مفهوم انتظار- به ویژه «انتظار ظهور حضرت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف- در چارچوب مهدویّت و امامت معنا می یابد و جدا از مجموعه ی باورهای اسلامی نیست. اعتقاد به مهدویّت و انتظار، در رأس هرم اعتقادی شیعه قرار گرفته است. بنابراین، رابطه ی انتظار و بهداشت روان، مبتنی بر ارتباط دین و باورهای دینی با بهداشت روان است. باورهای دینی از راه های تغذیه ی روحی، تفسیر معنای زندگی، ایجاد حسّ انسجام، تخلیه ی هیجانی و…، زمینه های آرامش و بهداشت روانی را فراهم می کند. در این مقاله برآنیم از «ارتباط انتظار و ابعاد روان شناختی آن با بهداشت روان» بحث کنیم؛ موضوعی که در درون مفهوم کلی بهداشت جای می گیرد و ناظر بر توانایی کامل برای ایفای نقش های اجتماعی، روانی و جسمی است. از لحاط روان شناختی، انتظار امام معصوم علیه السلام حالت های زیر را در انسان پدید می آورد:
1. امید انتظار نور سپید، بارقه ی امید را در دل انسان زنده می کند: (وَ أَشرَقَتِ الأَرضُ بِنُورِ رَبِّها…)؛1 و زمین [در آن روز] به نور پروردگارش روشن می-شود… . امام علی علیه السلام فرمود: مردم! در واپسین حرکت تاریخ و آخرالزمان، بزرگ مردی از فرزندانم ظهور می کند. هنگامی که پرچمش به اهتزاز درآید، شرق و غرب جهان را روشن سازد. با ظهورش موجی از شادی و نور، عالم گستر می گردد.2 امیدواری در جایی است که امکان نومیدی وجود دارد و یا می تواند پدیدار شود. امید، معطوف به نجات است و خروج از ظلمات، مرض، جدایی، غربت یا بندگی را شامل می شود. امید، توکل به غلبه ی نهایی حق و عشق الهی است. امیدواری، موجب جلوگیری از یأس و سرخوردگی می شود. امید بیشتر در بعد شناختی انسان مؤثر است و در سه محور اهداف، بینش و تفکّر نمایان می گردد:
1-1. اهداف مسیر حرکت انسان را اهدافش مشخّص می کند. امید در زندگی انسان، موجب می شد تا بتواند برای خود اهدافی را در نظر بگیرد. انسان منتظر، با امید به ظهور نور و عدالت –در حقیقت- اهداف کلان زندگی خود و جامعه را، با روی کرد به نصرت الهی3، پیروزی و بهروزی و غلبه حق بر باطل4، گسترش عدالت: «یَملأُ اللهُ الأَرضَ بِهِ قِسطاً وَ عَدلاً کَما مُلِئَت ظُلماً وَ جوَراً».5 و بالاخره فراگیری هدایت، لطف و رحمت6 مشخّص می کند.
2-1. بینش پس از تعیین اهداف کلان، امیدواری، به انسان بینشی عطا می کند در مسیر خود بن بستی نمی بیند و همواره با خلاقیت و نوآوری راه های نوینی را آزمون می کند. امام سجاد علیه السلام فرمود: اِنتِظارُ الفَرَجِ مِن أَعظَمِ الفَرَجِ.7 انتظار ظهور حضرت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از بزرگ ترین گشایش ها است. امید، همیشه دریچه های جدید به روی انسان می گشاید.
3-1. تفکّر در مرحله ی سوم، برای رسیدن به اهداف دراز مدت (کلان) و کوتاه مدت (خرد) نیازمند برنامه ریزی و طراحی عملیاتی هستیم تا بتوانیم از امکانات و سرمایه های موجود به نحو بهینه استفاده کنیم و گام به گام به مقصود نزدیک شویم. امید در این مرحله نیز، موجب می شود که افکار خود را در راستای اهداف مورد نظر تمرکز بخشیم و برنامه ریزی مطلوبی داشته باشیم.
