تنبيه و تربيت از ديدگاه امام على

تنبيه و تربيت از ديدگاه امام على(ع)

روانشناسان معتقدند با توجه به زيان‏هاى متعدد روش‏هاى تنبيهى بهتر است هرگز از آنها به عنوان روش‏هاى تربيتى و اصلاحى استفاده نشود و به جاى آنها از روش‏هاى ديگر استفاده گردد، با اين حال گاه ممكن است رفتار فرد چنان وخيم و خطرناك باشد كه هيچ روش ديگرى به اصطلاح جواب ندهد و ناچار كاربرد روش تنبيه تنها روش ممكن باشد، مثل زمانى كه رفتار نامطلوب فرد سلامت و بقاى خود او يا افراد ديگرى را تهديد مى‏كند. اگر به هر دليل، لازم بود كه تنبيه بكار گرفته شود بايد آن را به طور موقتى و صرفا به منظور كنترل رفتار مخرب بكار برد تا فرصت استفاده از روش‏هاى تغيير رفتار فراهم شود.

پايه تربيت دينى بر تشويق است
اسلام با رويكرد تشويقى و ايجاد انگيزه‏هاى درونى مى‏كوشد جامعه سالم تربيت كند چنانكه در قرآن كريم مى‏خوانيم: «و لا تستوى الحسنة و لا السيئة ادفع بالتى هى احسن فاذا الذى بينك و بينهُ عدوة كانهُ ولى حميم؛ هرگز نيكى و بدى يكسان نيست هميشه بدى افراد را به بهترين نيكى پاسخ ده تا همان كس كه با تو دشمنى دارد دوست تو گردد. اميرالمؤمنين(ع) مى‏فرمايند: «ازجر المسى بثواب المحسن؛ خطاكار را به وسيله پاداش دادن به نيكوكار تنبيه كن.» باز مى‏فرمايند: «و لايكونن المحسن و المسى‏ء عندك بمنزلة سواء فان فى ذلك تزهيدا لاهل الاحسان فى الاحسان و تدريبا لاهل الاساءه على الاساءه و الزم كلا منهم ما الزم نفسه؛ هرگز نبايد نيكوكار و بدكار در پيشگاه تو يكسان باشند كه همانا چنين حركتى نيكوكاران را در نيكى كردن بى‏رغبت نمايد و تبهكاران را به بدكارى وادارد و، هر كدام از آنها بنا بر آنچه كه خود انتخاب كرده‏اند برخورد نما.»
آداب تنبيه از نظر امام على(ع)
با توجه به اينكه تنبيه امرى تبعى و عرضى است و نبايد به صورت امرى اصلى در تربيت مورد استفاده قرار گيرد، لازم است حتى‏المقدور از آن پرهيز شود و با تمهيداتى تلاش گردد كه زمينه خطا و جرم كم شود و نه اينكه با دامن زدن به زمينه خطا و جرم، ميدان تنبيه و مجازات را گسترده نمود.
اميرمؤمنان على(ع) در عهدنامه مالك اشتر او را متوجه اين امر تربيتى نموده و او را فرمان داده است كه با تأمين كافى كاركنانش زمينه خطا و جرم را بكاهد و فقط در صورتى به تنبيه و مجازات دست يازد كه چاره‏اى جز آن نباشد و شخص خطاكار و مجرم، در عين تأمين كافى دست به خيانت گشوده باشد. امام (ع) به مالك اشتر چنين مى‏نويسد:
«ثم اسبغ عليهم الارزاق، فان ذلك قوة لهم على استصلاح انفسهم و غنى لهم عن تناول ما تحت ايديهم و حجة عليهم ان خالفوا امرك او ثلموا امانتك ... فان احد منهم بسط يده الى خيانة اجتمعت بها عليه عندك اخبار عيونك، اكتفيت بذلك شاهدا، فبسطت عليه العقوبه فى بدنه و اخذته بما اصاب من علمه، ثم نصبته بمقام المذله و و سمته بالخيانه و قلدته عار التهمه؛
پس روزى آنان را فراخ دار، كه فراخى روزى نيروى‏شان دهد تا در پى اصلاح خود برآيند و بى‏نيازى‏شان بود تا دست به مالى كه در اختيار دارند نگشايند و حجتى بود بر آنان اگر فرمانت را نپذيرفتند يا در امانتت خيانت ورزيدند... پس اگر يكى از آنان دست به خيانتى گشود و گزارش مأموران مخفى تو بر آن خيانت همداستان بود، بدين گواه بسنده كن و كيفر او را با تنبيه بدنى بدو برسان و آنچه به دست آورده بستان. سپس او را خوار بدار و خيانتكار شمار و طوق بدنامى در گردنش درآر.»
حكمت تنبيه نمودن
در تنبيه هدف بيدارى، هشيارى و بازدارندگى است بنابراين آنچه در تنبيه اعمال مى‏شود بايد متوجه خلاف و جرم باشد به گونه‏اى كه وسيله‏اى گردد براى جدايى شخص از اشتباه و گناه. پس لازم است تنبيه به كردار و رفتار و صفت شخص تعلق گيرد نه شخصيت انسانى و حقيقت وجود او. اميرمؤمنان(ع) فرموده است: «ان‏اللّه‏ سبحانه قد وضع العقاب على معاصيه ذياة لعباده عن نقمته؛ همانا خداى سبحان كيفر را بر معاصى خود قرار داده است تا بندگانش را از عذاب خويش بازدارد.» در اين صورت ضرورت دارد كه تنبيه چنان از ظرافت‏هاى تربيتى برخوردار باشد كه به صورت عامل بيداركننده و بازدارنده از بدى عمل نمايد و چه بسا اين هدف تنها با ندامت صورت گيرد و لذا در صورت احساس پشيمانى نبايد شخص را به ياد اشتباه و گناهش انداخت و به تكرار عذرخواهى واداشت چنانكه اميرالمؤمنين(ع) فرموده است: «اعادة الا عتذار تذكير بالذنب؛ تكرار نمودن عذرخواهى، به ياد گناه انداختن است.»
اندازه تنبيه نمودن
تنبيه بايد كاملاً سنجيده و حساب شده و دقيق باشد و به هيچ وجه از حد و مرز لازم فراتر نرود، زيرا عملى طبيبانه است و هر گونه نسنجيدگى و بى‏دقتى در آن فاجعه‏بار است. اميرالمؤمنين على(ع) در سخنى به اين امر توجه داده و يادآور شده است كه چنانچه تنبيه سنجيده و حساب شده و دقيق نباشد، نه تنها تأثيرگذار نخواهد بود بلكه موجبات گستاخى و لجاجت را فراهم مى‏سازد: «الافراط فى الملامه يشب نار اللجاجه؛ زياده‏روى در سرزنش كردن، ميزان لجاجت را افزون‏تر مى‏كند.»
تنبيه از آسان به سخت
بايد دقت شود كه در صورت به نتيجه رسيدن تنبيه با اقدامات نرم و لطيف، به هيچ وجه نبايد به سوى اقدامات سخت و شديد رفت. اميرمؤمنان(ع) فرموده است: «رب جرم اغنى عن الاعتذار عن الاقرار به؛ بسا گناهى كه اقرار به آن از عذرخواهى از آن بى‏نياز سازد.» پس گاهى صرف پيشمانى و اقرار به نادانى، تنبيه شمرده مى‏شود و نبايد گامى بيشتر در جهت تنبيه شخص برداشته شود.
اين لطافت‏ها در امر تنبيه با توجه به فلسفه تنبيه است و اگر تنبيه جز اينگونه ديده شود به امرى خلاف فلسفه خود تبديل مى‏گردد، زيرا هدف، بيدارى و هشيارى و بازدارندگى است، چنان كه شخص متنبه شده، چنان است كه گويا خطا نكرده است و بايد اينگونه ديده شود.
در سخنى ديگر از اميرالمؤمنين(ع) مى‏خوانيم: «ما اذنب من اعتذر؛ كسى كه عذر خواهد، گويا اصلاً گناه نكرده است.»
بنابراين در تنبيه پيوسته بايد فلسفه تنبيه مدنظر باشد و از آن غفلت صورت نگيرد و به هيچ وجه نبايد تنبيه به سوى تشفى خاطر و ارضاى خود و يا انتقام‏گيرى سوق داده شود. زيرا تنبيه زمانى واجد فلسفه خويش است كه از سر محبت و شفقت باشد، نه از سر قساوت و خشونت. از اميرالمؤمنان على(ع) چنين روايت شده است: «اضرب خادمك اذا عصى‏اللّه‏، واعف عنه اذا عصاك؛ اگر خدمتگزارت خدا را نافرمانى كرد، او را تنبيه كن، ولى اگر شخص تو را نافرمانى كرد، او را ببخش.»
اين مجموعه آداب در تنبيه، زمانى به درستى به بار مى‏نشيند كه شخص خطاكار خود را مستحق تنبيه بداند و هشدار بيرونى با بيدارى درونى توأم شود. به عبارت ديگر؛ اولاً تنبيه براى فرد توجيه شود و ثانيا او خودش را مستحق تنبيه بداند همه عوامل تنبيه در اسلام در مسير هدف بزرگتر است و تنبيه كردن زمينه‏اى است براى شكوفا شدن استعدادهاى انسان و رسيدن به كمال مطلق.
اكنون نكاتى را كه بايد در تنبيه كردن مورد توجه قرار گيرد به گونه‏اى فشرده مرور مى‏كنيم:
1ـ بايد بلافاصله بعد از عمل نامطلوب تنبيه كرد.
2ـ زمانى كه فردى را تنبيه مى‏كنيم همزمان او را مورد دلسوزى قرار ندهيم.
3ـ تنبيه بايد توأم با توضيح باشد تا فرد تنبيه شونده دليل آن را بداند.
4ـ شدت و مقدار تنبيه بايد متناسب با عمل نامطلوب باشد،
5 ـ اگر عمل نامطلوب است و بايد تنبيه شود، لازم است مرتب آن عمل را تنبيه كرد نه اينكه به صورت متناوب و گهگاهى، زيرا اينگونه تنبيه كردن باعث ادامه رفتار نامطلوب مى‏شود.
6ـ تنبيه نبايد عاملى براى جلب توجه باشد در تنبيه كردن بايد محيط كنترل شود تا همه افراد رفتارى را نامطلوب بدانند نه اينكه رفتارى را عده‏اى تنبيه و برخى تشويق كنند پدر تنبيه كند و مادر تشويق يا معلم رفتارى را تنبيه كند و والدين همان رفتار را تقويت كنند اين عامل باعث تضاد ارزش‏ها مى‏شود و نمى‏توان به سادگى آن را كاهش داد.
7ـ از تهديدهاى غير عملى خوددارى كنيم؛ زيرا فرد به زودى متوجه مى‏شود كه اين عمل، تنبيه به دنبال ندارد.

مهرنوش اكبرى

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار