موج اعتراضات و مخالفتهایی که به مناسبت جنایت رژیم شاه در حمله به مدرسه فیضیه ایجاد شده بود،نباید خاموش می شد،بلکه می بایست بر دامنه ی آن افزوده می شد.به دنبال این حادثه،رژیم شاه با صدور دستور جلب طلاب و اعزام آنها برای خدمت سربازی،قصد داشت که روحانیون را به خود مشغول کرده تا از امور سیاسی دوری کنند.این اقدام رژیم نه تنها باعث جلوگیری از قیام نشد،بلکه با هوشیاری رهبر باعث شد که افکار انقلابی و بیدار کننده ی او به داخل پادگانها نیز رسوخ کند.
ادامه ی مراسم چهلم شهدای فاجعه مدرسه ی فیضیه برای رژیم،قابل تحمل نبود و به مراسمی که به همین مناسبت در مسجد ارک تهران و به وسیله ی نماینده ی آیت الله حکیم برگزار شده بود،حمله کرده،درگیری بین مردم و نیروهای رژیم رخ داد.رهبری قیام که در فکر تداوم آن تا نابودی شاه بود،در فرصتهای مناسب اعتراضهای خود را علیه شاه،نشان می داد و خواستار شرکت اقشار مختلف مردم جهت مبارزه با رژیم شاه بود.شروع ماه محرم فرصت مناسبی برای این کار بود.
حوادث محرم 1383 ه.ق/1342 ه.ش محرم جایگاه ویژه ای در فرهنگ شیعه دارد،زیرا این ماه یادآور دلاوریها و رشادتهای امام حسین (علیه السلام) با اصحابش از یکسو و جنایت،بی رحمی و ظلم و ستم یزید و یارانش از سوی دیگر است.قیام و شهادت امام حسین (علیه السلام) همواره راهنما و مشعلی فروزان برای قیامها و نهضتهای شیعه در طول تاریخ بوده است.آن حضرت با ایستادگی و مقاومت بی نظیرش در مقابل مظهر ظلم و جور،به پیروان راستین خود آموخت که چگونه در مقابل یزیدیان زمان به پا خاسته،با نثار جان خویش در راه اسلام قیام کنند.شیعیان هرسال به یاد امام و پیشوای شهید خود گریسته،خون او را حیات بخش نهال آزادی و عدالت می دانند.(1)
شروع این ماه بعد از کشتار فجیع مدرسه فیضیه،سرآغاز مرحله ی جدیدی از مبارزات امت قهرمان ایران علیه رژیم شاه شد.نیروهای امنیتی رژیم که می دانستند مردم در ماه محرم خاطره ی شهدای فیضیه را زنده خواهند کرد،سعی نمودند تدابیر لازم را فراهم کنند؛به همین مناسبت طی اطلاعیه ای از مردم درخواست شد سوگواری آنها همراه با دعا برای تاج و تخت شاه باشد.مردم که از فلسفه ی قیام حسین بن علی (علیه السلام) در ماه محرم بخوبی آگاه بودند،قصد داشتند همانند او در مقابل حکم ستمگر زمان قیام کنند.(2)
امام خمینی – رحمت الله علیه – رهبر قیام در اعلامیه ای وعاظ و اهل منبر را که با همه ی مردم از دورترین نقطه تا مرکز تهران در تماس بودند،دعوت کرد تا همراه ذکر مصیبتها گذشته،از مصیبتهای امروز نیز سخن گویند و موضع حسینی و یزیدی زمان حاضر را به مردم معرفی کنند.معظم له علاوه بر اینها،به هیأتهای حسینی و دسته های سینه زنی توصیه کرد که در این ایام وظیفه ی خود را در اجتماعات انجام دهند زیرا خطر حاکم امروز بر اسلام،کمتر از خطر بنی امیه نیست.(3)
مبارزات در این سال و در ماه محرم در سراسر کشور گسترش یافت و تمام مجلسها و مسجدها و حسینیه ها به کانون ضد رژیم تبدیل شد.دولت ایران،در این سال عده ای از خطبا و وعاظ را به سازمان امنیت فرا خوانده و تهدید کرده بود که از سه موضوع حرف نزنند و غیر از این سه هرچه بگویند آزاد هستند.اینها عبارت بودند:
نگویند اسلام در خطر است.) (4)
در دهم و یازدهم محرم این سال در تهران راهپیمایی وسیع و گسترده ای صورت گرفت.در روز عاشورا دهها هزار نفر از مردم تهران با دردست داشتن عکسهایی از رهبر قیام و با شعارهایی نظیر خمینی خدا نگهدار تو،ملت طرفدار تو،به خیابانها ریختند و پس از این که عزاداری مردم به محاصره ی پلیس درآمد،تبدیل به راهپیمایی و شعارهای ضد رژیم شد.مردم پس از پیمودن میدان بهارستان و خیابان فردوسی به سمت دانشگاه تهران حرکت کردند.هنگام بازگشت وقتی که به مقابل (کاخ مرمر) رسیدند،ناگاه برای اولین بار فریاد (مرگ بر دیکتاتور) را سر دادند.تظاهرات این روز سرانجام،در ساعت سه بعد ازظهر بدون درگیری پایان یافت.(5)
در روز یازدهم محرم نیز تظاهرات گسترده ای در تهران صورت گرفت.در این روز پس از این که توده های انبوه مردم در مسجد شاه(امام خمینی – رحمت الله علیه – فعلی) گرد آمدند،مسیر راهپیمایی روز قبل را طی کردند در محل دانشگاه تهران،دانشجویان این دانشگاه کلاسهای درس را تعطیل کرده،به مردم پیوستند و تظاهرات با شور و هیجان بیشتری دنبال شد.راهپیمایان در این روز که مصادف با چهاردهم خرداد 1342 بود،برای دومین بار در مقابل کاخ شاه- کاخ مرمر- شعار (مرگ بر شاه) را سر دادند.(6)
سخنرانی امام – رحمت الله علیه – در روز عاشورا (قم) اجتماعات ماه محرم این سال قم که مرکز روحانیت و محل سکونت امام خمینی – رحمت الله علیه – بود،نسبت به شهرهای دیگر از شور و هیجان خاصی برخوردار بود.امام هر شب در یکی از محله های قم حضور یافته،و اوضاع سیاسی کشور را برای مردم تشریح می کرد.همچنین ایشان پیشنهاد کرد که در روز عاشورا به مدرسه فیضیه رفته،برای مردم که از سراسر ایران می آیند،سخنرانی کند.پیشنهاد امام از سوی علما پذیرفته شد و همه ی آنها آن را به عنوان یک خبر دست اول در سراسر ایران به گوش مردم رساندند.به همین دلیل،سیل جمعیت به سوی قم سرازیر شد.دستگاه امنیتی رژیم شاه با شایعه پراکنی مبنی بر کشتار مردم از یکسو و با پادرمیانی روحانیون درباری از سوی دیگر سعی کرد که امام را از تصمیم خود منصرف کنند،اما امام خمینی – رحمت الله علیه – فرمود: من تصمیم خود را گرفته و با شایعه پراکنی و نهدید رژیم نمی توانم از آن صرف نظر کنم.(7)
نیروهای امنیتی شاه که غیر مستقیم نتوانسته بودند،امام را از راهی که در پیش گرفته بود،باز دارند،صبح روز عاشورا بطور مستقیم و به وسیله ی رییس ساواک قم در منزل به اطلاع ایشان رساندند که در صورت ایراد سخنرانی در مدرسه ی فیضیه کماندوهای شاه وارد عمل می شوند و آنجا را به خاک و خون می کشند.امام در جواب فرمود:
(ما هم به کماندوهای خود دستور می دهیم که فرستادگان اعلیحضرت را تأدیب نمایند.)(8)
سرانجام،روز و ساعت موعود فرا رسید.عصر عاشورا جمعیت در مدرسه ی فیضیه و اطراف آن به منظور گوش دادن به سخنان رهبر خود موج می زد.امام خمینی – رحمت الله علیه - از منزل خارج شده و در میان انبوه مردم از در خانه تا مدرسه ی فیضیه با احساسات مردم روبرو شد.فضای غم انگیز عصر عاشورا که یادآور شهادت امام حسین (علیه السلام) و یارانش بود،آماده ی سخنرانی فرزند آن حضرت در مقابل یزید زمان بود.مردم خود را آماده کردن بودند که در صورت حمله ی نیروهای امنیتی شاه به مقابله بپردازند و به همین دلیل همه چیز را زیر نظر داشتند.(9)
رهبر قیام پس از یادآوری جنایات بنی امیه و دستگاه یزید،فرمود که آنها با خاندان پیامبر (صلی الله علیه وآله) یعنی بنی هاشم مخالف بودند،از این رو بر اساس،کار داشتند و همین طور رژیم شاه نیز با اساس اسلام یعنی قرآن و روحانیت کار دارد.معظم له بار دیگر خطر اسراییل را یادآوری کرده و فرمود که آنها با قرآن روحانیت و مراکز دینی که اساس دین است،مخالفند.امام گفتند: من به شما نصیحت می کنم و نمی خواهم که او همانند پدرش باشد که وقتی که از این کشور برود مردم خوشحال بوده،شکرگزاری کنند.از پدرت عبرت بگیر،کمی فکر کن.چرا این قدر مردم را تهدید می کنی – شاه – چه رابطه ای بین شاه و اسراییل است که می گویند از اسراییل سخن نگویید.آیا به نظر سازمان امنیت،شاه اسراییلی یا یهودی است؟!... امام هم چنین فرمود:
(... هیچ کدام از اینها که اکنون دور تو را گرفته اند،با تو رفیق نیستند،اینها رفیق دلارند،اینها دین ندارند،اینها وفا ندارند،دارند همه چیز را به گردن توی بیچاره می گذارند...)(10)
دستگیری امام و قیام سراسری پانزده خرداد سخنان امام در عصر عاشورا خطاب به شاه با عبارت ساده و همه فهم،موجی از خشم و نفرت مردم را علیه شاه برانگیخت.برای اولین بار بود که یک روحانی با صراحت و قاطعیت کامل و با لحنی خرد کننده در مقابل شاه موضعگیری می کرد.به همین دلیل،نیروهای امنیتی رژیم به تلافی مخالفت و مبارزه ی سرسختانه معظم له در مقابل اقدامات ضد دینی شاه در سپیده دم پانزده خرداد 1342 با کمک نیروهای کماندو و سربازان مسلح وارد قم شدند و از دیوار و بام خانه به منزل رهبر سازش ناپذیر انقلاب یورش برده،ایشان را دستگیر و در تهران زندانی کردند.(11)
خبر دستگیری و حبس رهبر قیام بی درنگ در شهر مقدس قم پخش شد و مردم مسلمان این شهر با غم و اندوه فراوان پس از اجتماع در برابر منزل ایشان،به طرف صحن مطهر حضرت معصومه (سلام الله علیه) حرکت کرده و از طریق بلندگو اقدام به شعاردادن کردند.هم چنین گروهی از مراجع و علمای حوزه ی علمیه قم در منزل آیت الله العظمی گلپایگانی اجتماع کرده،بیانیه ای مبنی بر تقبیح توقیف امام صادر کرده و خواستار آزادی فوری ایشان شدند و در این راستا مسلمانان ایران را به مبارزه و استقامت علیه رژیم پلیسی شاه دعوت کردند.(12)
به دنبال درخواست علما،مردم روستاهای قم کار خود را تعطیل کرده،وارد شهر شدند و پس از تجمع در صحن حضرت معصومه (سلام الله علیه) در حالی که پیشاپیش آنها زنان در حال حرکت بودند؛به راهپیمایی پرداختند،ولی هنوز لحظاتی از شروع راهپیمایی نگذشته بود که با یورش دژخیمان شاه روبرو شدند و با رگبار مسلسل آنها گروهی از زنان و مردان مبارز قم به شهادت رسیدند و خون پاک آنها سنگفرشهای خیابانهای قم را رنگین کرد.(13)
هم چنین به دنبال خبر دستگیری و زندانی کردن امام – رحمت الله علیه – مردم سراسر ایران بویژه تهران دست از کار کشیده و با تعطیلی محل کسب و کار خود به راهپیمایی و تظاهرات پرداختند.سیل خروشان جمعیت تهران در خیابانها فریاد (یا مرگ یا خمینی) را سر دادند.مردم تهران که قصد مسلح شدن را داشتند،به اداره ی تسلیحات ارتش و پایگاههای پلیس،میدان ارک و کاخ شاه یورش بردند،اما مأموران نظامی و محافظ این مکانها با بی رحمی مردم را به رگبار گلوله بستند و عده ی زیادی از آنان را به خاک و خون کشیدند.(14)
سیل خروشان مردم و دهقانان کفن پوش ورامین به دنبال حبس رهبر قیام به سوی تهران حرکت کردند.مأموران رژیم شاه به محض اطلاع از چنین اقدامی به طرف ورامین حرکت کرده،در بین راه و در سر پل باقرآباد راه را بر روی مردم بسته و با شلیک گلوله مردم خشمگین را به طرز فجیعی به قتل رساندند و لکه ننگ دیگری بر دامن خود افزودند.(15)
هم زمان با قیام مردم تهران،قم و ورامین،بسیاری از مراجع،علما و مردم شهرهای ایران،از جمله شیراز،مشهد و... نیز به پا خواسته و با تعطیل عمومی و شرکت در تظاهرات خیابانی و برپایی مراسم یادبود،با مردم تهران،ورامین و قم احساس هم دردی کرده و با هجرت به تهران و تجمع در آن شهر خواستار آزادی امام شدند و پس از اطمینان از عدم آسیب معظم له از سوی رژیم شاه تهران را ترک کردند.(16)
ویژگیهای قیام پانزده خرداد الف:اخلاص و قاطعیت رهبری: در این قیام،امام – رحمت الله علیه – برای همیشه به جدایی دین و سیاست خاتمه داد،اما انگیزه ی او هیچ گونه شباهتی با انگیزه های سایر سیاستمداران نداشت.هدف امام قیامی الهی بود که از سر اخلاص و برای انجام وظیفه و تکلیف شرعی صورت گرفت.امام همواره در طول تاریخ مبارزات خویش تأکید کرده اند که ما مثل رسول خدا (صلی الله علیه) و سایر انبیای الهی موظف به تکلیف الهی هستیم.آن چه برای ما در مرتبه ی اول مهم و دارای اهمیت است،همین ادای تکلیف است نه پیروزی.در حقیقت پیروزی واقعی ما این است که بتوانیم به وظیفه و تکلیف دینی خود عمل کرده باشیم.(17)
ب:مردم و سراسری بودن قیام: قیام پانزده خرداد یک قیام مردمی و سراسری بود و متعلق به هیچ گروه یا صنف خاصی نبود.همه ی مردم از پیر و جوان،دانشگاهی و بازاری،روستایی و شهری در آن شرکت داشتند؛آن چه همه ی آنها را به یکدیگر پیوند می داد مکتب اسلام بود که از طریق علما و مراجع تقلید با مردم ارتباط همیشگی داشت و رابطه ی رهبری قیام و توده های میلیونی مردم به وسیله ی روحانیون برقرار می شد.(18)
ج: اسلامی بودن: قیام مردم در پانزده خرداد 1342 یک امر صد درصد اسلامی بود.اسلامی بودن این قیام از رهبری و خاستگاه آن مشخص است.رهبر این قیام،از مراجع تقلید و فقیه علیقدر حوزه های علمیه بود.هم چنین نقطه ی شروع آن حوزه های علمیه و مراکز دینی،به رهبری روحانیت بود و هیچ یک از گروههای ملی و غیر مذهبی در آن شرکت نداشتند.(19)
د: شرکت زنان: زنان ایران که در مکتب اسلام،درس شهامت و دلیری را از حضرت زینب (س) شیرزن شجاع کربلا آموخته اند همواره در طول تاریخ مبارزات ملت ایران،در کنار مردان،حماسه آفریدند.ورود و حرکت زنان در صفوف مردان،بیشتر باعث تحریک آنها شده شعله های مبارزه را افروخته تر می کند.در قیام پانزده خرداد،زنان در همه شهرها و بویژه قم،از خانه ها بیرون ریخته و در کنار مردان به تظاهرات خیابانی پرداختند.آنها با شرکت در مبارزات ضد رژیم و راهپیمایی،در یورش نیروهای انتظامی به تظاهرکنندگان در شهر مقدس قم جزء اولین کسانی بودند که خون سرخشان به زمین ریخته شد.(20)
هـ : مخالفت با شاه: ویژگی دیگر این قیام آن بود که بر خلاف نهضتها و قیامهای دیگر،شاه را هدف اصلی قرار داده و او را مقصر و مسوول می- دانست.پیش از این،مبارزان سیاسی جرأت مخالفت با اصل رژیم را نداشته و معتقد به براندازی آن نبودند،بلکه با مخالفت با افراد پایین تر نظام بویژه نخست وزیران به شاه نوعی مشروعیت می دادند،اما،امام بر خلاف آنها متوجه ریشه و اصل نظام شد.ایشان در سخنرانی مشهور خود در عصر عاشورا،شاه را بطور مستقیم مورد حمله قرار داده،او را مقصر اصلی و عامل اصلی همه فسادهای داخلی و خیانتهای بیگانگان دانست.درواقع امام هدف مبارزه ی خود را متوجه علت کرد نه معلول.(21)
و: حضور روحانیت در صحنه یکی دیگر از ویژگیهای بارز این قیام،حضور فعال و همه جانبه ی روحانیت بود.امام که بر خلاف بیشتر مراجع تقلید معاصر که در مقابل شاه با تسامح رفتار می کردند،با آمیختن دین و سیاست مبارزه شد.بیشتر روحانیون قم و سایر شهرهای ایران که جزء شاگردان یا مقلّدان امام بودند،با الگو قرار دادن او رهبری قیام در شهرهای ایران را به دست گرفته و با حضور وسیع در صحنه،مبارزات مردم را هدایت و رهبری کردند و برای اولین بار روحانیت بطور گسترده ای در مبارزه علیه رژیم شاه شرکت کرد.(22)
پی نوشت ها: 1. تاریخ سیاسی معاصر،مدنی،ج2،ص32.(با تصرف اندک)
2. همان مدرک.
3. تفسیر آفتاب،محمدرضا حکیمی،ص109-110،دفتر نشر فرهنگ اسلامی،بی جا،بی تا.
4. همان مدرک،ص111.
5. تاریخ سیاسی معاصر ایران،مدنی،ج2،ص34.
6. همان مدرک،ص35.
7. بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی،حمید روحانی،ج1،ص446-448.
8. همان مدرک،ص450 -451.
9. همان مدرک،ص452-454.
10. بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی،حمید روحانی،ج1،ص456-460.
11. حماسه های اسلامی ملت به رهبری امام،ولی الله فوزی،ص9-10،چاپخانه علمیه قم،بی تا.
12. حماسه های اسلامی ملت به رهبری امام،ولی الله فوزی،ص10-11.
13. حماسه های اسلامی ملت به رهبری امام،ولی الله فوزی،ص11-12.
14. تاریخ معاصر ایران،آموزش و پرورش،ص207-208،سال سوم دبیرستان.
15. انقلاب اسلامی و ریشه های آن،عمید زنجانی،ص460.
16. بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی،ص492-494.
17. تاریخ معاصر ایران،آموزش و پرورش،ص213،تهران،1368.
18. همان مدرک،ص213،سوم دبیرستان.
19. تاریخ سیاسی معاصر ایران،مدنی،ص53.
20. حماسه های اسلامی ملت به رهبری امام،ولی الله فوزی،ص11-12.
21. تاریخ معاصر ایران،آموزش و پرورش،ص214،سوم دبیرستان.
22. همان مدرک،ص214-215.
منبع: کتاب،تاریخ سیاسی معاصر ایران،پژوهشکده تحقیقات اسلامی،صص139 تا 147 |