ام ‏هانی، نمونه فضیلت

نسبی شرافتمند

با مرور صفحات تاریخ به وجود شخصیتهای نیك‏نامی برمی‏خوریم كه عطر وجودشان نه تنها زندگی خود، بلكه اطرافیان و فضای مقطعی از زمان را دستخوش تغییر و تحول نموده و تابش گوهر وجودشان تا ابدیت به نسل بشر روشنی داده و مشعل هدایت و راهبری را با دستان باكفایت خود حمل می‏نمایند. از میان افرادی چنین، سهم زنان برجسته، لایق و صاحب خصایص ممتاز كم نیست كه بعضا مورد كم‏توجهی قرار گرفته‏اند. مكتب رهایی‏بخش اسلام از ابتدای ظهور با پرورش نمونه‏های علمی و عملی، بانوان شایسته و نامی را با اوصاف پسندیده به جهان عرضه داشته كه هر كدام به عنوان الگو می‏تواند مورد پیروی زنان، به ویژه مسلمانان واقع گردد.
از جمله این برگزیدگان، دختر ابوطالب و خواهر حضرت علی ابن‏ابی‏طالب(ع) ام‏هانی (فاخته) است كه نامش در ردیف زنان دانشمند و راوی حدیث ثبت شده است.

نیای ام‏ هانی

وی از پدری پرهیزگار و مجاهد و مادری نیكوسیرت و محدثه قدم به جهان گذاشت. پدر ام‏هانی در خاندانی نجیب و خداشناس در مكه دیده به جهان گشود. او با عبداللّه‏ پدر بزرگوار پیامبر(ص) از یك مادر بودند. پدر او عبدالمطلب جد پیامبر اسلام است كه بین همه گروههای عرب به بزرگی یاد می‏شد. مردی بااقتدار و باكفایت كه مبلّغ آیین حنیف ابراهیمی بود. كارهای صحیح و خداپسندانه عبدالمطلب بهترین كلاس درس و آموزش برای ابوطالب بود. توجه خاص وی و حفاظت از پیامبر و كوشش بی‏دریغش در پرورش نواده خود، ابوطالب را بر آن داشت كه بعد از فوت جد خویش سرپرستی حضرت محمد(ص) را به عهده گیرد و تا پایان عمر از وی پشتیبانی و اطاعت نماید. ابوطالب سعی داشت نمونه كاملی از شخصیت ارزشمند و محبوب پدر باشد. او همانند پدر در مسیر آیین یگانه‏پرستی ابراهیم خلیل قدم نهاد و منصب آب‏رسانی به زائران خدا را به عهده گرفت. پناه بی‏پناهان و مدافع مظلومان و دشمن متجاوزان بود و به نیازهای اجتماعی مردم واقف بود و جهت برآورده شدن حاجات آنها كوشش می‏كرد. نمونه این تلاش را در قحطی مكه می‏توان مشاهده كرد. مردم كه از كمبود ارزاق و نیامدن باران در رنج و عذاب بودند، به ابوطالب پناهنده شدند و از درماندگی شِكوه كردند. ابوطالب به همراه فرزند برادر در حالی كه كودك را به كعبه چسبانده بود و دستان كوچكش به سوی آسمان بلند بود، از خدا طلب باران نمود. ناگهان از هر طرف ابر آسمان را فرا گرفت و باران بارید.
ابوطالب در حفظ و احترام حضرت محمد(ص) می‏كوشید. زمانی كه چون پدرش بالش و فرشی برایش پهن می‏كردند بر آن می‏نشست و وقتی پیامبر می‏آمد او را بر فرش می‏نشاند و می‏گفت: «فرزند برادرم از بزرگی و شرف بسیار برخوردار است.» این تعبیر نهایت اعتقاد ابوطالب را به پیامبر می‏فهماند.(1)

مادر

مادر «ام‏هانی» فاطمه دختر اسد بن‏هاشم است؛ اول زنی كه بعد از حضرت خدیجه مسلمان شد. وی جزء نخستین زنانی است كه به مدینه مهاجرت كرد. پسران وی «طالب»، «عقیل»، «جعفر» و «علی» هر كدام به فاصله ده سال از دیگری به دنیا آمد. دخترانش جمانه و ام‏هانی می‏باشند. فاطمه بنت‏اسد را فضایل بسیار است. او زنی است كه خداوند در پاسخ راز و نیاز خالصانه‏اش دیوار كعبه را برابرش شكافت تا در آن محل امن و مقدس فرزندش را به دنیا آورد. افتخار مادری شریف‏ترین شخص بعد از پیامبر و مادر شهید ذوالجناحین «جعفر بن‏ابی‏طالب» كه با فرشتگان به بهشت پرواز كرد، ارزش والایی است كه ذات اقدس الهی با قابلیت وجودی فاطمه آن را به وی ارزانی كرد. معدود افرادی در زمان بعثت پیامبر، بر آیین یكتاپرستی ابراهیمی بودند كه از آن جمله بانو فاطمه بنت‏اسد است. ابن‏ابی‏الحدید در شرح نهج‏البلاغه گفته است:
«فاطمه نخستین زنی است كه با رسول خدا بیعت نمود (پس از خدیجه.)»
از ویژگیهای این زن لطف و كرامتی است كه در طول عمرش در حق پیامبر انجام داد. وی در گرامیداشت پیامبر با ابوطالب شركت می‏جست و پیامبر را در مهر ورزیدن و نیكی كردن بر فرزندان خود مقدم می‏داشت تا جایی كه پیامبر به پاس این محبتها او را به لقب «اماه» (مادر) مفتخر گردانید.
پیامبر از فاطمه چنین یاد می‏كند: «او پس از ابی‏طالب بهترین خلق خدا در رفتار با من بود. او مادر دیگر من پس از مادرم بود. ابوطالب نیكی می‏كرد و صاحب سفره بود و فاطمه ما را بر طعامی كه تهیه دیده بود، گرد می‏آورد و از هر غذایی كه بود سهم مرا از دیگران بیشتر می‏داد تا دوباره برگردم.»(2) زمانی كه خدیجه از دنیا رفت و فاطمه خردسال بود، آغوش محبت و مهر مادری برایش گشود. احترام خاص پیامبر به فاطمه بنت‏اسد در كتب احادیث فراوان به چشم می‏خورد. كلینی در اصول كافی آورده است:
«روزی رسول خدا نشسته بود. امیرالمؤمنین(ع) گریان نزد او آمد. رسول خدا فرمود: برای چه گریه می‏كنی؟ عرض كرد:
مادرم از دنیا رفت. رسول خدا فرمود: به خدا مادر من هم.»(3)
پس از وفاتش پیامبر او را در پیراهن خود كفن كرد و بر وی نماز خواند و هفتاد تكبیر گفت و در قبر او وارد شد و با دستش قبر را وسیع كرد. پس از تدفین فرمود: «ملائكه افق را پر كردند و درِ بهشت را برای او (فاطمه) گشودند و فرشهای بهشتی را برای او گستردند و ریحان بهشتی به ملاقات او آمدند و او در رَوْح و ریحان و نعمت بهشتی غوطه‏ور است. قبرش باغی است از باغهای بهشت.»(4)
در خبر دیگر است كه حضرت فرمود: «ای مادر من كه بعد از مادرم مرا مادر بودی، خدا تو را رحمت بنماید.»(5)
عمر رضا كحاله گوید: «فاطمه بنت‏اسد از راویان حدیث پیامبر است كه 46 حدیث از حضرت روایت كرده است.»(6)