2. آمادگی انتظار، آمادگی برای استقبال و همراهی منتظر را می طلبد و بدون آن به بار نمی نشیند. بنابراین باید در مسابقه ی آمادگی و سبقت جویی8 که در ابعاد عملی، صبر، پارسایی و نظامی، نمایان می شود شرکت جست.
1-2. صبر آمادگی برای انتظار، به این معنا است که توانایی و بردباری بر تأخیرها و شکیبایی بر مشکلات ناشی از غیبت را داشته باشیم. خداوند متعال می فرماید: (وَ لَنَبلُوَنَّکُم بِشَیءٍ مِنَ الخَوفِ وَ الجُوعِ وَ نَقصٍ مِنَ الأموالِ وَ الأَنفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ).9 قطعاً همه ی شما را با چیزی از ترس، گرسنگی و کاهش در مال ها و جان ها و میوه ها آزمایش می کنیم، و بشارت ده به استقامت کنندگان. صبر، بر امتحان و بلاهای سخت، ترس، گرسنگی و فقدان عزیزان – به ویژه بر مشکلات زمان غیبت و نزدیک ظهور- تفسیر شده10 و استقامت در این مشکلات، شرط آمادگی برای انتظار تا ظهور است.
2-2. پارسایی شرط دوم آمادگی، ایجاد تمهیدات اخلاقی و شایستگی های فردی برای همراهی حضرت است. در حقیقت، معنای انتظار و آمادگی برای ظهور، این است که انسان خود را از هر گونه قید و بند (درونی و بیرونی) آزاد سازد و سبک بار و سبک بال آماده ی حرکت باشد و این امر، مستلزم پارسایی، زهد و تقوا است و شایستگی در پرتو عمل صالح می خواهد. امام صادق علیه السلام فرمود: برای صاحب الامر، غیبتی طولانی است، در این دوران، هرکس باید تقوا پیشه سازد و به دین خود چنگ زند.11 هم چنین می فرماید: هرکس دوست دارد، در شمار اصحاب حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف باشد، باید منتظر باشد و پارسایی پیشه سازد و به اخلاق نیکو رفتار کند.12 آیات سوره ی عصر نیز درباره ی حضرت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تأویل شده است. امام صادق علیه السلام آیه ی: (اِلاّ الَّذِینَ آمَنُوا… .)13 را به آیاتنا، (… وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ… .)14 را به «مواسات الاخوان»، (…وَ تَواصَوا بِالحَقِّ… .)15 را به «الامامه» و (… وَ تَواصَوا بِالصَّبرِ.)16 را به «فی الفتره» تأویل کرده است.17
3-2. نظامی بعد سوم از آمادگی، ایجاد آمادگی های جسمانی و فراهم آوردن ابزار و وسایل مناسب (ساز و برگ نظامی) برای مبارزه و تقابل با دشمنان است. امام کاظم علیه السلام فرمود: هرکس اسبی را به انتظار امر ما نگاه دارد و به سبب آن، دشمنان ما را خشمگین سازد، در حالی که منسوب به ما است؛ خداوند روزی اش را فراخ گرداند و به او شرح صدر عطا کند و او را به آرزویش برساند و در رسیدن به خواسته هایش یاری کند.18 اسب –احتمالاً- به عنوان تمثیلی از تمهیدات نظامی متناسب است که باید در هر زمان –مطابق با شرایط و مقتضیات- فراهم گردد.
3. اشتیاق ابعاد عاطفی انتظار که در حقیقت نقطه ی اوج انتظار و گرمی و حرارت آن به شمار می آید، اشتیاق است. منتظر کسی است که چون خاکِ تشنه نیازمند آب است: (قُل أَرَأَیتُم إِن أَصبَحَ ماؤُکُم غَوراً فَمَن یَأتِیکم بِماءٍ مَعِینٍ)؛19 بگو: به من خبر دهید، اگر آب های [سرزمین] شما در زمین فرو رود، چه کسی می تواند آب جاری و گوارا در دسترس شما قرار دهد. این احساسات و عواطف در ابعاد زیر تجلی می یابد:
1-3. محبت امام رضا علیه السلام فرمود: أَلاَنیسُ الرَّفیقُ وَ الوالِدُ الشَّفیقُ وَ الأَخُ الشَّقیقُ…؛20 امام همدم و رفیق، پدر و مهربان… است. بِنَفسی أَنتَ مِن مُغَیَّبٍ لَم یَخلُ مِنّا…؛21 جانم فدای تو ای ناپیدایی که از ما بیرون نیست! عَزیزٌ عَلَیَّ أن أَری الخَلقَ وَ لا تُری وَ لا أسمَعُ لَکَ حَسیساً وَ لا نَجوی؛22 چقدر بر من جانکاه است که مردم را ببینم، اما تو دیده نشوی و هیچ گونه صدا و سخنی از تو نشنوم .
2-3. شور طلب منتظر، کسی است که به دنبال یار می گردد و با شور و شوق همه جا را در طلبش جست و جو می کند: لَیتَ شِعرِی أَینَ استَقَرَّت بِکَ النَّوی بَل أیُّ أرضٍ تُقِلُّکَ أَو ثَری أَبِرَضوی أَم غَیرِها أَم ذِی طُوی…؛23 ای کاش می-دانستم در چه جایی منزل گرفته ای و چه سرزمین و مکانی تو را در برگرفته است! آیا در کوه رضوی هستی و یا در جای دیگر و یا در ذی طوی هستی… . کسی که گم شده ای دارد و مدعی عشق و محبت است، آیا از او پذیرفته است که هیچ گاه در طلب گم شده اش بر نیامده باشد؟
3-3. چشم به راه بودن منتظر واقعی کسی است برای رسیدن یار، لحظه شماری می کند؛ یعنی به او عشق می ورزد، با او سخن می گوید و با چشم های نگران و رمق دیده، به دور دست می نگرد که شاید او را ببیند و بیابد: اَلسَّلامُ عَلَیکَ حینَ تَقُومُ السَّلامُ عَلَیکَ حینَ تَقعُدُ السَّلامُ عَلَیکَ حینَ تَقرَءُ وَ تُبَیِّنُ السَّلامُ عَلَیکَ حینَ تُصَلِّی وَ تَقنُتُ السَّلامُ عَلَیکَ حینَ تَرکَعُ وَ تَسجُدُ … .24 سلام بر تو آن گاه که می ایستی، سلام بر تو آن گاه که می نشینی، سلام بر تو هنگامی که قرآن می خوانی و بیان می کنی، آن گاه که نماز می گزاری و قنوت می بندی، سلام بر تو چون به رکوع می روی و سجده می کنی. یعنی در همه ی احوال دلم با تو و چشمم به راه تو است. امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس دوست دارد در شمار اصحاب حضرت باشد، باید چشم به راه باشد و پارسایی پیشه سازد.25 با نگاهی گذرا به محور اول (امید) نقش مؤثّر انتظار بر بهداشت روان؛ از جمله ضوابط تشخیص افسردگی براساس «dsm426» روشن می گردد. وجود افسردگی خُلقی در تمام روز و بیشتر اوقات، مشکلات تمرکز ذهنی یا تصمیم گیری، احساس ناامیدی، کاهش مشخّص رغبت یا لذت در تمام یا تقریباً همه فعالیت ها از آن جمله اند. بدیهی است، این علایم در تقابل جدی با امیدواری و داشتن اهداف روشن، بینش مثبت و تفکّر در جهت برنامه ریزی است؛ به عبارت دیگر، انتظار –به ویژه مؤلفه ی امیدواری آن- یک شیوه ی پیش گیرانه برای بیماری های روانی حاد، مثل افسردگی است و از این جهت، می تواند زمینه ساز بهداشت روان باشد. افزون بر این، مروری بر روان شناختی موفقیت –که در حقیقت همان مرتبه ی ارتقا در بهداشت روان است- معلوم می سازد که از مهم ترین ارکان آن، داشتن بینش مثبت، اهداف بلند و متعالی و نیز برنامه ای برای رسیدن به آن ها است، مهم تر از این ها، تصحیح و تنظیم فکر و باورها برای رسیدن به اهداف و آرزوهای موردنظر است.27 به طور کلی، در مواجهه با مسایل زندگی و رسیدن به موفقیت –به ویژه در مشکلات- به دو دسته از عوامل نیازمندیم: نخست، فراهم آمدن اسباب طبیعی؛ دوم، شرایط روانی خاصی که بتوانیم با مسایل بهتر روبه رو شویم که معمولاً به اولیای الهی فراهم می گردد. گاهی سستیِ اراده، ترس، غم، اضطراب و عدم اشراف کامل بر موقعیت باعث می شود که نتوانیم از راه حل های ممکن به شکل مطلوب بهره ببریم. توسل و توکل، باعث تقویت اراده و عدم تأثیر عوامل مخلّ روانی می شود. 28 بنابراین، انتظار در ابعاد عاطفی آن؛ یعنی اشتیاق، محبت، شورِ طلب و چشم به راه بودن که همگی مستلزم نوعی توسل و رابطه ی قلبی با حضرت است، به ویژه بر بهداشت روان به معنای پیش گیری اولیه و ممانعت از بیماری ها و ارتقای توان مندی ها در مقابله با استرس ها و اضطراب ها نقش مؤثّری دارد. در جمع-بندی نهایی، نتیجه می گیریم: انتظار در محورهای سه گانه ی امید (شناختی) آمادگی (رفتاری) و اشتیاق (عاطفی) بر بهداشت روان در دو سطح پیش گیری اولیه و ارتقای توان مندی ها مؤثّر بوده است. البته جهت آزمون تجربی هر یک از موارد، می توان موقعیت های عینی مناسبی ترتیب داد و این رابطه را به آزمون گذاشت.
حجت الاسلام مسعود آذربایجانی* پی نوشت ها: *. محقّق، نویسنده، استاد حوزه و دانشگاه.
1. زمر (39) آیه ی 69: امام صادق علیه السلام «بنور ربها» را امام الارض … می نامند (تفسیر قمی، ج2، ص253.)
2. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، ص653، باب 57، ح 17.
3. یوسف (12) آیه ی 110: (حَتّی إِذَا استَیأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُم قَد کُذِبُوا جاءَهُم نَصرُنا فَنُجِّیَ مَن نَّشاءُ وَ لا یُرَدُّ بَأسُنا عَنِ القَومِ المُجرِمِینَ.) [پیامبران به دعوت خود، و دشمنان آن ها به مخالفت خود هم چنان ادامه دادند] تا آن گاه که رسولان مأیوس شدند، و [مردم] گمان کردند که به آنان دروغ گفته شده است؛ در این هنگام، یاری ما به سراغ آن ها آمد؛ آنان را که خواستیم نجات یافتند و مجازات و عذاب ما از قوم گنه کار بازگردانده نمی شود.
4. اعراف (7) آیه ی 128: (قالَ مُوسی لِقَومِهِ استَعینُوا بِاللهِ وَ اصبِرُوا إِنَّ الأََرضَ لِلهِ یُورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ وَ العاقِبَةُ لِلمُستَّقِینَ.) موسی علیه السلام به قوم خود گفت: از خدا یاری جویید، و استقامت پیشه کنید، که زمین از آنِ خداست، و آن را به هرکس از بندگانش که بخواهد، واگذار می-کند و سرانجام [نیک] برای پرهیزگاری است. انبیاء (21) آیه ی 105: (وَ لَقَد کَتَبنا فِی الزَّبُورِ مِن بَعدِ الذَّکرِ الأَرضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ.) در «زبور» بعد از ذکر [تورات] نوشتیم: «بندگان شایسته ام وارث [حکومت] زمین خواهند شد.»
5. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، ص319، باب 31، ح2.
6. طه (20) آیه ی 135: (قُل کُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعلَمُونَ مَن أَصحابُ الصِّراطِ السَّوِیِّ وَ مَنِ اهتَدی.) بگو: همه [ما و شما] در انتظاریم [ما در انتظاریم وعده ی پیروزی، و شما در انتظار شکست ما] حال که چنین است، انتظار بکشید، اما به زودی می دانید چه کسی از اصحاب صراط مستقیم و چه کسی هدایت یافته است. اسراء (17) آیه ی 8: (عَسی رَبُّکُم أَن یَرحَمَکُم و َإِن عُدتُم عُدنا وَ جَعَلنا جَهَنَّمَ لِلکافِرِینَ حَصِیراً). امید است پروردگارتان به شما رحم کند. هرگاه برگردید، ما هم باز می گردیم و دوزخ را برای کافران، زندان سختی قرار دادیم.
7. شیخ طوسی، الغیبه، ص 49.
8. بقره (2) آیه ی 148: (وَ لِکُلٍّ وِجهَةٌ هُوَ مُوَلِّیها فَاستَبِقُوا الخَیراتِ أَینَ ما تَکُونُوا یَأتِ بِکُمُ اللهُ جَمِیعاً إِنَّ اللهَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ.) هر طایفه ای قبله ای دارد که خداوند آن را تعیین کرده است؛ [بنابراین، زیاد درباره ی قبله گفت و گو نکنید و به جای آن] در نیکی ها و اعمالِ خیر، بر یک دیگر سبقت جویید. هر جا باشید، خداوند همه شما را [برای پاداش و کیفر در برابر اعمال نیک و بد، در روز رستاخیز] حاضر می کند، زیرا او بر هر کاری تواناست.
9. بقره (2) آیه ی 155.
10. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، ص346، باب1، ح5: قَالَ الامامُ الصادقُ علیه السلام: اِنَّ لِصاحِبِ هذالأَمرِ غَیبَةً فَلیَتَّقِ اللهِ عَبدٌ وَلیَتَمَسَّک بِدینِهِ.
11. محمدبن ابراهیم نعمانی، الغیبه، ص250، باب 14، ح5.
12. همان، ص200، باب 11، ح16: قال الاِمامُ الصادقُ علیه السلام: مَن سَرَّ أَن یَکُونَ مِن أَصحابِ القائِمِ فَلیَنتَظِر وَ لیَعمَل بِالوَرَعِ وَ مَحاسِنِ الأَخلاقِ.
13. سوره ی عصر (103) آیه ی 3: مگر کسانی که ایمان آورده… .
14. همان: … و اعمال صالح انجام داده اند… .
15. همان: … و یکدیگر را به حق سفارش کرده… .
16. همان: … و یکدیگر را به شکیبایی و استقامت توصیه نموده اند.
17. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، ص656، باب 58، ح1.
18. شیخ کلینی، کافی، ج6، ص535، ح1، کتاب الدواجن: قالَ الإمامُ الکاظمُ علیه السلام …مَن ارتَبَطَ دابَّةً مُتَوَقِّعاً بِهِ أَمرَنا وَ یَغیظُ بِهِ عَدُوَّنا و َهُوَ مَنسُوبٌ اِلَینا اَدَّرَاللهُ رِزقَهُ وَ شَرَحَ صَدرَهُ وَ بَلَّغَهُ أَمَلَهُ وَ کانَ عَوناً عَلی حَوائِجِهِ.
19. ملک (67) آیه ی 30.
20. شیخ کلینی، کافی، ج1، ص198، ح1.
21. سیدبن طاووس، إقبال الأعمال، ص298؛ مفاتیح الجنان، دعای ندبه
22. سیدبن طاووس، إقبال الأعمال، ص298؛ مفاتیح الجنان، دعای ندبه.
23. سیدبن طاووس، إقبال الأعمال، ص298؛ مفاتیح الجنان، دعای ندبه.
24. شیخ طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص492؛ مفتایح الجنان، زیارت آل یاسین.
25. محمدبن ابراهیم نعمانی، الغیبه، ص200، باب 11، ح 16.
26. پریرخ دادستان، روان شناسی مرضی تحولی، ج1، ص292-298؛ نصرت الله پورافکاری، طبقه بندی اختلاف روانی، ص141.
27. ر.ک: علیرضا آزمندیان، تکنولوژی فکر.
28. ام. رابین دیماتئو، روان شناسی سلامت، ج2، ترجمه ی سید مهدی موسوی اصل و دیگران، ص759-762. منبع: کتاب، گفتمان مهدویت، حجت الاسلام مسعود آذربایجانی. |