیر آذان واعیة و قلوب متفكرة و الباب معتبرة متدبرة لما قالوا احسن الله ارشادكم . . . و الحمد لله رب العالمین;
از خواب غفلت - خداوند رحمتتان كناد! - بیدار شوید و از پیروی هوا و هوس دستشویید . سخنان صادقین علیهم السلام را با گوشهای هوشیار و قلبهای اندیشهمند و دلهای عبرتآموز و تدبرآمیز، گوش فرا دهید تا آنها را از كف ندهید . خداوند، به نیكی، شما را هدایت كناد! . . . الحمدلله رب العالمین . (64)
مؤلف، برای تحرك بخشی به مخاطبان و شورآفرینی در طالبان حق و حقیقت، از روش استفهام، بویژه استفهام منفی، استفاده میكند . عبارات زیر، گونههای مختلفی از این روش را نشان میدهد:
الیس فی هذه الاحادیث - یا معشر الشیعة! - . . . ، بیان ظاهر و نور زاهر؟ هل یوجد احد من الائمة الماضین علیهم السلام یشك فی ولادته، و اختلف فی عدمه و الا هذا الامام الذی جعل كمال الدین به و علی یدیه . . . (65)
فمن صاحب هذه الغیبة غیر الامام المنتظر و من الذی یشك جمهور الناس فی ولادته الا القلیل - و فی سنه؟ و من الذی لایابه له كثیر من الخلق و لایصدقون بامره، و لایؤمنون بوجوده، الا هو . . . (66)
اما ترون - زادكم الله هدی! - هذا النهی عن التنویه باسم الغائب علیه السلام . (67)
فای امر اوضح و ای طریق افسح من الطریقة الی دل علیها الائمة علیهم السلام فی هذه الغیبة و نهجوها لشیعتهم حتی یسلكوها مسلمین غیر معارضین و لامقترحین و لاشاكین، و هل یجوز ان یقع مع هذا البیان الواقع فی امر الغیبة شك(68)؟ . هل هذه الاحادیث - رحمكم الله! - الا دالة علی غیبة صاحب الحق (69) ؟
بدین ترتیب، ابو عبدالله نعمانی كاتب، با نثری زنده و حركتبخش و شورانگیز، شیعیان را به اندیشه وا میدارد و به هدایت ایشان امید میبندد . (70)
چاپهای غیبت نعمانی از غیبت نعمانی، پنج چاپ میشناسیم:
1 . چاپ سنگی، به كوشش علی نقی گیلانی، دار الخلافه، طهران، 1318 . این كتاب، به خط محمد قمی نوشته شده است . در مقدمهی كاتب، به تاریخ 1317 آمده: ®در كمال دقت، از روی نسخ عدیده قدیمه، در دار الایمان قم، نسخ و تصحیح تام شد .¯
در پایان كتاب هم آمده: ®قد بلغ قبالا و تصحیحا علی نسخ معتمدة فی مجالس آخرها صبیحة الجمعة لعشرة ایام بقین من ربیع الاول سنة 1317، و حرره بیمناه الوازرة محمد القمی، 1317¯ .
به پیوست كتاب (از ص 183- 213) اربعین شهید اول به چاپ رسیده است .
2 . چاپ تبریز، مكتبهی صابری، 1383 . این چاپ، از روی چاپ پیشین افستشده است، با این تفاوت كه به جای مقدمهی یك صفحهای كاتب نسخه، مقدمهای در شانزده صفحه، به قلم ولی الله اشراقی درج شده و فهرست ابواب كتاب نیز در پایان دیده میشود و اربعین شهید اول هم همراه كتاب نیست .
3 . تصحیح علی اكبر غفاری، مكتبهی صدوق، تهران، 1397 . این چاپ، نخستبدون اعراب نشر یافت و سپس به دست آقای محسن احمدی، با بازنگری حسین آقا استاد ولی، اعراب گذاری شد . درباره این چاپ، پس از این، بیشتر سخن میگوییم .
4 . تحقیق فارس حسون كریم، انوار الهدی، قم، 1422 . این چاپ، از روی چاپ پیشین، با حذف حواشی كتاب و افزودن تخریج احادیث، انجام گرفته است .
5 . همراه با ترجمه به قلم محمد جواد غفاری (فرزند استاد غفاری)، از روی چاپ ایشان، نشر صدوق، تهران، 1418 .
نسخههای خطی غیبت نعمانی و چاپ استاد غفاری
استاد غفاری، در مقدمهی، كتاب، اشاره كردهاند كه در تصحیح كتاب به سه نسخه، اعتماد ورزیدهاند; یكی به تاریخ 1077 و دیگری بدون تاریخ كه با توجه به خط آن، كتابت آن به قبل از قرن دهم یا در همان حدود حدس زده شده است .
سومین و مهمترین نسخهی مورد استناد ایشان، نسخه چاپی كتاب بوده كه اسانید و دو باب آخر آن با نسخهی شمارهی 187 كتابخانهی آستان قدس رضوی، به دست آیت الله زنجانی (والد راقم سطور) ادام الله تعالی ظله، مقابله شده است . وصف نسخه به نقل از ایشان در مقدمه آمده است .
نویسندهی این مقاله، به این نسخه مراجعه و مشاهده كرد كه تمام كتاب (سند و متن) با نسخهی فوق، مقابله شده است . با دقت در مقابلهها، به دست آمد كه مقابلهی نسخه در دو مرحله انجام گرفته و مقابلهی كامل نسخه، پس از بهرهگیری استاد غفاری صورت گرفته و در هنگام استفاده ایشان، تنها، برخی موارد مورد لزوم (و نه تمام اسناد)، مقابله گشته است . لذا، تقریبا میتوان گفت، از این نسخه نفیس و ارزشمند، در این چاپ، بهره گرفته نشده است .
گفتنی است كه جناب حجة الاسلام و المسلمین علی اكبر مهدی پور - دامتبركاته - نسخهی خود را با این نسخه، دو بار، با دقت، و نیز با نسخهای از آن كه در كتابخانهی آیةالله مرعشی نگاهداری میشود و غالبا، با نسخهی فوق تطابق دارد، مقابله كردهاند . ایشان، از سر لطف، نسخهی خود را در اختیار این نویسنده قرار دادند و وی را قرین منتخویش ساختند .
ویژگیهای نسخهی خطی كتابخانه آستان قدس رضوی
این نسخه كه به شمارهی 187 از كتب اخبار و شمارهی عمومی 1754 در این كتابخانه نگاهداری میشود، به تاریخ 577 نوشته شده است . متاسفانه، نام ناسخ، گویا در هنگام بریدن صفحه، از میان رفته است . این نسخه، به همراه 399 جلد دیگر، به دستشیخ اسد الله، مشهور به ابن خاتون مشهدی در سال 1067 وقف آستانه مقدس حضرت رضا علیه السلام شده است، برخی از قسمتهای كتاب، با خطی مغایر، ولی عتیق نوشته شده است . (71)
در این نسخه، روایات و گاه باب یا بابهایی از كتاب، ذكر نشده است كه فهرست آنها چنین است:
ص 35، ح 4: حدثنا احمد بن محمد بن سعید ;
ص 37، ح 11: حدثنا محمد بن همام بن سهیل;
باب 6، ص 116- 127 (الحدیث المروی عن طریق العامة .) پیشتر گفتیم، گویا، این باب، پس از تالیف، افزوده شده است .
ص 129، ح 4: اخبرنا احمد بن محمد بن سعید ;
ص 129، ح 5: حدثنا محمد بن یعقوب;
ص 135 ح 19: اخبرنا احمد بن محمد بن سعید;
ص 175، ح 15: حدثنا عبد الواحد بن عبدالله;
ص 175، ح 16: حدثنا محمد بن یعقوب الكلینی;
ص 179، ح 25: حدثنا احمد بن محمد بن سعید;
ص 216، ح 6: اخبرنا محمد بن یعقوب;
ص 224، ح 7: و عن محمد بن یحیی
ص 241، ح 38: اخبرنا علی بن الحسین المسعودی;
ص 286، ح 6: اخبرنا سلامة بن محمد;
ص 286، ح 7: حدثنا عبدالواحد بن عبدالله بن یونس;
ص 287، ح 8: اخبرنا ابو سلیمان;
ب 21 تا اواخر باب 24 (ص 317- اواخر ص 328)
ص 331، ح 7: حدثنا احمد بن محمد بن سعید
تفاوتهای نسخهی رضوی با چاپ آقای غفاری
آیا این احادیث، از افزودههای مصنف پس از تالیف استیا نسخهی خطی، دچار كاستی شده است؟ روشن نیست، با مقایسهی این نسخه با نسخهی چاپی كتاب، تفاوتهایی چشمگیر میان آن دو، در اسناد و متون احادیث و توضیحات مؤلف، دیده میشود كه غالبا عبارت صحیح یا برتر، عبارت همین نسخهی خطی است .
ما در بحثهای آینده، به تناسب بحث از مصادر كتاب، به مواردی از اختلاف اسناد این نسخه با نسخهی چاپی، اشاره خواهیم كرد .
در اینجا تنها، اختلافات متن این دو را در دو قسمت میآوریم:
قسمتیكم، مربوط به اختلافات مقدمه كتاب است . در این قسمت، بیشتر اختلافات را یاد كردهایم . قسمت دوم، مربوط به نمونههایی از اختلافات دیگر بخشهای كتاب است .
برای تسهیل در مقایسه دو چاپ، آدرس چاپ سنگی را نیز آوردهایم، در برخی از موارد چاپ سنگی، مطابق نسخه رضوی است . این موارد را با علامت × مشخص ساختهایم . در پارهای از موارد هم، عبارت نسخه رضوی در حاشیه چاپ سنگی، ذكر شده كه با آوردن كلمه ®حاشیه¯ در آدرس چاپ سنگی، بدان اشاره كردهایم .
تفاوتهای نسخه رضوی با چاپ آقای غفاری در مقدمه كتاب
چاپ آقای غفاری / چاپ سنگی / متن چاپ / متن نسخه رضوی
ص 18، اواخر / × ص 2، اواسط / ان تعدوا / وان تعدوا [آیه قرآن]،
ص 19، س 2 / ص 2، اواخر / دالین هادین / دالین و هادین
ص 19، س 3 / ص 2، اواخر / و مبلغین مؤدین / مبلغین و مؤدین
ص 19، س 5 / ص 2، س آخر / اطلعهم علی غیبه / اطلعهم علیه من غیبه
ص 19، س 7 و 8 / ص 3، س 1 / ترفعا لاقدارهم / رفعا لاقدارهم
ص 19، س 8 و 9 / ص 3، س 2 / و لتكون حجة الله علیهم تامة / و لتكون حجته بالغة تامة
ص 19، س 13 / ص 3، س 7 / فصیره اماما / بتصییره اماما
ص 19، س 14 / ص 3، س 7 / و اعطاه الشفاعة / باعطائه الشفاعة
ص 20، س 11 / × ص 3، س آخر / اذكاها / ازكاها
ص 20، س 14 / ص 4، س 1 / طوائف من العصابة / طوائف من العصائب
ص 20، س 16 / ص 4، س 4 / فاز بذمتها / دان بدینها
ص 21، س 1 / ص 4، س 6 / التنزه عن سائر المحظورات / التنزه عن المحظورات
ص 21، س 3 / ص 4، اواسط / كلمها / كلمتها
ص 21، اواخر / ص 5، س 1 / الفرقة الثابتة علی الحق / الفرقة المحقة الثابتة علی الحق. در حاشیهی نسخه رضوی به اختلاف نسخه اشاره شده است.
ص 21، ما قبل آخر / ص 5، س 1 / لا یضرها الفتن / لا تضرها الفتن
ص 22، س 6 / × ص 5، س 6، حاشیه / لم یهتموا الطلب العلم / لم یهتموا بطلب العلم
ص 22، س 8 / ص 5، اواسط / علی قدر روایتهم / علی حسب روایتهم
ص 22، س 10 / ص 5، اواسط / دخل فی هذه المذاهب / دخل فی هذا المذهب
ص 22، ما قبل آخر / ص 5، اواخر / طلبا للرئاسة و شهوة لها و شغفا بها / حبا للرئاسة و شهوة لها و شغفا
ص 23، س 2 / ص 5، اواخر / و هن من نفسه بصحة ما نطق به منه / و هن یقینه بصحة تعلق به منه
ص 23، س 9 / ص 6، س 4 / ارشادهم فی الحیرة / ارشادهم عند الحیرة
ص 20، س 9 / × ص 3، اواخر / باب السلام / باب السلم
ص 23، س 13 / ص 6، اواسط / الهدایة الی ما اوتی عنهم فیها ما یصحح / الهدایة الی ما اتی عنهم فیها مما یصحح
ص 23، س ما قبل آخر / ص 6، اواسط / حسن الصورة / حسن البصیرة
ص 23، س آخر / ص 6، اواسط / اتحفه بالفهم / اخلصه بالفهم
ص 24، س 8 / ص 6، اواخر / قوی الیقین فی قلوبهم بصحة ما تلقوه / قدر الیقین فی قلوبهم بصحة ما تلقوه
ص 24، س 16 / ص 7، س 3 / و لا تكونوا / و لا یكونوا. این كلمه، جزئی از آیهی قرآن است كه به این شكل است.
در نسخه خطی بینقطه است.
ص 24، س 18 / ص 7، س 5 / ®ان الله یحیی الارض¯ / ®اعلموا ان الله ...¯
ص 21، س ما قبل آخر / ص 7، س 6 فانه / كانه
ص 24، س آخر / ص 7، س 7 / فتاویل هذه الآیة جاء / فتاویل هذه الآیة جار
ص 25، س 4 / × ص 7، اواسط / اما ظاهر معلوم او خائف مغمور / اما ظاهر معلوم و اما خائف مغمور
ص 25، س 13 / ص 7، اواخر / ما حدث من هذه الفرق العاملة بالاهواء / ما حدث فی الشیعة من هذه الفرق العاملة بالاهواء
ص 26، س 7 / ص 8، اواسط / كان له طعام قد ذراه / كان له طعام فذراه
ص 26، س 12 / ص 8، اواسط / حتی نقیت منه رزمة كرزمة الاندر [الذی ] لا یضره السوس شیئا / حتی بقیت منه رزمة كرزمة الاندر - و الاندر البیدر - لا یضرها السوس شیئا
ص 27، س ما قبل آخر / ص 9، اواسط / ناقة صالح / ناقة ثمود
ص 29، س 2 / × ص 10، س 6 / ما وفق الله جمعه / ما وفق الله لجمعه
ص 29، س 7 / ص 10، اواسط / سر آل محمد علیهم السلام / سر الله
ص 29 / ص / و انهم احد الثقلین / به جای ®التمسك¯:
ص 29، س آخر / ص 11، س 4 / خذلانا من الله شملهم به استخفافهم / خذلانا من الله شملهم به استحقاقهم
ص 30، س 10 / ص 11، اواسط / ذلك و بما كسبت ایدیهم المؤثرون الملح الاجاج / ذلك و بما كسبت ایدیهم ذلك بما كسبت ایدیهم ®النمیر¯ در نسخه نیامده است .
ص 31، س 4 × / ص 11، س ما قبل آخر / علی العذب النمیر الفرات فیمن ادعی الامامة و من زعم / فیمن ادعی الامامة و من ادعاها
ص 31، ما قبل آخر / ص 12، اواسط / انه امام و لیس بامام. ما جاء فیما یلقی القائم منذ قیامه علیه السلام فیبتلی من جاهلیة الناس / له و لیس بامام. ما جاء فیما یلقی القائم عند قیامه علیه السلام و یستقبل من جاهلیة الناس، عنوان
ص 31، س آخر / ص 12، اواسط / جیش الغضب / ص 296 چاپی هم ®ویستقبل¯ است .جیش العصب در ص 311 و 312. در عنوان باب و در متن احادیث هم به جای ®الغضب¯ و ®غضب¯ در نسخه خطی، ®العصب¯ و ®عصب¯ آمده است.
نمونههایی از سایر مواضع كتاب چاپغفاری / چاپ سنگی / متن چاپ / متن نسخه رضوی
ص 43، اواخر / ص 18، اواسط / فان القرآن مع العترة / فالقرآن مع العترة
ص 45، س 7 و 8 / × ص 19، اواخر / فوكلهم الله عزوجل بمخالفتهم امره، / در نسخه، به جای ®فولاهم¯ ،
- / - / و عدولهم عن اختیاره و طاعته و طاعة / ®و لهم¯ آمده است .
- / - / من اختاره لنفسه فولاهم الی / -
- / - / اختیارهم و آرائهم و عقولهم / -
ص 50، اواسط / ص 22، اواخر الذین یدین به العباد / الذین یدین به الضلال چاپ سنگی: الذین تدین به ائمة الضلال
ص 56، اواسط / × ص 26، س 7 / فاذا كانت هذه حال من اخلف الوعدفی ان عقابه النفاق المؤدی الی الدرك الاسفل من النار / در نسخه، به جای ®ان عقابه¯،®اعقابه¯ آمده است. سطر ما قبل آخر همین صفحه هم، صحت نسخه را تایید می كند.
ص 65، س 1 / ص 30، اواخر / ابدال الارض / ابدا
ص 101، اواخر / ص 47، س 6 / من طرق رجال الشیعة الموثقین / من طریق رجال الشیعة الموفقین
ص 102، س 2 / ص 47، اواسط / المقداد و سلمان الفارسی / سلمان و المقداد
ص 160، ما قبل آخر / ص 82، حاشیه / یطالبون بالارشاد الی شخصه و الدلالة علی موضعه و یقترحون اظهاره لهم، و ینكرون غیبة، لانهم بمعزل عن العلم / و مع هذا الانذار بقلة علمهم و ضعف بصائرهم و انهم بمعزل عن العلم یترجون ظهور الامام لهم و یطالبون بالارشاد الی شخصه و یذكرون غیبته و یقولون ما فعل و این هو و لم یغیب و الی كم یغیب، و هم یعلمون ما سبق من علم الله و
تدبیره فی امر هذا الامام وصفه الله فی المرتبة و المنزلة تحكما عن (علی خ . ل) الله و اقتراحا علی ولیه و استعجالا لامره و تقدما بین یدیه
ص 163، اواسط / ص 85، س 5، حاشیه / فیه شبه من یوسف / فیه سنة [من ] یوسف
ص 169، ما قبل آخر / ص 88، اواخر / و هم الجازمون / و هم الحازمون
ص 299، اواخر صفحه / ص 160، س 6 / و ازد / و ازد البصرة
ص 311، اواخر / ص 167، اواخر / حدثنی من رای المسیب بن نجبة، قال: و قد جاء رجل الی امیرالمؤمنین علیه السلام و معه رجل یقال له ®ابن السوداء¯، فقال له: یا امیر المؤمنین / حدثنی من رای المسیب بن نجبة و قد جاء یدخل الی امیر المؤمنین علیه السلام و معه رجل یقال له ®ابن السوداء¯ و هو متلببة فقالوا: یا امیر المؤمنین
ص 331، ما قبل آخر / ص 180، س آخر / ملك القائم منا / یملك القائم منا
نمونهی بسیار جالبی از تحریفات نسخهی چاپی (72) در حدیثی از امام باقر علیه السلام در نسخه چاپی الغیبة نعمانی ص 301 (ص 161، چاپ سنگی) میخوانیم: ®انهما اجلان: اجل محتوم، و اجل موقوف . فقال له حمران: ®ما المحتوم¯ قال: ®الذی لله فیه المشیئه¯ . قال حمران: ®انی لارجو ان یكون اجل (73) السفیانی من الموقوف¯ . فقال ابو جعفر علیه السلام: ®لا و الله: انه لمن المحتوم .¯
این متن از دو سو، با اشكال همراه است: نخست این كه در این حدیث، تنها به تعریف اجل محتوم پرداخته شده و دیگری این كه تعریف ارائه شده با اجل موقوف سازگارتر است تا با اجل محتوم . این دو اشكال، هر دو، از یك ریشه نشات گرفته است و آن، اشتباه در نسخه چاپی است . در اینجا، این یك سطر، قبل از ®الذی لله فیه المشیئه¯ افتاده است: ®الذی لایكون غیره .¯ قال: ®فما الموقوف؟¯ فقال: ®هو¯ .
تكرار ®قال الذی¯ در این حدیث، سبب شده كه چشم ناسخ، از یك مورد این عبارت به مورد دیگر پرش كند و چنین سقطی رخ دهد .
با توجه به آن چه گذشت، نیاز به چاپی انتقادی از الغیبة نعمانی، بر مبنای نسخهی رضوی، كاملا احساس میگردد . شاید با تفحص در فهرستهای نسخههای خطی كتابخانههای مختلف، به نسخه یا نسخههای دیگری كه بتوان در این تصحیح از آنها بهره جست، دستیافت .
مرحوم مجلسی هم غالبا، نسخههای اصیل و ارزشمندی در اختیار داشته است، لذا مراجعه به بحار الانوار، به عنوان یك نسخه، در این تصحیح ضروری است .
امید كه صاحب همت و صلاحیتی، به این مهم دستیازد و این اثر گرانبها را از نو زنده سازد .
پینوشتها: 1) لذا این باب، در برخی از نسخههای كتاب نیامده است . در میانهی این باب، در ص 119 نیز این عنوان دیده میشود: ®ما رواه جابر بن سمرة . . . بعد ما فی الاصل . . .¯ . این عبارت، به ضمیمه شدن این باب پس از تالیف كتاب، اشاره دارد . روایات جابر بن سمرة، پیشتر در ص 103- 104 (رقم 31- 33)، ص 106 (رقم 36)، ص 107 (رقم 38) نقل شده است .
2) افزوده از نسخهی معتبر كتابخانهی امام رضا علیه السلام كه وصف آن خواهد آمد .
3) از نسخهی رضویه .
4) افزوده شده از نسخهی رضویه .
5) الغیبة، نعمانی، ص 18- 32 .
6) همان، ص 36/ذیل 7 (كوتاه)، 42، 43- 51، 55- 57، 101- 102، 107- 110، 112/ذیل 4 (كوتاه)، 115- 116، 127/ذیل 24 (كوتاه)، 135 136، 136/ذیل 1 (كوتاه)، 144- 145، 149، 151، 153- 154، 157- 158، 160- 161، 163، 165- 166، 169- 170، 172/ذیل 5 (كوتاه)، 173- 174، 175/ذیل 12 (كوتاه)، 179، 183- 184، 184- 185، 190- 191، 193- 194، 196، 201، 207- 208، 211- 212، 244- 247، 282- 283، 311/ذیل 5 (كوتاه)، 323- 324، 332 (خاتمهی كتاب .)
7) متن این صلوات را از نسخهی رضویه نقل كرده و به اختلافات مهم نسخه چاپی در حاشیه اشاره میكنیم .
8) متن نسخهی چاپی: الخازن .
9) در چاپ آقای غفاری به جای السلم، ®السلام¯ آمده كه هر چند با ®الانام¯ هم سجع است، ولی عبارت صحیح (كه در نسخهی خطی و چاپ سنگی آمده) ®السلم¯ است كه با ®العلم¯ هم سجع بوده و با آیهی مورد استشهاد، تناسب دارد .
10) الغیبة، نعمانی، ص 20 .
11) همان، ص 29، 30، 43- 51، 55- 57 .
12) همان، ص 29 .
13) همان، ص 20، 45، 48، 49، 50، 110، 165 .
14) همان، ص 30، 43- 45، 55
15) همان، ص 48 .
16) همان، ص 48- 50 .
17) همان، ص 50، 55 .
18) همان، ص 56 و 57 .
19) همان، ص 57 .
20) همان، ص 101 .
21) همان، ص 101و نیز ص 127 .
22) همان، ص 107 .
23) همان، ص 22، 26، 27، 157، 165، 169، 170، 186 .
24) همان، ص 20- 23، 57، 102، 135، 153، 157، 161، 165، 169، 173 .
25) همان، ص 153 .
26) همان، ص 136، 144 و 145، 149، 169، 173، 183، 184، 190، 193، 196 .
27) همان، ص 157، 169 .
28) همان، ص 157، 211
29) همان، ص 157 .
30) همان، ص 160 .
31) همان، ص 161، 173 .
32) همان، ص 174 .
33) همان، ص 161، 174، 193 .
34) همان، ص 185، 190، 323 .
35) همان، ص 190 .
36) همان، ص 244- 246، ص 282 و 283 .
37) همان، ص 32 . و نیز ر . ك: ص 324- 329 .
38) الغیبة نعمانی، ص 102 .
39) همان، ص 102- 107 . و نیز 116- 127 .
40) همان، ص 108 و 109 .
41) همان، ص 36، ذیل 7 .
42) همان، ص 175
43) همان، ص 42 .
44) همان، ص 24، 101، 207، 323 . و نیز ص 183 .
45) همان، ص 157 .
46) همان، ص 102 .
47) همان، ص 17 .
48) همان، ص 157 .
49) همان، ص 101، 244و 245 .
50) همان، ص 157، 165 .
51) همان، ص 101، 244 .
52) همان، ص 201، 323245 .
53) همان، ص 207 .
54) نیز ر . ك: ص 157، 165، 201 و . . .
55) ر . ك: ص 23، 55، 135، 166، 172، 183، 184، 190، 244، 323 . و مواردی كه در حواشی پیشین ذكر شد .
56) همان، ص 165 .
57) همان، ص 165 .
58) همان، ص 244 .
59) همان، ص 157 .
60) همان، ص 183 .
61) همان، ص 57، 101، 165، 193، 201، 323 .
62) همان، ص 165 .
63) به عنوان نمونه: ص 145، 158، 163، 165، 212، 246، 323 .
64) ترجمه اندكی آزاد میباشد .
65) الغیبة، نعمانی، ص 183 .
66) همان، ص 169 .
67) همان، ص 153 .
68) همان، ص 179 .
69) همان، ص 193 .
70) دربارهی امید مؤلف به هدایتشیعیان از راه به در رفته، بویژه به صفحهی 208 مراجعه كنید .
71) ص 134- 147 (نسخهی چاپی .)
72) جناب اقای مهدی پور، این مورد را متذكر شدند .
73) در نسخهی رضوی: امر - به جای اجل - ذكر شده كه زیباتر به نظر میآید . محمد جواد شبیری زنجانی / انتظار،شماره 6 |