برادران ام‏ هانی

ابوطالب: برادر بزرگ ام‏هانی است و پدر ام‏هانی كه عمرا نام داشت به ابوطالب معروف گشت.
عقیل: برادر دوم كه دانشمندی سیاستمدار، جامعه‏شناس و روانشناس بود و این ویژگیها را به واسطه تیزهوشی داشت. عقیل اطلاعات بسیاری به تاریخ عرب، جنگها و صلحهای آنان داشت. وی مردی نسّابه (نَسَب‏دان) بود. زبانی گویا داشت كه كسی را با وی توان هماوردی نبود. از شخصیتی قوی و رأیی ثابت برخوردار بود. از جمله كسانی بود كه با درك اسلام به همراهی علی(ع) در میدانهای رزم دلاورانه جنگید و پسری چون مسلم و فرزندانش را برای یاری حسین بن‏علی(ع) در قیام خونین و حماسی حق علیه باطل تربیت نمود.
جعفر: ام‏هانی افتخار داشتن برادری چون جعفر طیار را دارد كه به ذوالجناحین معروف شد. سومین پسر ابوطالب كه ده سال قبل از برادرش علی بن‏ابی‏طالب به دنیا آمد، از جهت شمایل و اخلاق شباهت زیادی به پیامبر داشت و كمی پس از امیر مؤمنان به اسلام گروید. وی دلسوز طبقه ضعیف بود تا جایی كه پیامبر او را به لقب «ابوالمساكین» سرافراز نمود. مسؤولیت خطیر فرماندهی مهاجران حبشه را بر عهده داشت و در آن سفر به شایستگی از اسلام تبلیغ نمود و ضمن شناساندن اسلام به پادشاه حبشه، خود و همراهانش را در فضایی از صلح و ایمنی قرار داد. جعفر پس از بازگشت از حبشه زمانی كه مطلع شد مسلمانان در نبرد با یهود هستند، با همراهان به خیبر آمد و شاهد پیروزی سپاه اسلام علیه یهود به همت والای خیبرشكن دلاور علی بن‏ابی‏طالب شد. در دشت موته جنگی بین اسلام و سپاهیان روم در گرفت. جعفر كه فرماندهی را بر عهده گرفته بود در حین مبارزه به محاصره سربازان رومی در آمد. او برای دفاع از اسلام، پرچم سپاه را حفاظت كرد تا دو دستش قطع گردید ولی نگذاشت پرچم واژگون شود و آن را به زید بن‏حارثه سپرد. بعد از پایان جنگ جنازه جعفر را یافتند كه بیش از هفتاد زخم در جلوی بدن او بود. این بیانگر آن است كه هیچ گاه به دشمن پشت نكرد. پیامبر در همان روز فرمود كه اكنون جعفر با دو بال در بهشت با فرشتگان هم‏پرواز است.(7)
علی(ع): دیگر شرف این بانوی پاك‏سیرت داشتن برادری چون علی بن‏ابی‏طالب(ع) بزرگ‏مرد تاریخ بشریت است و زبان از وصف وی قاصر است.

مروری بر زندگی ام ‏هانی

فاخته دخترعموی پیامبر مشهور به ام‏هانی است. «او از زنان مجلله و نامی اسلام بوده است.»(8) ام‏هانی 46 حدیث از پیامبر نقل كرده است. طبرانی نزدیك به 109 حدیث از ام‏هانی نقل كرده كه بیشتر در باره نماز و روزه است.(9) ام‏هانی از راویان حدیث ثقلین است. او حدیث غدیر را نیز روایت كرده است كه رسول اللّه‏ فرمود: «هر كه من مولای او هستم علی مولای اوست.»(10)
از امتیازهای ام‏هانی آن است كه عروج پیامبر به آسمان از خانه وی آغاز شد.(11)
پیامبر طی روایت زیر از ام‏هانی به عنوان بانویی نمونه، ممتاز و شایسته یاد می‏كند و وی را مورد تمجید و ستایش قرار می‏دهد: «آیا می‏خواهید بهترین عمو و عمه را معرفی كنم؟ حسن و حسین عمویشان جعفر طیار است كه با ملائكه پرواز می‏نماید و عمه آنها ام‏هانی است كه در بهشت است.» بنا بر فرمایش رسول خدا، ام‏هانی اهل بهشت است و این نوع یاد كردن بیانگر پاكی و ایمان وی است.(12)
از دیگر مقامات ام‏هانی حضور پیامبر در موقعیتهای مختلف در خانه او و احترام خاص به آن بانو است. ابن‏اثیر از عبدالرحمن بن‏ابی‏لیلی به چند طریق از ام‏هانی روایت می‏كند كه رسول خدا(ص) در روز فتح مكه به خانه او وارد شد. غسل انجام داده و هشت ركعت نماز به جای آوردند. در ادامه ام‏هانی چنین گوید: «آن نماز با آنكه ركوع و سجود داشت به قدری سریع و كوتاه بود كه من ندیده بودم آن حضرت به این راحتی و سادگی نماز بخواند.»(13)
نیز نقل می‏كنند در روز فتح مكه حارث بن‏هشام و به نقلی دو نفر از خویشان شوهر ام‏هانی كه مشرك بودند به خانه او پناهنده شدند. خبر به حضرت علی(ع) رسید. صورتش را پوشاند و به سیری كه شناخته نشود، به خانه ام‏هانی وارد شد. ام‏هانی به دفاع از آن دو نفر با حضرت سخن گفت كه: تو كیستی و چرا به خانه دخترعموی رسول خدا و خواهر علی وارد شدی؟! می‏روم به رسول خدا شكایت می‏كنم. سپس هر طور بود شمشیر را از دست علی بیرون آورد. در این وقت علی(ع) نقاب از چهره برداشت. ام‏هانی برادر را شناخت. عرض كرد: جان من فدای تو باد. قسم یاد كردم شكایتت را به رسول خدا بنمایم. هر دو خدمت پیامبر رفتند. حضرت در چادری مشغول غسل كردن بود. حضرت فاطمه نیز آنجا بود. پیامبر صدای ام‏هانی را شنید. آن را شناخت. به او گفت: خوش آمدی، ام‏هانی ماجرا را تعریف كرد. پیامبر فرمود: «امان دادم هر كه را امان داده‏ای، لیكن علی را خشمگین نكن، زیرا خدا به واسطه خشم علی خشمگین می‏شود.» سپس فرمود: «اگر همه مردم فرزند ابوطالب بودند، همه آنها افراد دلاور و شجاعی بودند.»(14)
ام‏هانی همسر هیبرة بن‏عمر بن‏هائذ مخزومی بود. شوهر وی مشرك بود و زمانی كه متوجه شد ام‏هانی به اسلام گرویده است
از مكه فرار كرد و به نجران رفت و در حال شرك از دنیا رفت.
بعد از اسلام آوردن ام‏هانی و فرار هیبرة رسول خدا از ام‏هانی خواستگاری كرد. وی گفت: یا رسول اللّه‏، به خدا قسم! در جاهلیت تو را از همه كس بیشتر دوست می‏داشتم. اكنون كه زمان اسلام رسیده است چگونه تو را دوست نداشته باشم؟! تو از چشم و گوشم نزد من محبوب‏تر و عزیزتری، اما ادای حق شوهر كاری سنگین و بزرگ است و من بیم آن دارم از انجام آن ناتوان باشم. من زنی مصیبت‏دیده‏ام و چند فرزند دارم (اگر به فرزندان برسم حق شوهر را ضایع كرده‏ام و اگر به شوهر برسم حق فرزندانم ضایع می‏شود) و برای تو جز زنی آزاد از گرفتاری و مشكلات زندگی نمی‏تواند كارساز باشد.
پیامبر وقتی این بیان را از ام‏هانی دید فرمود: «هیچ زنی در شترسواری و مهربانی با اطفال و مدارا و رعایت حال اقتصادی همسر چون زنان قریش نیست.»(15)
ام‏هانی در تربیت فرزندانش نهایت تلاش را نمود و زمانی كه بین او و شوهرش جدایی افتاد وظیفه تربیت و نگهداری آنان با مادر شد. رسول خدا كه از غنایم جنگی به اشخاص مختلف حقوق پرداخت می‏كرد به ام‏هانی و فرزندانش نیز كمك می‏كرد.
از فرزندان وی یكی جعده نام داشت كه مردی شجاع، و فقیهی با زبانی گرم و گویا بود. او از صحابه‏ای است كه به هنگام فتح مكه پیغمبر را درك كرده و با مادر خود به حضور پیغمبر رسیده است. جعده از شیعیان امیرالمؤمنین بود كه از طرف حضرت والی خراسان شد. جعده میان قریش دارای مقام و شرافت بلندی بود. زمانی كه در جنگ صفین می‏جنگید عتبة بن‏ابی‏سفیان به او گفت: تو به خاطر عشق و محبت به دایی خود علیه ما می‏جنگی، وی گفت اگر تو هم دایی به این عظمتی داشتی پدر خود را فراموش می‏كردی.(16)
ام‏هانی تا بعد از شهادت امیرالمؤمنین(ع) زنده بود، حتی زمان قیام حضرت سیدالشهداء(ع) حیات داشت. در بحار از كامل الزیاره از امام باقر(ع) نقل می‏كند: چون حضرت خواست از مدینه حركت كند زنان و فرزندان عبدالمطلب جمع شدند و صدا به گریه بلند كردند. در این وقت عمه حضرت (ام‏هانی) آمد و سخت گریه كرد و گفت: جا نور دیده من حسین، شنیدم حسن را كه با ناله این اشعار را سرود:
«و ان قتیل الطف من آل‏هاشم ه
اذل رقابا من قریش فذلت
حبیب رسول اللّه‏ لم یك فاحشا
ابانت مصیبتك الانوف وجلت»(17)
اخلاق و رفتار ام‏هانی، نمونه یك زن مؤمن و متعهد است. وی چه در زمان جاهلیت و چه اسلام حامی افراد ضعیف، درمانده و بی‏پناه بود. این پاك‏بانوی صاحب نام تا سال 60 هجری در قید حیات بود، ولی از محل دفن و تاریخ وفات وی اطلاعی در دست نیست.(18)

پی ‏نوشتها:
1 ـ ابوطالب آموزگار پاسداری، محمد محمدی‏اشتهاردی.
2 ـ الامام علی رجل الاسلام النحله، به نقل از فاطمه بنت‏اسد، نوشته علی محمد علی دخیل، ترجمه صادق آئینه‏وند.
3 ـ اصول كافی، ج3، كتاب الحجة.
4 ـ ریاحین‏الشریعه، ج3، ص11.
5 ـ همان.
6 ـ محدثات شیعه، دكتر نهلا غروی نائینی؛ زنان نمونه، علی شیرازی، ص77.
7 ـ سیمای فداكاران، سیدمحمدكاظم دانش.
8 ـ ریاحین‏الشریعه، ج3، ص449، ذبیح‏اللّه‏ محلاتی.
9 ـ بانوان عالمه و آثار آنها، ص9.
10 ـ محدثات الشیعه.
11 ـ زندگانی حضرت محمد خاتم‏الانبیاء، سیدهاشم رسولی محلاتی.
12 ـ محدثات الشیعه؛ زنان قهرمان.
13 ـ همان.
14 ـ ریاحین الشریعه، ج3؛ زنان نمونه ـ زنان قهرمان، دكتر احمد بهشتی، ذیل شرح حال ام‏هانی.
15 ـ كافی، ج5، ص326.
16 ـ ریاحین‏الشریعه، ج3، ص452.
17 ـ همان.
18 ـ زنان نمونه، علی شیرازی، ص77.

زهرا نساجی‏ زواره ( پیام زن شماره 129)

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار