آثار نعمانی

1 ـ كتاب غیبت

2 ـ كتاب الفرائض

3 ـ كتاب الرد علی الاسماعیلیه

4 ـ كتاب دعاء

5 ـ كتاب الدلائل

6 ـ كتاب التسلّی و التقوی

7 ـ تفسیر نعمانی

نقل و بررسی كلام محدّث نوری در اثبات وثاقت حسن بن علی بن ابی حمزه

سبك‏شناسی تفسیر نعمانی(120)

محتوای رساله نعمانی

ضمیمه

پی نوشت:

1 ـ ذریعه، ج 16، ص79.
2 ـ ذریعه، ج 22، ص183.
3 ـ رجال نجاشی، ص383 / 1043.
4 ـ كتاب العین، ج7، ص28.
5 ـ لسان العرب، ج7، ص202.
6 ـ لسان العرب، ج7، ص203.
7 ـ رجال نجاشی، ص324 / 884.
8 ـ در كافی، ج1، ص265، بابی با نام باب التفویض الی رسول الله صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم والی الائمه علیهم‏السلام فی امر الدین، و در بصائر الدرجات ص 378 و 383 دو باب در این مضمون وارد شده كه از روایات بسیاری كه در آنها نقل شده به روشنی ولایت تشریعی پیامبر و ائمه معصومین علیهم‏السلام به دست می‏آید.
9 ـ خصال، ص284 / 35، فقیه ج1، ص339 / 991 و نیز تهذیب، ج2، ص152 / 55 كه ظاهراً برگرفته از فقیه است.
10 ـ از كتابهای كلامی فقهی دیگر، از كتاب جمل العلم و العمل اثر سید مرتضی و مختصر مالایسع المكلف الاخلال به تألیف شیخ طوسی، و واجب الاعتقاد علامه حلی (ذریعه، ج25، ص4) می‏توان یاد كرد.
11 ـ علاوه بر مواردی كه پس از این خواهد آمد، ر.ك. رجال نجاشی، ص36 / 73، ص97 / 240 (این نویسنده كتابی هم در غیبت دارد)، 132 / 339، 166 / 438، 215 / 561، 263 / 688، 283 / 752، 339 / 908، 341 / 916، 385 / 1046، 393 / 1051، 399 / 1067، 433 / 1164، 443 / 1194.
فهرست طوسی، ص29 / 34، ص72 / 91، ص325 / 504، 401 / 611، 426 / 663 (كتاب الفرائض عن الصادق علیه‏السلام )، 519 / 824.
12 ـ رجال نجاشی، ص58 / 137، فهرست طوسی ص150 / 230.
13 ـ رجال نجاشی، ص89 / 223.
14 ـ رجال نجاشی، ص197 / 524، فهرست طوسی، ص242 / 356.
15 ـ رجال نجاشی، ص240 / 640.
16 ـ رجال نجاشی، ص257 / 676.
17 ـ رجال نجاشی، ص329 / 891، و نیز ر.ك. فهرست طوسی ص407 / 621.
18 ـ رجال نجاشی، ص406 / 1078.
19 ـ رجال نجاشی، ص41 / 84، فهرست طوسی، ص134 / 193، رساله ابی غالب زراری، ص184.
20 ـ رجال نجاشی، ص255 / 667.
21 ـ رجال نجاشی، ص354 / 948.
22 ـ رجال نجاشی، ص412 / 1098.
23 ـ فهرست طوسی، ص122 / 162.
24 ـ رجال نجاشی، ص307 / 840، شیخ طوسی در فهرست ص361 / 564 تنها دو كتاب الفرائض الكبیر و الفرائض الصغیر را به وی نسبت می‏دهد.
25 ـ كافی، ج7، ص88 ـ 90، 95 ـ 96، 98 ـ 99، 105 ـ 108، 116 ـ 118، 120 ـ 125، 142، 145 ـ 146، 148 ـ 149، 161 ـ 162، 166 ـ 167، فقیه، ج4، ص257، ص267، 269، 274، 276، 286، 292، 295، 320.
26 ـ كافی، ج7، ص83 ـ 84، 115 ـ 116 و نیز ر.ك. ص145 و 164 و ص121 فقیه، ج4، ص293.
27 ـ رجال نجاشی، ص447 / 1208 و نیز ر.ك. فهرست طوسی، ص511 / 813.
28 ـ این كتاب در ضمن الرسائل العشر (ص267 ـ 281) توسط دفتر انتشارات اسلامی، قم، حدود 1403ق، انتشار یافته است.
29 ـ رجال نجاشی ص177 / 467، و نیز ر.ك. كافی، ج7، ص75، ص407 / 2.
30 ـ كافی، ج7، ص93 / 1، 94 / 3، 98 / 3، فقیه، ج4، ص263 / 5614، 268 / 5616، تهذیب، ج9، ص247 / 2، ص270 / 4 و....
31 ـ كافی، ج7، ص81 / 4، 94 / 2، تهذیب، ج9، ص272 / 6، ص273 / 9، 306 / 14.
32 ـ كافی، ج7، ص93 / 1، تهذیب، ج9، ص247 / 2، 270 / 4.
33 ـ در كتاب المیراث از كتاب علی علیه‏السلام كه حضرت در پاسخ سؤالات ابی بصیر از فرائض، كتاب علی را كه ®كتاب جلیل¯ بوده، به وی نشان می‏دهند. و نیز فقیه ج4، ص283 / 5636، ص306 / 5656، تهذیب، ج9، ص308 / 24، 325 / 9.
34 ـ به عنوان نمونه برای معنا بین غیر فقهی همچون مضامین اعتقادی و اخلاقی ر.ك. كافی ج1، ص41 / 1 (لزوم بذل علم)، ص407 / 1 (باب ان الارض كلّها للام)، ج2، ص71 / 2 (باب حسن الظنّ بالله)، ص136 / 22 (باب ذمّ الدنیا)، ص259 / 29 (باب شده الكبائر)،... و در مضامین فقهی، كافی ج3، ص419 (باب الوضوء من سؤر الدواب)، ص175 / 6، باب جنائز الرجال و النساء)، ص505 / 17 (باب منع الزكاة)، ج4، ص340 / 7 (باب مایلبس المحرم من التیاب و مایكره له لباسه)، 368 / 3 (باب المحرم یموت)، 389 / 5 (باب كفارة ما اصاب المحرم من الطیر و البیض و ابواب دیگر فقهی.
35 ـ كافی، ج7، ص330 / 1، تهذیب ج10، ص285 / 9 كه مأخوذ از كافی است.
36 ـ كافی، ج7، ص311 / 1، تهذیب ج10، ص245 / 1 كه برگرفته از كافی است.
37 ـ در كافی، ج7، ص327 / 5 با عبارت: ®عرضت الكتاب¯ نقل شده كه همین روایت در تهذیب ج10، ص292 / 1135 با عبارت ®عرضت كتاب علی¯ نقل شده كه احتمالاً نقل به معنا است.
38 ـ در لسان العرب، ج7، ص203، آورده است: الفریضة من الابل و البقر ما بلغ عدده الزكاة... و الفریضة ما فرض فی السائمة من الصدقة... و فی حدیث حنین: ®فان له علیناست فرائض و هو البعیر المأخوذ فی الزكاة، سمی فریضة، لانّه فرض واجب علی رب المال، ثم استع فیه حتی سمی البعیر فریضة فی غیر الزكاة معانی چندی برای فرض هم ذكر شده كه نمی‏دانیم كلمه فریضه هم بدین معانی به كار رفته است،
مثلاً: 1 ـ التوقیب، و كل واجب موقت فهو مفروض 2 ـ القرائة، یقال فرضت جزئی ای قرأته 3 ـ الهبه 4 ـ العطیة المرسومة و...
39 ـ مثلاً در لسان العرب ج7، ص203، آورده: الفرض: السنة، فرض رسول الله صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم ای سنّ، اگر مردا از سنت، مستحب باشد، چنین استعمالی روشن نیست.
40 ـ رجال نجاشی، ص383 / 1043.
41 ـ رساله ابو غالب زراری، ص179.
42 ـ مهج الدعوات: 233، بحارالانوار، ج94، ص182.
43 ـ بحارالانوار، ج90، ص143.
44 ـ ر.ك. بحارالانوار، ج1، ص16، 47.
45 ـ بحار الانوار، ج94، ص190 ذیل ج2 و مختصر آن در ج86، ص202 / ذیل ج15.
46 ـ فرج المهموم، ص95، الامان، ص119.
47 ـ كتابخانه ابن طاوس، ص228.
48 ـ كنز الفوائد، ج1، ص353.
49 ـ در نسخه چاپی، حفض آمده كه مصحف است و كلمه جعفر به جای آن صحیح است، چنانچه در بحار ج93، ص3 نقل كرده است.
50 ـ ®الف¯ ابن راما افزوده‏ایم، پیشتر درباره علّت این امر سخن گفتیم.
51 ـ رجال نجاشی، ص270 / 708.
52 ـ فهرست شیخ طوسی، ص288 / 432. در این كتاب آمده له من التعانیف و مسائل البلدان شی‏ء كثیر، یشتمل علی ذلك فهرسته المعروف غیر انی اذكر اعیان كتبه و كبارها، آیا مراد از فهرست معروف همان اجازه بصروی است تا اثر دیگری است، روشن نیست.
53 ـ ریاض العلماء، ج4، ص34.
54 ـ معالم العلماء، چاپ نجف، ص69 / 477، چاپ تهران، ص61 / 465.
55 ـ در وسائل بارها عبارت ®علی بن الحسین المرتضی فی رسالة المحكم و المتشابه نقلاً من تفسیر النعمانی¯ تكرار شده است، مثلاً ج1، ص27 / 35، 107، 263، 300 / 789، 399 / 1042، 483 / 1281 و بیش از چهل مورد در دیگر مجلدّات،.
56 ـ امل الآمل ج2، ص184 و به نقل از آن در ریاض العلماء، ج4، ص47.
57 ـ الفصول المهمه فی اصول الائمة، ج1، ص36 و 345.
58 ـ بحارالانوار، ج1، ص10.
59 ـ به عنوان نمونه بحارالانوار، ج5، ص208 / 48، ج6، ص245 / 76، ج7، ص43 / 22 و... البته درج 110، ص114 این نسبت در ضمن اجازه شیخ حر عاملی به فاضل مشهدی آمده است و به احتمال زیاد مرحوم مجلسی هم به تبع صاحب وسائل چنین نسبتی را در مقدمه بحار مطرح ساخته است.
60 ـ بحارالانوار، ج93، ص1.
61 ـ حدائق، ج6، ص299، ج12، ص371، ج13، ص59، ج22، ص496 و ج25، ص633 و به نقل از وسائل در ج2، ص270 و ج23، ص13.
62 ـ لؤلؤة البحرین، ص322 و به نقل از آن روضات الجنات.
63 ـ ریاض العلماء، ج8، ص42.
64 ـ غنائم الایام، ج2، ص379، ج4، ص359.
65 ـ مستند الشیعه، ج1، ص247، ج10، ص84.
66 ـ جواهر الكلام، ج30، ص33، ج33، ص98.
67 ـ مقدمه امالی سیّد مرتضی، ص14.
68 ـ لؤلؤة البحرین، ص322.
69 ـ ریاض العلماء ج4، ص29
70 ـ بغیه الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، ج2، ص162
71 ـ در نگارش این قسمت، راقم سطور مقاله جناب آقای مددی در شماره 28 مجله كیهان اندیشه با نام ®رسائلی پیرامون قران منسوب به اهل بیت¯ ص116 و 117 را پیش دید داشته است.
72 ـ این برداشت بر این پایه استوار است كه مراد از ®وصّی لی¯ را وصیت به اصطلاح فقهی آن بگیریم، در نتیجه ابو عبدالله شجاعی نسخه‏های كتب نعمانی را به نجاشی تملیك كرده و طبعاً پس از مرگ شجاعی این نسخه‏ها به دست نجاشی آمده از جمله نسخه مقروه غیبت نعمانی، ولی با توجه به معنای وصیت در علم درایه چنین برداشتی مسلّم نیست. (ر. ك. مقباس الهدایه ج 3، ص162)
73 ـ معالم العلماء، چاپ نجف ص134/904، چاپ تهران ص121/877.
74 ـ كیهان اندیشه، شماره28، ص116
75 ـ معالم العلماء چاپ نجف ص118/783، چاپ تهران ص105/759.
76 ـ رجال نجاشی ص383/1043، در غیبت شیخ طوسی ص127/90 در سندی وی را معروف به ابن ابی زینب النعمانی الكاتب معرفی می‏كند.
77 ـ خاتمه مستدرك، ج4 (مستدرك الوسائل ج22)، ص243.
78 ـ كیهان اندیشه، شماره 28، ص116 و 117.
79 ـ ر.ك. تارخی العلویین، نگارش محمد امین غالب الطویل بویژه صص 259، 260، 314، 316، 318، 324، این كتاب وفات خصیبی را در سال 346 ضبط كرده است و نیز ر.ك. مقدمه هدایه كبری، ص5.
80 ـ لسان المیزان، ج2، ص517 / 2710.
81 ـ رجال نجاشی، ص94 / 233، فهرست شیخ طوسی، ص68 / 86، رجال طوسی، ص409 / 5949 = 30، غیبت نعمانی، ص25.
82 ـ رجال نجاشی، ص26 / 49، كه ظاهراً برگرفته از فهرست شیخ طوسی، ص27 / 32 است.
83 ـ رجال كشی، ص589 / 1102.
84 ـ رجال ابن غضائری، ص38، مجمع الرجال، ج1، ص225، رجال ابن داود، ص428 / 61، رجال علامه حلی، ص8 / 6.
85 ـ رجال شیخ طوسی، ص124 / 1246 = 18.
86 ـ رجال نجاشی، ص4 / 1، 10 / 7، 28 / 53، 36 / 73، 46 / 95، 124 / 320، 126 / 328، 171 / 450، 323 / 585، 252 / 663، 281 / 745، 303 / 826، 356 / 952، 414 / 1103، 417 / 1115، 449 / 1212 و نیز ر.ك. به حاشیه بعدی.
87 غیبت نعغمانی، ص34 / 3، 51 / 2، 54 / 6، /194 / 1، 198 / 11، 200 / 16، 204 / 6، 234 / 21، 240 / 35، 241 / 37،
250 / 6، 253 / 13، 257 / 14، 263 / 22 و 24، 264 / 27، 267 / 37، 269 / 40، 317 / 2، 320 / 10 و نیز مزار مفید ص158 / 3، فهرست شیخ طوسی ص89 / 119.
88 ـ شیخ صدوق در ابواب ثواب سوره‏های قرآن روایات بسیاری نقل می‏كند كه سند آنها تا حسن بن علی بن ابی حمزه یكی و از وی اسناد از هم جدا می‏شوند، ظاهراً این احادیث برگرفته از همین كتاب فضائل القرآن است (ر.ك. ثواب الاعمال ص130 ـ 158).
89 ـ رجال نجاشی، ص36 / 73.
90 ـ در مورد آغاز مذهب وقف ر.ك. رجال كشی، ص404 / 759، 459 / 871، 467 / 888، علل الشرائع، ج1، ص235، عیون اخبار الرضا علیه‏السلام ج1، ص112 / 2 و 113 / 3، غیبة الطوسی، ص64.
91 ـ خاتمه مستدرك، ج4 (مستدرك الوسائل ج22)، ص468 ـ 471.
92 ـ شیخ بهائی در برخی كتب خود به این مطلب تصریح كرده است.
93 ـ درباره واقفه بویژه ر.ك. به رجال كشی، ص455 ـ 467، غیبت شیخ طوسی، ص23 ـ 81.
94 ـ رجال كشی، ص457 / 864، و نیز در ص229 / 410 و 411، 460 / 873 و 874.
95 ـ رجال كشی، ص460 / 875 و 461 / 878 و 879، غیبة طوسی، ص69، الفصول العشره فی الغیبة، ص48 و 109، كمال الدین ص93، المسائل الصاغانیه، ص6.
96 ـ در كتب مقالات فوق همچون فوق الشیعه نوبختی، ص81 و 82، المقالات و الفرق، ص92 و 93، مقالات الاسلامیین، ص29، به سابقه تاریخی این لقب اشاره شده، وجه سمیة به آن تعفّن شدید سگ باران خورده و بی‏ارزشی آن دانسته شده، ولی شاید این تعبیر اشاره به نجس شدن افرادی كه به چنین حیوانی نزدیك می‏شود باشد، بهر حال اوج فاصله بین امامیه و واقفه از این تعبیر آشكار می‏گردد و نیز ر.ك. مكتب در فرآیند تكامل. ص84، حاشیه 33.
97 ـ رجال كشی، ص552 / 1042، لازم به ذكر است كه عین همین مطلب با همین الفا