براي آشنايي بهتر با منابع مهدويت، ابتدا آنها را به دو دسته شيعي و سني تقسيم ميكنيم و سپس براساس تاريخ صدور، آنها را بيان ميكنيم. همچنين ميتوان آنها را در دو مقطع قبل از ولادت و بعد از ولادت امام مهديعليه السلام دستهبندي كرد.
الف. منابع شيعه 1- قبل از ولادت امام مهدي عليه السلام: 1. كتاب سليم بن قيس؛ شيخ ابوصادق سليم بن قيس هلالي عامري كوفي (م 76 ه( نام ديگر اين كتاب اسرار آل محمد صلي الله عليه و آله است.
2. كتاب الغيبة للحجه؛ عباس بن هشام ابوالفضل الناشري (م 220 ه( 1
3. كتاب اخبار المهدي؛ ابوسعيد عباد بن يعقوب الرواجني الكوفي (م 250 ه(2
4. كتاب القائم الصغير؛ حسن بن علي بن ابي حمزة البطائني3
5. كتاب الغيبة، ابواسحاق ابراهيم بن صالح الأنماطي.4
2- بعد از ولادت امام مهدي عليه السلام برخي از اين منابع، در كنار موضوعات ديگر، مباحث و روايات امام مهدي عليه السلام را نيز مطرح كردهاند و برخي ديگر ويژه امام موعود عليه السلام نگاشته شده است:
2-1 كتابهايي كه امام مهدي را مطرح نمودهاند. 1.الكافي؛ محمد بن يعقوب بن اسحاق الكليني الرازي (م 329 ه( اين كتاب از قديميترين و معتبرترين كتب روايي شيعه است و از شرحهاي معروف آن ميتوان «مرآة العقول» و «وافي» را نام برد.
اين كتاب بيش از شانزده هزار حديث دارد كه به تنهايي از؛ تعداد كل صحاح ستة اهل سنت بيشتر است.
2. قرب الاسناد؛ ابوالعباس عبدالله بن جعفر بن حسين بن مالك بن جامع حميري. وي استاد شيخ كليني است و با امام هادي عليه السلام و امام عسكري عليه السلام و به وسيله محمد بن عثمان عمري با امام مهدي عليه السلام مكاتبه داشته است.اين كتاب از اصول چهارصدگانه اوليه شيعه به حساب ميرود و تعداد 1404 حديث دارد.
3. بصائر الدرجات؛ ابوجعفر محمد بن حسن بن فروخ صفار (م 290 ه( او از ياران امام حسن عسكري عليه السلام و شاگرد احمد برقي و استاد مرحوم كليني است. اين كتاب در فضايل اهل بيت عليهم السلام نگاشته شده و از معتبرترين اصول قدما و بزرگان شيعه است.
4.المحاسن؛ ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمن بن محمد بن علي برقي (م 274 يا 280 ه( اين كتاب از بهترين كتابهاي شيعه است و برخي آن را در رديف كتب اربعه ميدانند. اين كتاب بسيار مفصل بوده كه قسمتي از آن به دست ما رسيده است.
5. كفاية الاثر في النص علي الأئمة الاثني عشر عليهم السلام؛ ابوالقاسم علي بن محمد بن علي خزاز قمي رازي. وي از راويان و فقهاي برجسته شيعه، در نيمه قرن چهارم است. در قم متولد شد و شاگرد شيخ صدوق بود.
6. الارشاد في معرفة حجج الله علي العباد؛شيخ مفيد ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان عكبري بغدادي (م 413 ه( وي استاد شيخ طوسي، سيد مرتضي و سيد رضي بود. اين كتاب در بردارندة تاريخ و فضايل ائمه معصومين عليهم السلام است.
2-2. كتابهاي ويژه امام عصر عليه السلام تعدادي از كتابهايي كه ويژة امام عصر نوشته شده، عبارت است از:
1.كمال الدين و تمام النعمة، محمد بن علي بن حسين بن بابويه قمي مشهور به شيخ صدوق
(ت 305 ه( او به دعاي امام زمان عليه السلام به دنيا آمد و اين كتاب را به دستور آن حضرت نوشت كه 5 از قديميترين منابع روايي در اين زمينه شمرده ميشود.
2. الغيبة؛ ابوعبدالله، محمد بن ابراهيم بن جعفر كاتب نعماني مشهور به ابن ابي زينب از راويان بزرگ شيعه در اوايل قرن چهارم است. اين كتاب در سال 342 در حلب نگارش يافته و 478 حديث دارد.
3. الفصول العشرة في الغيبة؛ ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان معروف به شيخ مفيد. موضوع اصلي آن، پاسخ به مهمترين شبهاتي است كه دربارة وجود مبارك امام مهدي عليه السلام در دوران ايشان مطرح بوده است. نامهاي ديگر اين كتاب «الاجوبة عن المسائل العشرة» و «المسائل العشرة في الغيبة» است.
4. اربع رسالات في الغيبة؛ شيخ مفيد. اين كتاب به روش پرسش و پاسخ بوده و شامل مباحث غيبت، قيام و شبهات مربوط به امامت حضرت مهدي عليه السلام است.
5. كتاب الغيبة للحجة؛ شيخ طوسي. اين كتاب از بهترين، مهمترين و كاملترين منابع شيعه در مسأله غيبت امام مهدي عليه السلام است. اين كتاب شامل دلايل عقلي و نقلي وجود امام مهدي عليه السلام، غيبت، ظهور، علايم ظهور و فضايل و سيرة آن امام عليه السلام است.
اين كتاب چون در بغداد و با استفاده از دو كتابخانه بزرگ شيعه نوشته شده و مؤلف آن به بسياري از اصول قدما دسترسي داشته است، اهميت فراواني دارد.
6. معجم احاديث الامام المهدي عليه السلام؛ اين مجموعه روايي نفيس و ارزشمند، با تلاش برخي از محققان6 به انجام رسيده است. اين گروه كوشيدهاند تا در حدّ توان، روايات مربوط به امام مهدي عليه السلام را از كتابهاي فريقين، جمع آوري كنند و در اختيار پژوهشگران و علاقهمندان قرار دهند. حاصل اين سعي و تلاش پسنديده، دورهاي پنج جلدي است كه روايات را به ترتيب معصومان عليهم السلام از وجود مقدس پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله تا آخرين معصوم فرا روي خوانندگان قرار ميدهد.
گفتني است تعداد كتابهاي نوشته شده ـ كه تمام يا مقداري از بحث خود را به امام مهدي عليه السلام اختصاص دادهاند ـ بيش از اينها است.
پی نوشت ها: 1 . الذريعه، ج 16، ص 76.
2 . اعيان الشيعه، ج 7، ص 410.
3 . رجال نجاشي، ص 36و 37
4 . رجال نجاشي، ص 15.
5 . كمال الدين و تمام النعمة، مقدمه.
6 . اساتيد معظم، آقايان كوراني و نجم الدين طبسي و ... . از کتاب انتظار 4 ،امام مهدي در احاديث شيعه و سني / محمدامين بالادستيان ، سيدمحمد روحاني ، جواد جعفري ، مهدي يوسفيان / www.isfahan.mahdi313.org |