مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار

  اخبار ایران و جهان تاریخ و سیاست مهدویت علمی فرهنگی مشاوره خانواده معارف اسلامی
 تبلیغات در سایت   
رژیم غذایی
احکام نماز
بهداشت در خانواده
پیوندهای ویژه  
مهرورزی در سیره رفتاری پیامبر...
رابطه محکم نماز شب و افزایش...
نقش انسان در ساختن بهشت و دوزخ...
روزه ماه مبارك رمضان با ما چه...
جهان از پرتو نور حضرت محمد صلی...
ضجه های جهنم از اهل ریا
نمازهاى وارده در شبهای ماه مبارک...
شرح ازدواج پیامبر (صلی الله...
آرامش و همدلی بعداز تشویش و...
ازدواج نامطلوب
مسئولیت پذیری در خانواده
مادران و نگرانی های رایج از...
حقوق والدین و فرزندان
قانون مربوط به حق حضانت
چگونه از چاقی فرزندمان پيشگيری...
مشکل بینایی فرزندتان را تشخیص...
ازدواج نامطلوب
مسئولیت پذیری در خانواده
مادران و نگرانی های رایج از...
قانون مربوط به حق حضانت
چگونه عذرخواهي را به فرزندمان...
در سختی ها، یار و همدم باشید...
روزه در بیماران دیابت ی و قلبی
موسسه فرهنگی و پژوهشی ثارالله
راه هایی ساده برای محافظت از...
سیگار کشیدن تفریحی
چگونه خواب راحت و به موقعی داشته...
قصه وقصه پردازي درمثنوي مولوي
کدام بدتر است: سیگار، پیپ یا...
امام انسان مافوق است یا مافوق...
آیا تأخیر در فرج،موجب قساوت...
فرق بین غیبت و عدم وجود
حق واجب امام چیست؟
نیابت امام زمان (عچ)
مبنای قرآنی توسل به امام زمان...
حکومت حضرت سید الشهداء پس از...
برخورد امام زمان (عج) با اهل...
حزب جمهوری اسلامی و مدارا با...
نگاهی مختصر به نقاط مثبت و...
چرا کشف حجاب؟
دلیل نام گذاری حماسی سال ۱۳۹۲...
سخنرانی امام، ۱۵ خرداد و همه...
امام خمینی فرمان عفو عمومی داد...
ناگفته‌های هاشمی رفسنجانی از...
اسلام ستیزی، جریانی سازمان یافته...
گزارش تصویری  
اخبار تازه   
مذاکره با آمریکایی‌ها در وین امروز ادامه می یابد
مذاکرات هسته‌ای در وین امروز نیز با رایزنی‌های معاونان وزیر امور خارجه کشورمان با وندی شرمن و هلگا اشمید...
ویلیام هیگ از سمت وزارت خارجه انگلیس کناره گیری کرد
رسانه های خارجی از کناره گیری "ویلیام هیگ" از سمت وزارت خارجه انگلیس خبر می دهند.
توصیه‌های مقام معظم رهبری نقشه راه دستگاه قضایی / از نقدهای سازنده و مفید استقبال می‌کنیم
رئیس قوه قضاییه توصیه‌های مقام معظم رهبری به این قوه را «نقشه راه» دستگاه قضایی در سالهای آینده دانست...
گفتگو با بازیکنی که حسرت به دل از برزیل برگشت
بازیکنی که پس از قرعه کشی مسابقات فوتبال جام جهانی به سوژه اصلی رسانه‌های ورزشی تبدیل شده بود، در نهایت...
فرانسه با شکست نیجریه راهی مرحله یک چهارم نهایی شد/ پرواز خروس‌ها
تیم فوتبال فرانسه با برتری مقابل نیجریه به مرحله یک چهارم نهایی رقابتهای جام جهانی 2014 برزیل راه پیدا...
حمید استیلی مالک باشگاه راه‌آهن شد/ برگزاری مسابقات در اکباتان
سرمربی پیشین تیم فوتبال پرسپولیس با پرداخت مبلغ 8 میلیارد تومان به عنوان مالک جدید باشگاه راه‌آهن انتخاب...
تسلیم در برابر امر پرودگار مشقت های روزه را از بین می برد
رئیس حوزه علمیه اصفهان با اشاره به تحمل سختی در برابر امر خداوند، گفت: تسلیم در برابر امر پرودگار مشقت...
توصیه‌های اخلاقی حاج اسماعیل دولابی درباره خانواده
مرحوم حاج‌اسماعیل دولابی می‌گفت: مادرت را ببوس، دستش را بوسه بزن، پایش را ببوس، تا به گریه بیفتد، وقتی...
دایی: به هیچ چیز جز قهرمانی فکر نمی‌کنیم/ جای کی‌روش بودم همین روش را انتخاب می‌کردم
سرمربی تیم فوتبال پرسپولیس گفت: شاید من هم جای کی‌روش بودم در جام جهانی همین روش را انتخاب می‌کردم.
شیلی شگفتی بزرگ جام بیستم را تکمیل کرد/ اسپانیا از جام جهانی حذف شد
تیم فوتبال شیلی با کسب پیروزی مقابل اسپانیا مدافع عنوان قهرمانی رقابتهای جام جهانی را از دور رقابتها...
هافبک سپاهان با مسئولان باشگاه پرسپولیس وارد مذاکره شد
هافبک تیم فوتبال سپاهان پس از به توافق نرسیدن با مسئولان این باشگاه با مسئولان باشگاه پرسپولیس وارد مذاکره...
هاشم بیک‌زاده در فهرست 23 نفره تیم ملی قرار گرفت/ خانزاده مسافر برزیل شد!
هافبک تیم فوتبال استقلال به عنوان آخرین نماینده تیم ملی فوتبال ایران در فهرست 23 نفره این تیم برای حضور...
عکاسان و خبرنگاران مثل پیشکسوتان مظلوم هستند/ مدیون "سعادت" هستم
مدیرعامل پیشین باشگاه پرسپولیس با بیان اینکه خبرنگاران و عکاسان ورزشی هم مثل پیشکسوتان مظلوم هستند گفت:...
نمایی جدید از استانداردهای دوگانه غرب/واکنش متفاوت کاخ سفید به اعدام در آمریکا و ایران
خبرگزاری مهر-گروه بین الملل: مردم آمریکا هنوز جنجال به وجود آمده در جریان اعدام "کلیتون لاکت" و سکوت...
نوار ابزار
 
  دفعات نمایش: 2612    چهارشنبه 31 تیر 1388 

اشتغال زنان از نگاه  اسلام و غرب‏


اشتغال زنان از نگاه اسلام و غرب‏

مقدمه‏

پديده «اشتغال»(پاورقي 1 . Employment.) از ابتداي زندگي اجتماعي بشر مورد توجه بوده است. اشتغال زنان همراه با مردان در مزارع و در خانه، اَمري عادي تلقّي مي‏شد؛ هر چند تفکيک نقش‏ها و وظايف، جزء اصلي اشتغال محسوب مي‏گرديد. يکي از مهم‏ترين معيارهايي که جهان غرب براي تعيين جايگاه زن در اجتماع پذيرفته، ميزان مشارکت زنان در زندگي اقتصادي و اشتغال آنان است.(پاورقي 2 . شرمن وود، ديدگاه‏هاي نوين جامعه‏شناسي، ص 141.) از سوي ديگر، يکي از مهم‏ترين نقش‏هاي زن، نقشي است که در خانواده ايفا مي‏کند. ترديدي نيست که خانواده يکي از ارکان جامعه و محور اساسي رشد و اعتلاي انسان به شمار مي‏رود. اين نقش از منظر جهان غرب و غرب باوران بسيار کم‏رنگ و بي‏اهميت بوده و در برخي موارد يکي از مشکلات فراروي زنان، قلمداد شده است. يکي از نويسندگان ايراني با پيروي از ديدگاه غرب در خصوص اشتغال زنان مي‏نويسد: «يکي از مشکلاتي که زنان در همه جوامع با آن درگير هستند، مسئوليت‏ پرورش فرزندان و اداره امور خانه مي‏باشد.»(پاورقي 1 . خديجه سفيري، جامعه‏شناسي اشتغال زنان، ص 9.) براي بررسي اشتغال زنان ابتدا بايد اصطلاح «کار»(پاورقي 2 . Labour.) تعريف شود. در تعريف کار و نيروي کار گفته‏اند: کار فعاليتي است متشکل از اِعمال قوه فکري يا دستي که در برابر آن، مزد، حقوق، معاش يا حق‏الزحمه کار و کسب گرفته مي‏شود. در محاورات روزانه اين اصطلاح بيش‏تر به معناي محدودتر يعني کارهاي دستي يا به طور کلي کارگران دستي به‏کار مي‏رود. در نظريه اقتصادي، کوشش انساني يا فعاليتي است که در جهت توليد هدايت مي‏شود و به عنوان يک عامل توليد، کار از مواد اوليه، سرمايه و مديريت جدا و فقط شامل مساعي کارگران در اشتغال است. به معناي ديگر، کار کليه افرادي را دربرمي‏گيرد که براي زيستن کار مي‏کنند. اين تعريف به نيروي کار يک ملّت بر مي‏گردد که شامل کليه جمعيت قابل اشتغال و بالاي يک سن معين است.(پاورقي 3 . منوچهر فرهنگ، فرهنگ بزرگ علوم اقتصادي، ج 1، ص 1145.) به طور معمول فعاليت‏هاي اقتصادي زنان در بخش‏هاي رسمي اشتغال ناميده مي‏شود. منظور از بخش رسمي اقتصاد، صنعت، خدمات و آن بخش از کشاورزي است که داراي نيروي کار مزد بگير باشد. در اين بخش زنان از حمايت قانوني بيش‏تري برخوردارند. بخش غيررسمي شامل کارهاي گوناگون مثل کارهاي خانگي، خانه‏داري، پرورش فرزند، فعاليت زنان روستايي در بخش کشاورزي معيشتي مي‏شود. به طور معمول کار در بخش غيررسمي اشتغال و کار محسوب نمي‏شود.(پاورقي 4 . راهنماي آموزشي اقدام محلّي - تغيير جهاني، مرکز مشارکت زنان نهاد رياست جمهوري با همکاري يونيسف، ص 1 و 2.) امّا حق اين است که امروزه انديشمندان و متفکران درصدد ارزش گذاشتن کار بدون دستمزد زنان در خانه هستند و بسياري از اقتصاددانان معتقدند کارِ در منزل، هر چند در آيينه آمار و ارقام قابل محاسبه نباشد، امّا واقعاً داراي ارزش اقتصادي است و بايد مورد محاسبه قرار گيرد و ارزش مادي آن مشخص شود.(پاورقي 1 . پل ساموئلسون و ويليام نوردهاوس، اقتصاد، ترجمه عليرضا نوروزي، ج 1، ص 22.) امروزه در جوامع غربي آن چنان به اشتغال زن در خارج توجه مي‏شود که اين امر به عنوان اولين و مهم‏ترين نقش زن مطرح شده است و نقش مادري و همسري و ادامه سنّت‏هاي فرهنگي به عنوان نقش دوّم و فرعي مدّنظر قرار مي‏گيرد.(پاورقي 2 . حسن حبيبي، مجموعه مقالات زن و انقلاب اسلامي، ص 148.) شاخص‏ها و معرّف‏هاي تعيين کننده جايگاه زن در جامعه اسلامي با جهان‏بيني توحيدي و نگرش به انسان با آن‏چه در غرب مي‏گذرد، اصولاً متفاوت است. در فرهنگ اسلامي با وجود آزادي انتخاب شغل و کار براي زنان مسلمان و حق مالکيت و فعاليت اقتصادي براي آن‏ها، آن‏چه به نقش و پايگاه زن در جامعه اسلامي معنا و هويت مي‏بخشد، فعاليت‏هاي مادي و اقتصادي به معناي غربي آن نيست، بلکه فعاليت اقتصادي زنان در جامعه اسلامي با حفظ هويت ديني و گوهر عفت و تقواست.(پاورقي 3 . فاطمه صفري، الگوي اجتماعي پايگاه و نقش زن مسلمان در جامعه اسلامي، ص 38.) در اين نوشتار، اشتغال زنان در پنج محور اساسي بررسي مي‏شود: - نگرش تاريخي به اشتغال زنان؛ - غرب و اشتغال زنان؛ - حقوق بشر و حمايت از اشتغال زنان در چارچوب سازمان ملل؛ - ديدگاه اسلام در خصوص اشتغال زنان؛ - اشتغال زنان در جمهوري اسلامي ايران؛ و در نهايت به نتيجه‏گيري از مباحث مي‏پردازيم. الف) نگرش تاريخي به اشتغال زنان‏ 1. رُم باستان‏ زن در رُم باستان از همه حقوق محروم بود و داراي هيچ گونه جايگاه و اختياري نبود. دختران و زنان مانند شي‏ء مملوک معامله مي‏شدند و از حقوق اقتصادي نيز هيچ بهره‏اي نداشتند. نکته قابل توجه در خانواده‏هاي رومي اين است که قرابت و خويشاوندي رسمي و حقوقي فقط در خصوص مرد معنا پيدا مي‏کند و بين زن با مرد و زن با زن خويشاوندي وجود ندارد. مرد هر وقت صلاح مي‏دانست، مي‏توانست زن يا دختر را بفروشد، قرض و کرايه دهد يا بکشد. از اين رو وقتي زن از حداقل حقوق انساني محروم باشد و به عنوان شي‏ء با او رفتار شود قطعاً از حقوق و امتيازات اقتصادي بهره‏مند نخواهد شد. در حقوق رُم باستان، زن بهره‏اي از فعاليت اقتصادي و کار نداشت؛ چون اصلاً از اطلاق عنوان انسان بر آنان دريغ داشتند.(پاورقي 1 . سامية منيسي، المراة في‏الاسلام، ص 25 و 26.) 2. يونان باستان‏ زن در يونان باستان نه تنها مخلوقي حقير شمرده مي‏شد بلکه حداقل به عنوان انسان با زن رفتار نمي‏شد. زن همانند شي‏ء در اختيار مرد بود و مرد هرگونه رفتاري را با او انجام مي‏داد و زن در اين دوره از هيچ حقوقي برخوردار نبود، در نتيجه از فعاليت اقتصادي و اشتغال نيز محروم بود.(پاورقي 2 . محمود عبدالحميد محمد، حقوق المرأة بين‏الاسلام و الديات الاُخري، ص 19.) تنها موردي که براي فعاليت اقتصادي و اشتغال زنان در تاريخ يونان باستان ذکر شده، مربوط به حضور زنان براي فعاليت اقتصادي و اشتغال در بازار بوده است. اين اشتغال همراه با مردان بوده و فقط در منطقه «کريت» مشاهده شده است.(پاورقي 3 . سامية منيسي، حقوق المرأة في الاسلام، ص 24.) 3. ايران باستان‏ در ايران در عصر هخامنشيان و اشکانيان، همانند روم و يونان، مرد در استفاده از اموال زن کاملاً مختار بوده؛ چون زن از هيچ حقوقي برخوردار نبوده است. به طور کلي زن داراي حداقل حقوق انساني نبود تا بتواند فعاليت اقتصادي و اشتغال به کاري داشته باشد. وجود طبقات ممتاز در ايران موجب شد زنان از حيث اختيارات و مزاياي اجتماعي به دو دسته تقسيم شوند: 1. زنان اشراف و بزرگان؛ 2. زنان طبقه پايين‏تر. امّا واقع مطلب اين است که زنان اشراف در مقابل مردان طبقه خود، همان مقام و موقع را داشتند که زنان طبقه پست‏تر نسبت به مردان خود دارا بودند. هر دو دسته از زنان از حقوق اقتصادي و اشتغال بهره‏اي نداشتند و فقط زنان طبقه اشراف از زندگي بهتري نسبت به زنان طبقه پايين‏تر برخوردار بودند. امّا در عصر ساساني که افراد جامعه به طبقات مختلفي تقسيم مي‏شدند، در داخل هر يک از طبقات، زنان متناسب با فرهنگ و وضعيت اشتغال طبقه خود مشاغلي را برعهده داشتند؛ مثلاً پوراندخت و آذرميدخت که از زنان خاندان سلطنتي بودند، حکومت کردند. زنان ساير طبقات نيز بسته به طبقه خود به کار ريسندگي، کشت و زرع يا صنعت آن روز اشتغال داشتند. از ويژگي‏هاي اين دوران، مالک شدن دستمزد و درآمد توسط زنان بود که مي‏توانست خود آن را بردارد يا به شوهرش بدهد.(پاورقي 1 . بهجت الملوک مظفري، مجموعه مقالات سمينار سيماي زن در جامعه، ص 121.) 4. عربستان قبل از اسلام‏ وضع زنان و دختران در عربستانِ جاهليت بسيار رقّت‏بار بوده است؛ دختران در نظر پدران، و زنان در نظر شوهران موجودي ضعيف و بي‏قيمت و قابل تملک و معامله بوده‏اند. اختيارات مرد نامحدود بود و مادر در محدوده خانه زندگي مي‏کرد ولي حق هيچ‏گونه مداخله‏اي در امر زندگي نداشت. يکي از بدترين سنت‏هاي جاهلي درعربستان قبل از اسلام، زنده به گور کردن دختران بوده است. ظاهراً اولين قبيله‏اي که عمل غيرانساني دخترکشي را انجام داد قبيله بني تميم بود. البته جاي تعجب ندارد چون در عصري که در جوامع به اصطلاح متمدن آن روز، يعني ايران، يونان و روم با زنان همانند برده رفتار مي‏کردند، در عربستان جاهلي نبايد بيش از اين متوقع بود. در اين دوران فعاليت اقتصادي و اشتغال زنان اصلاً مطرح نبوده است.(پاورقي 1 . محمود عبالحميد محمّد، حقوق المرأة بين الاسلام و الديانات الاخري، ص 21 و 22.) 5 . عصر ظهور اسلام‏ با ظهور اسلام کرامت انساني زن احيا شد و زن در کنار مرد به عنوان نيمي از پيکره حيات بشري مطرح گرديد. اسلام دخترکشي را ممنوع کرد و به جامعه آموخت که به دختران احترام بگذارند. زن‏هاي صدر اسلام در امور اجتماعي، سياسي و فرهنگي و کارهاي ديگر مشارکت داشتند.(پاورقي 2 . محمد عبدالقادر ابوفارس، حقوق المرأة، ص 19 و 20.) قرآن کريم کسب و تلاش اقتصادي زنان و مردان را تأييد کرده و مالکيت آنان را بر آن مترتب ساخته است: «للرجال نصيب مما اکتسبوا و للنساء نصيب مما اکتسبن؛(پاورقي 3 . نساء (4) آيه 32.) براي مردان از آن‏چه کسب کرده‏اند بهره‏اي است و براي زنان [نيز] از آن‏چه کسب کرده‏اند بهره‏اي است.» اشتغال زنان در عصر پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم به شکلي گسترده به چشم مي‏خورد و در تمامي شغل‏هاي رايج آن زمان، زنان حضور داشتند. زينب، دختر جحش به صنايع دستي اشتغال داشت.(پاورقي 4 . ابن‏اثير، اسدالغابة، ج 5 ، ص 565 .) زني به نام زينب پزشک قبيله بني‏داوود بود و مريضان را مداوا مي‏کرد.(پاورقي 5 . المفصل في تاريخ العرب قبل الاسلام، ج 4، ص 620.) زناني بسيار به امر شباني و دامداري اشتغال داشتند مانند سلامه و ام‏هاني.(پاورقي 6 ابن‏اثير، همان، ص 477.) و زناني چون قيله مادر بني نمار به تجارت اشتغال داشتند.(پاورقي 7 . همان، ص 535 .) 6. اروپا در قرون وسطي‏ زن در اروپاي قرون وسطي از هيچ گونه حقوقي برخوردار نبود و در اين دوران اگر چه زنان به کار کشاورزي مي‏پرداختند امّا نه به عنوان مالک، بلکه به عنوان افرادي مملوک براي ديگران کار مي‏کردند. در سال 586 ميلادي کنفرانسي در فرانسه براي بررسي اين موضوع منعقد شد که آيا زن بشر است يا نه و در نهايت به اين نتيجه رسيدند که زن بشري است که فقط براي خدمت به مردان خلق شده است.(پاورقي 1 . سامية منيسي، همان، ص 176.) در قرون وسطي، جوامع اروپايي براي زنان حق اشتغال قائل نبودند و در ابعاد ديگر نيز زنان از حقوق اجتماعي و مالي محروم بودند. اروپا در قرون وسطي يکي از سياه‏ترين و زشت‏ترين دوران حيات بشري را پشت‏سر گذاشت. 7. عصر انقلاب صنعتي تا امروز آغاز «انقلاب صنعتي» در اروپا سال 1760 ميلادي بود و انگلستان نخستين جامعه‏اي بود که خصلت صنعتي به خود گرفت و به مرکزي براي نوآوري‏هاي فني و اقتصادي و پيشرفت تکنولوژي تبديل شد.(پاورقي 2 . گرهاردلنسکي، سير جوامع بشري، ترجمه ناصر موفقيان، ص 326 و 327.) شکل‏گيري جوامع صنعتي و ايجاد بازار کار جديد، موجب اشتغال زنان در بخش صنعت شد و از طرف ديگر باعث کاهش نقش خانواده شد. در جامعه‏هاي صنعتي، بسياري از عملکردهاي سنّتي خانواده از بين رفته يا به شدت دگرگون شده است.(پاورقي 3 . همان، ص 467 و 468.) اشتغال زنان در اين دوره به منظور تکريم و بالا بردن منزلت زن نبوده و فقط جوامع صنعتي درصدد برطرف کردن نياز خود به نيروي کار ارزان بودند. بر اساس آمار، تقريباً در تمام جامعه‏هاي صنعتي درآمد زنان به ميزان قابل ملاحظه‏اي کم‏تر از درآمد مردان است.(پاورقي 4 . همان، ص 458.) در طول قرن بيستم، مشارکت زنان در نيروي کار جوامع صنعتي به سرعت رو به فزوني نهاد. امروزه فعاليت اقتصادي زنان و حق اشتغال آنان در همه عرصه‏ها مدنظر جوامع غربي است؛ هر چند در مقام عمل بين ادعا و واقع تفاوت فاحشي وجود دارد.(پاورقي 1 . همان، ص 477.) امروزه زنان به لحاظ کمّي، در مشاغل مختلف حضور يافته‏اند، امّا به لحاظ کيفي، بر اساس آمار و شواهد قطعي، اکثر زنان در مشاغل ثانوي و جزئي هستند و مشاغل مهم (با مزد زياد، چشم‏اندز خوب پيشرفت، داراي ثبات) و مديريتي در انحصار مردان قرار دارد. البته در برخي موارد زنان هم در اين عرصه صاحب نقش هستند که قابل توجه و چشمگير نمي‏باشد.(پاورقي 2 . خديجه سفيري، جامعه‏شناسي اشتغال زنان، ص 64.) ب) غرب و اشتغال زنان‏ امروز ديدگاه غرب نسبت به زنان، مبتني بر تساوي حقوقي از جميع جهات با مردان است، بدون اين که توجهي به تفاوت‏هاي طبيعي ميان آنان شده باشد. براساس ديدگاه برخي جريان‏هاي فمينيستي در جهان، تنها مسئله تساوي حقوق مطرح نيست بلکه مقولات زن و مرد به طور کلي نفي مي‏شود و در اين جا تشابه حقوق زن و مرد بيش‏تر به چشم مي‏آيد.(پاورقي 3 . شهين مولاوردي، «جنبش‏هاي اجتماعي زنان»، روزنامه ايران، 3/4/79.) اين ديدگاه افراطي در حمايت از حقوق زنان مسخ انسانيت را درپي دارد و آن جدا کردن زن از هويت زنانه و هويتي است که به عنوان همسر يا مادر دارد و از طرف ديگر مرد هم در جايگاه واقعي خودش به عنوان پدر و مرد خانواده قرار ندارد. اشتغال زنان در غرب بعد از انقلاب صنعتي، به صورت گسترده شکل گرفت. افزايش مشارکت زنان در عرصه فعاليت اقتصادي و اشتغال به سبب نياز شديد جوامع صنعتي به نيروي کار ارزان بود نه به علت اين که گسترش مشارکت زنان در جهت رعايت شخصيت و منزلت آنان باشد. از آغاز انقلاب صنعتي تا کنون زنان در عرصه‏هاي مختلف اقتصادي فعاليت مي‏کنند، ولي رفتار غرب با آن‏ها هيچ گاه مبتني‏ بر تساوي حقوق زن و مرد نبوده و اين امري است که به شهادت اطلاعات و آمارهاي رسمي منتشر شده توسط مجامع بين‏المللي و ملي، قابل توجه است. در دو بُعدِ مقدار دستمزد و کيفيت شغل احراز شده، زنان در مرحله‏اي پايين‏تر از مردان قرار دارند.(پاورقي 1 . گرهارد لنسکي، سير جوامع بشري، ص 458 - 462.) امروزه انديشمندان و متفکران غربي به اين نتيجه رسيده‏اند که فقط کار خارج از خانه مصداق اشتغال نيست، بلکه کار در منزل هم فعاليت اقتصادي و مصداق اشتغال است؛ اما کاري پنهان است که دستمزد ندارد. تا همين اواخر در بخش عظيمي از ادبيات جامعه شناختي، کار بدون دستمزد، به ويژه کار زنان در محيط خانه، هرگز مورد ملاحظه قرار نگرفته بود. با وجود اين، چنين کاري براي اقتصاد به اندازه اشتغال مزدي ضرورت دارد. به طور تخميني کارِ در خانه معادل يک سوم مجموع توليد سالانه يک اقتصاد مدرن ارزش دارد.(پاورقي 2 . خديجه سفيري، همان، ص 16 و 17.) گيدنز(پاورقي 3 . Anthony Giddens.) جامعه شناس غربي مي‏نويسد: کار بي‏مزد خانگي اهميت زيادي براي اقتصاد جامعه دارد. برآورد شده است که کارِ خانه بين 25 تا 40 درصد ثروت ايجاد شده در کشورهاي صنعتي را دربر مي‏گيرد.(پاورقي 4 . آنتوني گيدنز، جامعه‏شناسي، ترجمه منوچهر صبوري، ص 196.) امروزه جهان غرب در حالي که خود از درون دچار مشکل بزرگي شده و هنوز اطميناني به سودمندي دستاوردهاي تمدن خود ندارد، تلاش بي‏وقفه‏اي را براي تثبيت فکر جهان شمولي اصول فرهنگي خود و پاي بند نمودن همه دولت‏ها برپذيرش و رعايت اين اصول، دنبال مي‏کند. يکي از موضوعاتي که در حوزه حقوق زنان مطرح است، اشتغال زنان است. غرب با ناديده گرفتن تفاوت‏هاي تکويني و طبيعي زن و مرد، برابري حق اشتغال زنان و مردان را مطرح مي‏کند، حال آن که‏ دولت‏هاي غربي، خود در عمل با مشکلات و موانع زيادي در خصوص برابري حق اشتغال زنان و مردان روبه‏رو هستند و تبعيض در اين مورد کاملاً در جوامع غربي مشهود است. در اين جا به ذکر برخي از آن‏ها مي‏پردازيم: گرهاردلنسکي در کتاب سير جوامع بشري اين گونه مي‏نويسد: در حوزه جنسيت، لايه‏بندي جوامع صنعتي امروزين کم و بيش به همان صورت جامعه‏هاي پيش از صنعت باقي مانده است. تداوم اين امر را به خصوص در زمينه‏هايي مي‏توان مشاهده کرد که مردان هنوز تمام اختيارات را در دست دارند. - در مجلس سناي امريکا، براي مثال، تمام کرسي‏ها در اختيار مردان است. بيش‏تر صاحبان صنايع و اهل داد و ستد نيز مرد هستند. سرانجام، مطالعه ديگري درباره رهبران نظامي امريکا نشان مي‏دهد که تمامشان از جنس مذکرند. از بدو شکل‏گيري کشور امريکا تا کنون هيچ زني موفق به احراز سمت رياست جمهوري نشده است. - در جامعه شوروي، تسلط مردان از هر لحاظ چشمگيرتر است، علت اين امر قدرت عظيمي است که رهبران اين جوامع در اختيار دارند و به اين جهت، تمامي منصب‏ها را در قبضه خود قرار مي‏دهند. در تمام سال‏هاي عمر اتحاد جماهير شوروي تنها يک زن به عضويت دفتر سياسي حزب کمونيست درآمده حتي در کميته مرکزي حزب کمونيست که بازتر است، زنان فقط 3% اعضا را تشکيل مي‏دادند. چنان‏که يکي از کارشناسان امر گفته است، موقعيت زنان در شوروي در اصل چندان تفاوتي با موقعيت زنان در جامعه سرمايه‏داري ندارد. - تقريباً در تمام جامعه‏هاي صنعتي که آمارهاي لازم را انتشار داده‏اند، درآمد زنان به ميزان قابل ملاحظه‏اي کم‏تر از درآمد مردان است.(پاورقي 1 . گرهارد لنسکي، همان، ص 458.) به رغم کوشش‏هايي از اين دست که به مناسبت تغيير نقش زنان به عمل مي‏آيد، مسائل بي‏شماري هنوز باقي است. بسياري از زنان به دشواري مي‏توانند نقش کارمند را با نقش مادر و همسر درآميزند و هر سه نوع مسئوليت را به طرزي‏ مناسب برعهده بگيرند. در بيش‏تر موارد، ضرورت‏هاي حرفه‏اي حالت غالب به خود مي‏گيرد و تعهدات مادري و همسري به دست اهمال سپرده مي‏شود.(پاورقي 1 . همان، ص 479.) تغييرات حاصل در نقش زنان، آشکارا در شيوه زندگي آنان بازتاب يافته است. شگفت‏انگيز نيست که در زمينه‏هايي فراسوي اشتغال و زندگي خانوادگي، بسياري از تفاوت‏هاي سنتي بين دو جنس رنگ و بوي خود را از دست داده است. اين امر در تمام زمينه‏ها به چشم مي‏خورد، از طرز لباس پوشيدن تا بهداشت رواني و جسماني، از مصرف دخانيات و الکل تا تعدد جنايت‏ها و حوادث رانندگي، و خودکشي‏ها.(پاورقي 2 . همان، ص 480.) - انگلستان‏ متوسط دستمزد زنان شاغل خيلي پايين‏تر از مردان است، هرچند در طول بيست سال گذشته اين اختلاف تا اندازه‏اي کم‏تر شده است. زنان در بخش‏هاي شغلي که دستمزد کم‏تري پرداخت مي‏شود، بيش‏تر حضور دارند، امّا حتي در همان رده‏هاي شغلي هم زنان به طور متوسط نسبت به مردان حقوق پايين‏تري دارند؛ براي مثال، کارمندان دفتري زن در بريتانيا از 60% درآمد همتايان مردشان برخوردارند و فروشندگان زن 57% درآمد مردها را در همان شغل به دست مي‏آورند.(پاورقي 3 . آنتوني گيدنز، جامعه‏شناسي، ترجمه منوچهر صبوري، ص 192.) در سال 1980 مجالس قانون‏گذاري انگلستان شامل 1762 مرد و تنها 87 زن بود و در حال حاضر چندان نشانه‏اي از تغيير در اين عدم توازن به چشم نمي‏خورد. زنان در اين اواخر تا اندازه‏اي به مشاغلي که به عنوان مشاغل مردان تعريف شده هجوم آورده‏اند، امّا تا کنون فقط به ميزان محدودي به اين مشاغل دست يافته‏اند. با وجود آن که زنان 44% نيروي کار مزدبگير در بريتانيا در سال 1984 تشکيل مي‏دادند، تنها 17% موقعيت‏هاي بالاي مديريت را اشغال کرده بودند. زنان فقط 5% مؤسسات کسب و کار را در مالکيت خود دارند و اين مؤسسات 1% کل دريافت‏هاي مؤسسات کسب و کار را توليد مي‏کنند.(پاورقي 1 . همان، ص 189.) - سوئد سوئد از نظر قوانين مربوط به ارتقاي حقوق زن در جهان غرب رتبه اول را دارا است. بخش عظيمي از زنان در سوئد شاغل مزدبگير هستند. درآمد زنان در سوئد نسبت به مردان 90 به 100 است. زنان يک چهارم کرسي‏ها را در پارلمان سوئد در اختيار دارند. با وجود اين، اندکي از زنان در سطوح بالاي تجارت سوئد يافت مي‏شوند.(پاورقي 2 . همان، ص 193.) در سوئد همانند آلمان، درصد زنان در مديريت‏ها به اندازه صفر است.(پاورقي 3 . خديجه سفيري، جامعه‏شناسي اشتغال زنان، ص 137.) از ديگر خصوصيات جامعه سوئد آمار بالاي طلاق و فرزندان نامشروع، ناپايدار بودن نهاد خانواده، آزادي‏هاي جنسي بي‏حدّ و حساب و زندگي مشترک بدون ازدواج است.(پاورقي 4 . آنتوني گيدنز، همان، ص 331 و 332.) به طور کلي در حوزه مشارکت سياسي در سطح کلان، همانند بسياري از حوزه‏هاي ديگر زندگي اجتماعي، زنان در ميان نخبگان سياسي کم‏تر ديده مي‏شوند.(پاورقي 5 . خديجه سفيري، همان.) در حوزه مشاغل نظامي، غرب شعار تساوي زن و مرد را مطرح مي‏کند، ولي در واقع حداکثر مشارکت زنان در مشاغل نظامي مربوط به امريکا است که حدود 10% پرسنل ارتش امريکا را زنان تشکيل مي‏دهند.(پاورقي 6 . آنتوني گيدنز، همان، ص 381.) در خصوص شمار زنان در کادر آموزشي مؤسسات آموزش عالي و دانشگاه‏هاي غرب، براي مثال در امريکا 8% و در انگلستان 7% است. از اين رو ملاحظه مي‏شود که در غرب، زنان در مشاغل بالاي آموزشي دانشگاهي مشارکت بسيار کمي دارند.(پاورقي 7 . همان، ص 369.) در جوامع غربي درصد اشتغال زنان به کل شاغلين آن کشورها، از 32% در کشور ايرلند تا 48% در کشور سوئد، متغير است (براساس آمار سال 1991).(پاورقي 1 . خديجه سفيري، همان، ص 139.) امروزه گسترش بي‏حدّ و مرز آزادي‏هاي فردي باعث شده نهاد خانواده در غرب بسيار ناپايدار و متزلزل باشد و زن غربي نه در عرصه خانواده موفق باشد نه نيروي کار مجرب و توانمند.(پاورقي 2 . ر.ک: گرهاردلنسکي، سير تحول جوامع بشري (مبحث اشتغال زنان بعد از انقلاب صنعتي).) لنسکي مي‏نويسد: مشارکت شتاب آلود زنان در صنعت باعث گسترش طلاق و افزايش جرايم شده است و اين امر به گواهي آمار و مستندات رسمي، قابل قبول است.(پاورقي 3 . همان.) از منظر غرب اشتغال، خود موضوعيت دارد و سرشت و طبيعت تکويني زنان ناديده گرفته مي‏شود. از اين رو در بسياري از مواقع به جاي اين که اشتغال زنان در خدمت نهاد خانواده قرار گيرد، به تعارض و تقابل با آن مي‏پردازد و در بسياري از موارد موجب زوال نهاد مقدس خانواده مي‏شود. به اين ترتيب، در غرب نوعي تقسيم کار «مردانه» و «زنانه» به چشم مي‏خورد. علّت چيست و چرا اين همه تفاوت در کار مردان و زنان وجود دارد؟(پاورقي 4 . عزت‏اللَّه عراقي، حقوق بين‏المللي کار، ص 426.) ريشه تقسيم کار را بايد تفاوت تکويني سرشت مردان و زنان دانست. غرب بايد بپذيرد که زن به ايفاي نقش زنانه در خانواده و اجتماع بپردازد و مرد هم به ايفاي نقش مردانه بپردازد و اگر جامعه‏اي به حدّي برسد که در آن زن، زن نباشد و مرد، مرد نباشد، آن جامعه قطعاً سقوط کرده، تباه مي‏شود. ج) حقوق بشر و حمايت از اشتغال زنان در چارچوب سازمان ملل‏ واقعيت اين است که زنان نيمي از جمعيت جهان را تشکيل مي‏دهند. نظام حقوق بشر، حمايت از زنان را به عنوان يکي از اهداف خود، مدّ نظر قرار داده و سازمان ملل‏متحد از طرق مختلف از اشتغال زنان حمايت کرده است.(پاورقي 1 . به طور کلي نگرش سازمان ملل متحد و ديگر سازمان‏هاي بين‏المللي به زن و حقوق او از منظر انسان‏شناسي غربي است که در آن آزادي‏هاي زنان در حدّ بسيار زياد لحاظ شده، بدون اين که سرشت زنانه او و نقشي که به عنوان همسر يا مادر دارد، مدنظر قرار گرفته باشد؛ يعني استاندار مطلوب نهادهاي رسمي بين‏المللي، استانداردِ حداقل جوامع غربي است که با ماهيت فرهنگ و با مدهاي ديگر جوامع بشري مخصوصاً مسلمانان مغايرت دارد. اين مطلب مهم بايد مورد توجه قرار گيرد.) امروزه حمايت از اشتغال زنان، به طور عمده توسط «سازمان بين‏المللي کار»(پاورقي 2 . International Labour organisation. )I.L.O(.) صورت مي‏گيرد؛ چون پس از انقلاب صنعتي و کشانده شدن زنان به کار در صنايع، ضرورت حمايت از ايشان در برابر برخي خطرها و تنظيم مقررات ويژه در مورد شرايط کار آنان حس مي‏شد.(پاورقي 3 . عزت‏اللَّه عراقي، حقوق بين‏المللي کار، ص 428.) سازمان ملل متحد نيز طي اعلاميه جهاني حقوق بشر سال 1948 با اشاره به تساوي حقوق زن و مرد در مقدمه اعلاميه در مواد مختلفِ آن بر تساوي اجرت در برابر کار مساوي (بند 2 ماده 23) و حمايت از مادران (بند 2 ماده 25) تأکيد ورزيده است. پس از آن تاريخ، ابتدا در ميثاق بين‏المللي حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي سال 1966 همين اصول را با وضوح بيش‏تري اعلام کرده است. سپس مجمع عمومي سازمان ملل متحد در سال 1967 در اعلاميه‏اي تحت عنوان «اعلاميه رفع تبعيض در مورد زنان» بر تساوي حقوق زنان در حيات اقتصادي و اجتماعي، و به ويژه در زمينه کار (دست‏يابي به آموزش حرفه‏اي، استخدام، ارتقاي شغلي، تساوي مزد و غيره) تأکيد کرده است.(پاورقي 4 . همان، ص 429.) سازمان بين‏المللي کار )I.l.o( در ابعاد گوناگون از اشتغال زنان حمايت نمود. اين حمايت‏ها در واقع ماهيت حفظ نقش زن را دارد که با تساوي حقوقي زن و مرد (مورد قبول غرب) سازگاري ندارد. سازمان بين‏المللي کار در موارد زير از حقوق زنان شاغل حمايت کرد؛ 1. ممنوعيت کار زنان در ساعات شب؛ مخالفان ممنوعيت کار زنان در ساعات شب پايه استدلال خود را بر اصل برابري زن و مرد قرار مي‏دهند و ابراز عقيده مي‏کنند که چنين ممنوعيتي نوعي تبعيض به ضرر زنان به وجود مي‏آورد و سبب مي‏شود که در پاره‏اي کارها از تبعيض زنان خودداري کنند.(پاورقي 1 . عزت‏اللَّه عراقي، همان، ص 438.) 2. ممنوعيت کارهاي خطرناک و زيان آور؛ 3. حمايت از جنبه مادري کارگران زن؛ 4. حمايت در جهت برقراري تساوي شرايط کار زنان و مردان: - منع تبعيض در استخدام و اشتغال؛ - اصل تساوي مزد کارگر زن و مرد در برابر کار مساوي. امروزه بسياري از کشورها بر اين باورند که وجود مقررات حمايتي براي زنان ضروري است. با توجه به وضع موجود در بسياري از کشورهاي جهان به نظر مي‏رسد حذف مقررات حمايتي، شرايط کار زنان را دشوارتر خواهد ساخت.(پاورقي 2 . همان، ص 448.) حمايت سازمان ملل و ديگر سازمان‏هاي وابسته به آن از زنان و به خصوص در بحث ما (اشتغال زنان) نشان دهنده اين است که نگاه جامعه بين‏المللي به زنان و مسائل آنان، نگاه خاص مبتني بر تفاوت‏هاي طبيعي ميان زنان و مردان است. در غير اين صورت حمايت‏هاي خاص از حقوق زنان و امتيازات خاصي را براي آن‏ها قائل شدن معنا و مفهومي نخواهد داشت؛ چون با ادعاي تساوي حقوقي زن و مرد و با عدم تبعيض سازگاري ندارد. امروزه حمايت از اشتغال زنان تنها در چارچوب سازمان ملل متحد و سازمان بين‏المللي کار نيست، بلکه بسياري از سازمان‏هاي بين‏المللي منطقه‏اي و ملي و هم‏چنين سازمان‏هاي بين‏المللي غيردولتي (N.G.O) اين کار را انجام مي‏دهند. د) ديدگاه اسلام در خصوص اشتغال زنان‏ در شاکله حقوق انسان در اسلام، مسئله‏اي تحت عنوان «حقوق جنسيّتي زن» مطرح شده است، که در تمامي قوانين اقتصادي، جزايي، عبادي، سياسي و اجتماعي به منظور حفظ توازن اجتماعي و اجراي عدالت، ساري و جاري است و امتيازات و تسهيلات اشتغال زنان، الهام گرفته از قانون الهي است.(پاورقي 1 . سيمين‏دخت بهزادپور، زن در توسعه مفاهيم اسلامي، ص 161.) در برنامه‏ريزي عدالت اجتماعي، به هيچ صنفي - اعم از زن و مرد - نبايد ظلم و تبعيض وارد شود. اگر نگرش به زن، نگرشي خاص باشد و باعث شود که زن از جايگاه اصلي انساني خود خارج شود، به تبع آن، مرد هم نمي‏تواند در جايگاه انساني خود قرار گيرد.(پاورقي 2 . همان.) يکي از نقش‏هاي مهم زن، نقش همسري و ديگري نقش مادري است. در نگرش اسلام هميشه «انسان» و هدايت او مدنظر بوده بدون اين که زن يا مرد به تنهايي ملاحظه شده باشد. از اين رو در طرح مباحث جديد مربوط به زنان، نبايد منفعلانه برخورد کرد، بلکه بايد با استفاده از مباني متقن اسلامي سعي کنيم به حلّ معضلات و مشکلات بپردازيم. از ديدگاه اسلام، تفاوت‏هاي زن و مرد «تناسب» است نه نقص و کمال. قانون خلقت خواسته است با اين تفاوت‏ها تناسب بيش‏تري ميان زن و مرد که قطعاً براي زندگي مشترک ساخته شده‏اند و مجرد زيستن، انحراف از قانون خلقت است، به وجود آورد.(پاورقي 3 . مرتضي مطهري، نظام حقوق زن در اسلام، ص 169 و 170.) بررسي اشتغال زنان از ديدگاه اسلام با ذکر مطالب طرح شده آسان‏تر و جامع‏تر خواهد بود. زن در اسلام مجبور نيست براي خود يا خانواده‏اش کار کند و نفقه دادن از ناحيه مرد به زن واجب شرعي است. زن مکلّف به اشتغال نيست مگر اين‏که احتياج به شغل داشته يا اشتغال براي او ضرورت يافته باشد و يا به سبب اَمري که وجوب کفايي اشتغال براي زنان را دربر دارد و بايد نيازهاي جامعه با اشتغال برطرف شود.(پاورقي 4 . محمد عبدالقادر ابوفارس، حقوق المرأة، ص 26 و 27.) قرآن کريم براي زنان همانند مردان، حق کسب و فعاليت اقتصادي قائل است: «براي مردان از آن‏چه کسب کرده‏اند بهره‏اي است و براي زنان [نيز] از آن‏چه کسب کرده‏اند بهره‏اي است.»(پاورقي 1 . نساء (5) آيه 32.) در عصري که جوامع بشري براي زن هيچ گونه حقوق اقتصادي و اشتغال قائل نبودند و حتي زن از حقوق اوليه انساني محروم بود، اسلام براي زن حقوق مالي و اقتصادي قائل بود. يکي از حقوق‏دانان در اين خصوص مي‏نويسد: استقلالي که زن در اموال خود دارد و فقه شيعه از ابتدا آن را شناخته است، در يونان، روم و ژرمن و تا چندي پيش هم در حقوق غالب کشورها وجود نداشته است.(پاورقي 2 . علي شايگان، شرح قانون مدني، ص 366.) اشتغال زنان در عصر پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم به شکلي گسترده به چشم مي‏خورد و در تمامي شغل‏هاي رايج آن زمان زنان حضور داشتند. زنان در اين دوره به مشاغلي از قبيل پزشکي، تجارت و صنايع دستي اشتغال داشتند.(پاورقي 3 . مهدي مهريزي، «امام خميني و گستره آزادي زنان»، ماهنامه پيام زن، مهرماه، 1378، ص 58 .) مطلب عمده در فرهنگ اشتغال زنان از منظر اسلام، حفظ جايگاه و منزلت زن است و اين اَمر بايد در اشتغال زنان لحاظ گردد. در تفکر اسلامي، حفظ و گسترش نهاد خانواده بر پايه ويژگي‏هاي فطري و طبيعي زن و مرد، اولويت و اهميت خاصي دارد و در کنار آن بر امکان اشتغال و استقلال مالي زنان تأکيد شده است. اسلام اشتغال را براي زن هدف نمي‏داند بلکه آن را در خدمت خانواده و رفاه و آسايش آن مي‏پذيرد و اشتغال را به عنوان يکي از راه‏هاي افزايش قابليت و شکوفايي استعداد زنان و در جهت تعالي و کمال آنان مي‏پذيرد. ه) اشتغال زنان در جمهوري اسلامي ايران‏ اشتغال زنان را در جمهوري اسلامي ايران مي‏توان در ابعاد مختلف بررسي کرد. در اين نوشتار اشتغال زنان در دو بُعد بررسي مي‏گردد: 1. قوانين موضوعه؛ 2. بررسي اشتغال در آيينه آمار. 1. قوانين موضوع‏ در قوانين مربوط به اشتغال زنان در جمهوري اسلامي ايران، نه تنها تبعيض به مفهوم اجحاف قانوني به زن وجود ندارد، بلکه مجموعه‏اي از تسهيلات و امتيازات هم‏چون کار نيمه وقت، مهدکودک، مرخصي زايمان، بازنشستگي زودرس و ... براي استحکام خانواده مقرر شده است.(پاورقي 1 . سيمين‏دخت بهزادپور، زن در توسعه مفاهيم اسلامي، ص 158 و 159.) - قانون اساسي‏ بر اساس بند 2 اصل 43 قانون اساسي: دولت موظف است شرايط و امکانات کار را براي همه [اعم از زن و مرد] به منظور رسيدن به اشتغال کامل فراهم سازد و وسايل کار را در اختيار همه کساني که قادر به کارند ولي وسايل کار ندارند قرار دهد. بر اساس اصل بيست و يکم قانون اساسي دولت موظف است حقوق زن را در تمام جهات با رعايت موازين اسلامي تضمين کند و امور زير را انجام دهد: 1. ايجاد زمينه‏هاي مساعد براي رشد شخصيت زن و احياي حقوق مادي و معنوي او؛ 2. حمايت از مادران، به ويژه در دوران بارداري و حضانت فرزند و حمايت از کودکان بي‏سرپرست؛ 3. ايجاد دادگاه صالح براي حفظ کيان و بقاي خانواده؛ 4. ايجاد بيمه خاص بيوگان و زنان سالخورده و بي‏سرپرست؛ 5 . اعطاي قيمومت فرزندان به مادران شايسته، در جهت غبطه آن‏ها در صورت‏ نبودن وليّ شرعي. قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با آن‏که براي خانواده و بقاي آن بيش‏ترين اولويت و اهميت را قائل است، زن را در صحنه‏هاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي همپاي مردان مي‏داند. در مقدمه قانون اساسي آمده است: زن ضمن بازيافتن وظيفه خطير و پرارج مادري در پرورش انسان‏هاي مکتبي، پيشاهنگ و همرزم مردان، در ميدان‏هاي فعاليت است و در نتيجه پذيراي مسئوليتي خطيرتر و در ديدگاه اسلامي برخوردار از ارزش و کرامتي والاتر خواهد بود. - قانون استخدام کشوري‏ به طور کلي در قانون استخدام کشوري محدوديتي در استخدام و حالت‏هاي مختلفي که در طول خدمت مستخدم احتمال وقوع آن وجود دارد، از لحاظ جنسيت مشاهده نمي‏شود. شرط تصدّي مشاغل، توانايي انجام دادن و داشتن شرايط احراز شغل است.(پاورقي 1 . بهجت الملوک مظفري، مجموعه مقالات سمينار سيماي زن در جامعه، ص 135.) - قانون کار و قانون تأمين اجتماعي‏ در قانون کار جمهوري اسلامي ايران سعي بر اين بوده است که نه تنها مقاوله نامه‏ها و توصيه نامه‏هاي بين‏المللي در مورد زنان مورد توجه قرار گيرد، بلکه با توجه به منزلتي که اسلام براي زنان قائل است و جايگاه وي در خانواده، مقررات به نحوي تدوين گردد که زنان علاوه بر اشتغال در مشاغل گوناگون قادر باشند به وظايف خطير خود در خانواده عمل کنند و در ضمن خصوصيات روحي و جسمي زنان نيز مدنظر قرار گرفته است.(پاورقي 2 . همان، ص 141.) مقررات خاص کار زنان عمدتاً در مبحث چهارم از فصل سوم قانون کار به شرح ذيل آمده است: ماده 75 - ممنوعيت انجام کارهاي سخت و زيانبار و حمل بار بيش از حد مجاز؛ ماده 76 - محاسبه نود روز براي مرخصي زايمان؛ ماده 77 - در مواردي که نوع کار براي زنان سخت باشد کار بهتر و سبک‏تري بدون کسر حق‏السعي به زنان ارجاع شود؛ ماده 78 - مربوط به حق شير دادن با فرجه قانوني قابل احتساب؛ ماده 38 - براي انجام کار مساوي در شرايط مساوي در يک کارگاه بايد تساوي دستمزد وجود داشته باشد و هر نوع تبعيضي در اين خصوص ممنوع است. در قانون تأمين اجتماعي کشور نيز مقرراتي براي حمايت از برابري زن و مرد در اشتغال پيش‏بيني شده است:(پاورقي 1 . اولين گزارش ملي توسعه انساني ايران (سال 1378)، ص 157.) - پرداخت مبلغي به عنوان کمک هزينه ازدواج و کمک عايله‏مندي به بيمه شده مرد يا زن؛ - قانون بازنشستگي پيش از موعد بيمه‏شدگان تأمين اجتماعي که بر اساس آن زنان با بيست سال سابقه کار و حداقل 45 سال سن پيش از موعد بازنشسته مي‏شوند؛ - تقليل ساعت کار بانوان در قانون خدمت نيمه وقت بانوان؛ - قانون اجازه پرداخت وظيفه و مستمري وراث کارمندان و برقراري حقوق وظيفه در مورد فرزندان و نوادگان اناث. 2. اشتغال زنان در آيينه آمار براساس شاخص‏هاي مختلف توسعه انساني ارائه شده توسط سازمان برنامه و بودجه در سال 1378 فعاليت اقتصادي زنان در ايران اين گونه برآورد شده است:(پاورقي 2 . همان، ص 224، 226 و 228.) 1. سهم نسبي درآمدي زنان: از 6/7% در سال 1367 به 7/9% در سال 1376 افزايش يافت. 2. نرخ فعاليت اقتصادي زنان نسبت به مردان: از 6/11% در سال 1367 به 3/14% در سال 1376 افزايش يافت. 3. سهم نسبي زنان در کل نيروي کار بزرگسال (درصد): از 9/9% در سال 1367 به 2/12% در سال 1375 افزايش يافت. بررسي وضعيت استخدام شدگان زن در سال‏هاي بعد از انقلاب نشان مي‏دهد، استخدام زنان در سال‏هاي اخير بر مبناي استفاده مطلوب از نيروي زنان در بخش دولتي صورت گرفته است، به طوري که 07/89% استخدام‏هاي مستخدمين زن در بخش مشمول در سال‏هاي بعد از انقلاب در وزارت آموزش و پرورش صورت گرفته و پس از آن وزارت فرهنگ و آموزش عالي با نسبت 92/3% و بهداشت درمان و آموزش پزشکي با نسبت 54/2% قرار دارند. به اين ترتيب فقط 47/4% از کل استخدام‏هاي سال‏هاي اخير مربوط به ساير وزارتخانه‏ها است. چنان‏چه نسبت استخدام‏هاي دو سال اخير را در نظر بگيريم ملاحظه مي‏شود که 31/93% از کل مستخدمين زن در آموزش و پرورش شاغل شده‏اند، در صورتي که استخدام‏هاي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي و فرهنگ و آموزش عالي را به آن بيافزاييم نسبت مذکور به 35/97% مي‏رسد. به اين ترتيب در دو سال اخير فقط 65/2% استخدام‏هاي زنان در ساير وزارتخانه‏ها صورت گرفته است.(پاورقي 1 . بهجت الملوک مظفري، مجموعه مقالات سمينار سيماي زن در جامعه، ص 130.) با بررسي آمار و ارقام ارائه شده، مشاهده مي‏شود اشتغال زنان به طور عمده در مشاغل فرهنگي و مشاغلي است که تناسب بيش‏تري با منزلت و جايگاه زن در جامعه دارد. انتخاب مشاغل در هر جامعه‏اي برخاسته از فرهنگ حاکم بر آن جامعه است؛ از اين رو بعد از پيروزي انقلاب اسلامي با افزايش استقبال زنان براي اشتغال در کارهاي‏ متناسب با منزلت خودشان مواجه‏ايم و اين خود اَمري کاملاً مثبت و رويکردي صحيح است که در جامعه ما شکل گرفته که البته در کنار نقش همسري و مادري زن قرار مي‏گيرد. يکي از زنان نويسنده با برداشت غربي از حقوق زنان در ايران و اشتغال آنان، اين گونه نقش اصلي زن در جامعه ايران را به انتقاد مي‏گيرد: در يک نگاه به ساختار شغلي زنان مشاهده مي‏شود که محدوده شغلي زنان از سه - چهار شکل فراتر نمي‏رود. حضور زنان فقط در شغل‏هايي که در واقع ادامه نقش‏هاي سنتي آن‏ها است و انتقال اين نقش‏ها از خانه به اجتماع است، ملموس و قابل اعتنا مي‏باشد. اين اشتغال عبارت است از معلّمي و مشاغل مربوط به امور بهداشتي و درماني که در واقع ادامه نقش‏هاي تعليماتي و حمايتي و مراقبتي مادرانه از خانواده به اجتماع است... . تغييرات بافت اقتصادي اشتغال زنان در سال‏هاي اخير نشان مي‏دهد که اشتغال زنان کشور توسعه نمي‏يابد مگر اين که فعاليت‏هاي صنعتي کشور توسعه پيدا کند و زنان در توليد مشارکت داشته باشند. براي قرار گرفتن در مسير توسعه انتظار ايفاي نقش‏هاي سنتي از زنان، تفکري مردود و غيرمنطقي است.(پاورقي 1 . مهرانگيز کار، زنان در بازار کار ايران، ص 144.) در حالي که امروزه در جوامع غربي بحث در خصوص نقش سهم کارِ خانگي يا کار در منزل در توسعه مطرح شده است و جامعه‏شناسان و اقتصاددانان غربي براي کار در منزل اهميت زيادي قائل‏اند،(پاورقي 2 . آنتوني گيدنز، جامعه‏شناسي، ترجمه منوچهر صبوري، ص 196.) مطرح کردن تغيير نقش زنان در جامعه و نفي جايگاه و نقش سنتي زنان - يعني مادري و همسري - نشان دهنده بستر سازي اين گونه اشخاص براي استحاله فرهنگ اسلامي در جامعه است. امروزه در غرب شاهد شکل‏گيري ديدگاه‏هاي جديدي در عرصه اقتصاد هستيم که خدمات خانگي توليد شده را به ارقام سنتي توليد ناخالص ملي (پاورقي 3 . Gross National product (GNP).) اضافه‏ متناسب با منزلت خودشان مواجه‏ايم و اين خود اَمري کاملاً مثبت و رويکردي صحيح است که در جامعه ما شکل گرفته که البته در کنار نقش همسري و مادري زن قرار مي‏گيرد. يکي از زنان نويسنده با برداشت غربي از حقوق زنان در ايران و اشتغال آنان، اين گونه نقش اصلي زن در جامعه ايران را به انتقاد مي‏گيرد: در يک نگاه به ساختار شغلي زنان مشاهده مي‏شود که محدوده شغلي زنان از سه - چهار شکل فراتر نمي‏رود. حضور زنان فقط در شغل‏هايي که در واقع ادامه نقش‏هاي سنتي آن‏ها است و انتقال اين نقش‏ها از خانه به اجتماع است، ملموس و قابل اعتنا مي‏باشد. اين اشتغال عبارت است از معلّمي و مشاغل مربوط به امور بهداشتي و درماني که در واقع ادامه نقش‏هاي تعليماتي و حمايتي و مراقبتي مادرانه از خانواده به اجتماع است... . تغييرات بافت اقتصادي اشتغال زنان در سال‏هاي اخير نشان مي‏دهد که اشتغال زنان کشور توسعه نمي‏يابد مگر اين که فعاليت‏هاي صنعتي کشور توسعه پيدا کند و زنان در توليد مشارکت داشته باشند. براي قرار گرفتن در مسير توسعه انتظار ايفاي نقش‏هاي سنتي از زنان، تفکري مردود و غيرمنطقي است.(پاورقي 1 . مهرانگيز کار، زنان در بازار کار ايران، ص 144.) در حالي که امروزه در جوامع غربي بحث در خصوص نقش سهم کارِ خانگي يا کار در منزل در توسعه مطرح شده است و جامعه‏شناسان و اقتصاددانان غربي براي کار در منزل اهميت زيادي قائل‏اند،(پاورقي 2 . آنتوني گيدنز، جامعه‏شناسي، ترجمه منوچهر صبوري، ص 196.) مطرح کردن تغيير نقش زنان در جامعه و نفي جايگاه و نقش سنتي زنان - يعني مادري و همسري - نشان دهنده بستر سازي اين گونه اشخاص براي استحاله فرهنگ اسلامي در جامعه است. امروزه در غرب شاهد شکل‏گيري ديدگاه‏هاي جديدي در عرصه اقتصاد هستيم که خدمات خانگي توليد شده را به ارقام سنتي توليد ناخالص ملي (پاورقي 3 . Gross National product (GNP) ) اضافه‏ مي‏کنند؛ حال آن که اين افزايش در آمار آمارگران نمي‏آيد. از اين رو معيار ديگري براي زندگي اقتصادي، به نام رفاه خالص اقتصادي (NEW)(پاورقي 1 . Net Economic Welfare.) پيشنهاد شده است.(پاورقي 2 . پل ساموئلسن و ويليام نوردهاوس، اقتصاد، ترجمه عليرضا نوروزي و محمدابراهيم جهاندوست، ج 1، ص 22.) گيدنز مي‏نويسد: «25 تا 40 درصد ثروت جوامع صنعتي ناشي از کار بي مزد خانگي است.»(پاورقي 3 . آنتوني گيدنز، همان.) در حالي که امروزه در غرب ديدگاه بازگشت به ارزش‏گذاري کار در منزل مطرح است و براي اين کار ارزش اقتصادي قائل شده‏اند، اين نويسنده اساساً جايگاه و نقش سنتي زنان در جامعه ايران را مردود مي‏داند و فقط معيار پيشرفت زنان را مشارکت در کارهاي صنعتي و توليدي مي‏داند. امّا در خصوص ميانگين دستمزد زنان در سازمان‏هاي دولتي، نسبت دستمزد زنان به مردان 80 به 100است. با توجه به آماري که در سال 1994 از طريق سازمان ملل تهيه گرديده و در گزارش آن آمده است، وضعيت دستمزد در ايران نسبت به کشورهاي پيشرفته ميزان خوبي را دارا است. در حالي که بالاترين دستمزد زنان نسبت به مردان، در کشور سوئد است، يعني نسبت 90 مقابل 100 و در امريکا 59 به 100 و در ژاپن 51 به 100 است.(پاورقي 4 . خديجه سفيري، جامعه‏شناسي اشتغال، ص 67.) پس ملاحظه مي‏کنيم در زمينه دستمزد، زنان ايراني از دستمزد مناسبي در قياس با ساير کشورها برخوردارند. شايد در کشور ما درصد زنان شاغل در کارهاي رسمي که 12% اعلام شده است نسبت به کشورهاي غربي که حداقل 32% و حداکثر 48% اعلام شده، آمار کمي باشد، امّا بايد نگرش جامعه ما به زن و اشتغال از منظر حفظ هويت ديني و نقش مادري و همسري صورت گيرد. از اين رو ارتقاي کمّي و کيفي اشتغال زنان در ايران زماني مي‏تواند مطلوب باشد که در راستاي حفظ هويت فرهنگي و ديني زنان باشد. در غرب زنان بايد براي اشتغال تلاش کنند؛ چون اشتغال، خود به هدف تبديل شده و نهاد خانواده بسيار متزلزل و ناپايدار است. امّا جامعه ما بر اساس فرهنگ اسلامي تقسيم کار را بين زنان و مردان مي‏پذيرد. آن‏چه به عنوان پيشنهاد در خصوص اشتغال زنان در ايران مي‏توان مطرح نمود، باز کردن راه‏هاي توسعه و گسترش نقش زنان در عرصه فعاليت‏هاي اقتصادي و اجتماعي است تا زنان بتوانند از قابليت‏ها و توانايي‏هاي خود براي پيشرفت جامعه اسلامي استفاده مطلوب نمايند. شوراي عالي انقلاب فرهنگي در سال 1370 سياست‏هاي اشتغال زنان در جمهوري اسلامي ايران را تدوين کرد که ذکر خلاصه‏اي از آن سياست‏ها مي‏تواند در اين نوشتار مفيد باشد: 1. با توجه به قداست مقام مادري و تربيت نسل آينده و مديريت خانه و با عنايت به نقش زنان در فرايند رشد فرهنگي و توسعه اقتصادي، بايد ارزش معنوي و مادي نقش زنان در خانواده و کار آنان در خانه در نظر گرفته شود. 2. اشتغال بانوان در مشاغل فرهنگي و اجتماعي و اقتصادي و اداري از جمله شرايط و لوازم تحقق عدالت اجتماعي و تعالي جامعه است و بايد به آن وقع لازم گذاشته شود. 3. شرايط و محيط کار اجتماعي بانوان بايد به گونه‏اي مهيا باشد که زمينه رشد معنوي، علمي و حرفه‏اي آنان فراهم شود و به ديانت، شخصيت، منزلت و سلامت روحي، فکري و جسمي آنان لطمه‏اي وارد نيايد. 4. با توجه به نقش زنان در پيشرفت اجتماعي و توسعه اقتصادي و به عنوان نيمي از جمعيت، بايد تسهيلات لازم براي اشتغال آنان از سوي دستگاه‏هاي اجرايي فراهم آيد و برنامه ريزي‏هاي مناسب حسب اولويت صورت گيرد و به علاوه، قوانين و امکانات فوق العاده‏اي نيز براي اشتغال زنان تا سرحد رفع نياز در نظر گرفته شود و زنان نيز مانند مردان قادر باشند بدون تبعيض، شغل مطلوب خود را به دست آورند. 5 . تشويق بانوان تحصيل‏کرده و متخصص با تجربه به احراز سمت‏هاي مديرت و مشاغل ستادي، به منظور امکان استفاده از کارآيي آن‏ها در سطوح عالي اجرايي. 6. با توجه به اهميتي که نظام جمهوري اسلامي ايران به استحکام بنيان خانواده و نقش تربيتي و سازنده زنان در خانه قائل است، مقررات و تسهيلات لازم، به مناسبت‏ در حقوق انساني، تفاوتي بين زن و مرد نيست؛ زيرا که هر دو انسان‏اند و زن حق دخالت در سرنوشت خويش را هم‏چون مرد دارد. بله، در بعضي موارد تفاوت‏هايي بين زن و مرد وجود دارد که به حيثيت انساني آن‏ها ارتباط ندارد.(پاورقي 1 . صحيفه نور، ج 3، ص 49.) بعد از ذکر مطالب اساسي در خصوص نگرش به زن و منزلت او، مي‏توان به صورت شفاف و غير منفعلانه به اشتغال از منظر غرب نگريست. تا استيفاي کامل حقوق زنان در جوامع اسلامي فاصله زيادي وجود دارد، امّا اين به معناي پذيرش وضعيت موجود در غرب نيست؛ چون شاخص اصلي فرهنگ جديد غربي فردگرايي است و اين فرهنگ جديد خانواده را تحت الشعاع قرار داده و بنيان آن را متزلزل ساخته و زن را همانند مرد قرار داده است. فرد محوري باعث شده نگرش خاصي به زن شکل بگيرد و در آن زن جدا از مفهوم خانواده مورد توجه قرار بگيرد. نگاه به اشتغال زنان در غرب با توجه به آمارها و ارقامي که ارائه مي‏شود دليل بر منزلت بالا و تعالي نقش زن نيست و نگاه به اشتغال زنان در جمهوري اسلامي با توجه به آمار موجود دليل بر پايين بودن منزلت زن نيست، بلکه ما معتقديم در جامعه اسلامي بايد قابليت‏ها و توانايي‏هاي زنان شکوفا شود و نگاه به زن و اشتغالِ او با توجه به مطالبي که ذکر شد، نگاهي معقول و متناسب با شخصيت او باشد. اگر بخواهيم در روندي شتاب‏آلود، صرفاً الگوي اشتغال زنان در غرب را بپذيريم، هم نمي‏توانيم توسعه کمّيِ اشتغال را براي زنان فراهم سازيم و هم از مباني اسلامي و ديني دور مي‏شويم و به بيراهه مي‏رويم. نهايت اين که اگر نهاد خانواده به عنوان يک واحد اساسي اجتماعي مورد شناسايي قرار گيرد نگرش به اشتغال زنان، مبتني بر واقعيت خواهد بود و دغدغه تطابق با معيارهاي ديگر جوامع را نخواهيم داشت.

محسن قدير
دفتر مطالعات زنان

 
ثبت نظر شما  
نام و نام خانوادگی
 
نشانی پست الکترونیکی
 
متن نظر شما
 
   

برای این مقاله هیچ نظری ثبت نشده






ارتباط با ما نوار ابزار اخبار ایران و جهان تاریخ و سیاست مهدویت علمی فرهنگی خانواده معارف اسلامی صفحه اصلی

پرتال فرهنگی اطلاع رسانی نور
copyright 2007 Noorportal.net All Right Reserved ©
صفحه اصلیارتباط با مانقشه سایتدرباره ما