یکی از میدانهای خدمت ایرانیان به اسلام در صحنه علم و فرهنگ،فن حدیث است.فن حدیث‏یعنی فن استماع و قرائت و ضبط و جمع و نقل سخنان رسول اکرم یا ائمه اطهار.
فن حدیث نیز مانند تفسیر به دو شاخه شیعی و سنی منقسم می‏گردد.
محرک اصلی مسلمین به فراگیری و جمع و نقل اخبار و احادیث،اولا نیاز مسلمین به احادیث در امور دینی بود.ثانیا شخص رسول اکرم بنابر روایت مسلم و قطعی شیعه و سنی،مکرر مردم را تشویق می‏کرد که آنچه از او می‏شنوند ضبط کنند و برای آیندگان نقل نمایند.لهذا از صدر اسلام مسلمین علاقه شدیدی به ضبط و نقل احادیث نبوی نشان می‏دادند. پس از انتشار اسلام و ورود ملل دیگر به جهان اسلام،صحابه رسول خدا که شرف محضر آن حضرت را دریافته بودند و از آن حضرت کم یا زیاد سخنان و قضایایی به یاد داشتند ارج و اهمیت فراوان یافتند.علاقه‏مندان به احادیث نبوی برای استماع حدیث از صحابه و یا تابعین(کسانی که صحابه را درک کرده بودند)از شهری به شهری و از منطقه‏ای به منطقه‏ای می‏رفتند.بسا که یک نفر برای تحقیق در صحت و سقم یک حدیث و برای استماع از یک راوی معتبر دهها فرسنگ راه طی می‏کرد تا به محضر آن محدث راه می‏یافت و حدیث مورد نظر خود را از او می‏شنید.
جرجی زیدان می‏گوید:
«همینکه مسلمین در صدد فهم معانی قرآن برآمدند،طبعا به درک معانی گفته‏های حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم احتیاج یافته تا با فهم معانی احادیث نبوی،معانی قرآن را بهتر درک کنند.و البته احادیث نبوی از صحابه روایت می‏شد،چه که آنان از پیغمبر اکرم آن را شنیده و حفظ کرده بودند و مسلمانان برای فهم احادیث‏به صحابه رجوع می‏کردند.ولی چون مسلمانان به کشورگشایی مشغول شدند صحابه پیغمبر که از سران مهاجرین بودند در ممالک مختلف متفرق گشتند.از آن رو هر کس که می‏خواست‏حدیث‏یا احادیثی از پیغمبر اکرم بداند ناچار به دنبال صحابه به ممالک مختلف و نقاط مختلف می‏رفت و چه بسا که یک حدیثی را فقط یکی از آن صحابه از حضرت رسول شنیده بود و دیگران آن را نمی‏دانستند.پس کسی که دنبال جمع‏آوری و فرا گرفتن احادیث‏برمی‏آمد ناچار به مکه و مدینه و بصره و کوفه و مصر و ری و سایر شهرها می‏رفت،در هر نقطه‏ای علم و حدیثی می‏آموخت.این همان است که مسلمانان آن را«رحله‏»در طلب علم می‏نامند.» (1)
علاقه و شور مسلمانان به نقل و ضبط و استماع احادیث نبوی از زمان خود آن حضرت آغاز گشت،و به حکم این که هر وقت تقاضای یک کالا زیاد شود کالاهای تقلبی هم به بازار می‏آید،گروهی از ضعیف الایمانان در زمان خود آن حضرت احادیثی از آن حضرت نقل و روایت کردند که اساسی نداشت و خود آن وجود مبارک در صدد تکذیب برآمد.در یک خطابه عمومی پیدایش کذابین و وضاعین را اعلام فرمود.آنگاه برای این که معیاری اصیل معرفی کند،قرآن کریم را معیار صحت و سقم احادیث منقوله و منسوبه به خودش قرار داد.
با اینکه اهتمام به استماع و ضبط و نقل احادیث،هم در میان عامه وجود داشت و هم در میان پیروان اهل البیت،یک تفاوت اساسی در قرن اول هجری میان عامه و میان پیروان اهل البیت‏بود و آن این که عامه در مدت یک قرن به پیروی از دستور خلیفه دوم و نظر برخی صحابه دیگر،نوشتن و کتابت‏حدیث را مکروه می‏شمردند به عذر این که حدیث‏با قرآن مشتبه نشود و یا اهتمام به حدیث جای اهتمام به قرآن را نگیرد،ولی پیروان اهل البیت از همان صدر اول همچنانکه نسبت‏به استماع و ضبط و نقل احادیث اهتمام می‏ورزیدند نسبت‏به کتابت آنها نیز اهتمام داشتند.
عامه در اول قرن دوم متوجه اشتباه خود شدند و این سد که به وسیله خلیفه دوم به وجود آمده بود،در قرن دوم به دست عمر بن عبد العزیز خلیفه اموی زاهد-که خود از طرف مادر از احفاد خلیفه دوم بود-شکسته شد.این بود که شیعه حداقل یک قرن در تدوین و کتابت‏حدیث از اهل تسنن جلو افتاد.
علامه جلیل و محقق و متتبع عالیقدر،مرحوم سید حسن صدر در کتاب نفیس تاسیس الشیعه از صحیح مسلم و فتح الباری ابن حجر نقل می‏کند که گفته‏اند:
«صحابه در نوشتن حدیث اختلاف نظر داشتند.عمر بن الخطاب،عبد الله بن مسعود و ابو سعید خدری و جمعی دیگر مکروه می‏شمردند،اما علی بن ابیطالب علیه السلام و انس بن مالک و برخی دیگر به خلاف نظر می‏دادند.لهذا پیروان علی از صدر اسلام به نوشتن احادیث پرداختند بر خلاف پیروان عمر،تا آنکه در قرن دوم اجتماع شد بر ضد نظر عمر.» (2)
اولین و دومین کتاب حدیثی شیعه یکی کتابی است‏به خط علی علیه السلام که در نزد ائمه اطهار علیهم السلام بوده و ائمه گاهی آن را به دیگران ارائه می‏داده‏اند و یا از آن نقل می‏کرده‏اند که در کتاب علی چنین آمده است،دیگر کتابی ست‏به نام‏«مصحف فاطمه علیها السلام‏».
از این دو کتاب که بگذریم،اولین کتاب حدیثی کتاب ابو رافع غلام آزاد شده رسول خداست که در سنن و احکام و قضایا نوشته است.ابو رافع یک غلام قبطی است که رسول خدا او را آزاد کرد.او و دو فرزندش عبید الله و علی از شیعیان امیر المؤمنین علی علیه السلام به شمار می‏روند.نام عبید الله بن ابی رافع به عنوان کاتب یا خزانه‏دار امیر المؤمنین در زمان خلافت آن حضرت زیاد در کتب یاد می‏شود.
علمای شیعه مانند نجاشی در الفهرست او را اول مصنف شیعه دانسته‏اند (3).
بعد از ابو رافع،سلمان فارسی کتابت‏حدیث کرده است.اثر سلمان فارسی درباره شرح و توضیح حدیث جاثلیق رومی بوده است که بعد از وفات رسول اکرم به مدینه برای تحقیق آمد (4).
پس از سلمان نام عده دیگر از قبیل ابوذر غفاری و اصبغ بن نباته و دیگران برده می‏شود.سلیم بن قیس از صحابه امیر المؤمنین تالیفی دارد که اخیرا به طبع رسیده است (5).
در طبقه بعد کتابی که از شیعه باقی مانده و طبقه به طبقه روایت‏شده است صحیفه سجادیه است.وفات امام سجاد در اواخر قرن اول است و این اثر جاوید که به نام‏«زبور آل محمد»معروف شده است،از نیمه دوم قرن اول به صورت مکتوب دست‏به دست نقل و روایت‏شده است.
نیمه اول قرن دوم یعنی زمان امام باقر و امام صادق علیهما السلام که تا حدودی برای شیعه آزادی بوده است،دوره اوج نقل و روایت و ضبط و کتابت‏حدیث است.نام چهار هزار نفر برده می‏شود که از محضر امام صادق استفاده کرده‏اند.اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهما السلام چهار صد کتاب حدیثی تالیف کرده‏اند که به‏«اصول اربعماه‏»معروف است.مؤلفان این کتابها از ملیتهای مختلفند.
در دوره بعد،یعنی اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم تالیف جوامع حدیث رایج‏شد.کتب حدیثی که امروز در میان شیعه و سنی موجود است همان جوامع است و در این دوره است که ایرانیان نبوغ خود و هم اخلاص و صمیمیت‏خود را نسبت‏به اسلام در این زمینه نشان داده‏اند.
بدیهی است که ما نمی‏توانیم همه ایرانیانی که در طبقات مختلف اهل حدیث‏بوده‏اند یاد کنیم،زیرا این کار به تنهایی مستلزم تالیف چند جلد کتاب است.در اینجا معروفترین و معتبرترین کتب حدیث‏شیعه و سنی را نام می‏بریم تا معلوم گردد اکثریت قریب به اتفاق نویسندگان جوامع حدیث‏شیعه و سنی،ایرانی بوده‏اند.بحث‏خود را از جوامع حدیث‏شیعه آغاز می‏کنیم: