راهنماى تربيت

قرائتى از يك حديث نبوى پيرامون مراحل و دوره‏هاى تربيتى

«قالَ رَسولُ اللَّهِ (ص): الوَلَدُ سَيدٌ سَبعَ سِنينَ وَ عَبدٌ سَبعَ سِنينَ وَ وَزيرٌ سَبعَ سِنينَ. فَإن رَضيتَ خَلائِقَهُ لإحدى وَ عِشرينَ وَ إِلاّ فَاضرِبْ عَلى جَنبِهِ فَقَد أعذَرتَ إلى اللَّهِ تَعالى».(1)
شيعه هم از درياى بيكران قرآن كلام خدا بهره مى‏گيرد و هم از گنجينه احاديث و روايات رسول خدا و اهل بيت گرامى‏اش توشه بر مى‏دارد و افتخار آن دارد كه بيش از 14 قرن از هر دو ميراث گران‏سنگ رسول مكرم اسلام پاسدارى‏نموده و بهره‏ها جسته است. و اكنون نيز در خدمت اين هر دو، با حقايق عالم مرتبط است. هم از اين رو كوشيده است تا با فهم كامل‏تر كتاب و سنت، محتواى معارف خود را غنا بخشد و با عمل به آن تكامل انسانى يافته و جامعه‏اى الهى ايجاد نمايد.
يكى از احاديث پر ارزش نبوى كه در باب تربيت اولاد، راهنماى همه پدران و مادران و مربيان است، اين روايت شريف است:
فرزند، هفت سال مولى، هفت سال بنده، و هفت سال وزير است. پس اگر در سال بيست و يكم روحيات او مورد رضايت تو بود (شكر خداى نما) و الاّ واگذار، كه در پيشگاه خدا معذورى.
اين بيان كوتاه، به واقع چهره زيباى يك گزارش مفصّل و يك دستورالعمل طولانى است كه در نهايتِ لطافت، شيوايى و اختصار، روشنگر مسير حركت پدران و مادران و مربيان است و در پشت پرده ايجاز و اختصارِ اين كلام، گنجينه‏اى ارزشمند از تعاليم الهى نهفته است.
1. اين روايت شريف داراى دو چهره انشايى و اخبارى است. از يك سو، توصيفى از چگونگى وضعيت درونى‏فرزندان در سنين مختلف است و نحوه نگرش كودك به خود را در دوران‏هاى متفاوت زندگى مى‏نماياند، و از ديگر سوى، توصيه و دستورالعملى براى مربيان، تا شيوه برخورد با رفتارها و حالات روحى كودك را در ادوار گوناگون آموزش دهد. كوتاه سخن آنكه، اين كلام نورانى به زيبايى بيان مى‏كند كه نحوه نگرش فرزند به خويش، اينگونه «هست» و شيوه برخورد با او چنين «بايد»
2. مخاطبِ اين سخن، همه كسانى هستند كه به نحوى با كودكان و نوجوانان سر و كار دارند و با آنها مستقيم يا غير مستقيم روبرو مى‏شوند. همه پدران و مادران و مربيان و آموزگاران و بزرگترها.
3. «سيد» نماد موجودى است كه نظراً و عملاً نسبت به بندگان خود استقلال و اختيار تام دارد و خود را در رأى و حكم صائب مى‏بيند. نه با بندگانِ خود، در امور مشورت مى‏كند و نظر مى‏خواهد، و نه عمل خود را مطابق آرا و اميال آنها تنظيم مى‏نمايد و از آنها دستور مى‏گيرد. هميشه خود را نسبت به زيردستان، برتر ديده و صاحب اختيار مى‏داند. لذا انتظار اطاعت بى‏چون و چراى فورى از بندگان خويش دارد و هيچ‏گونه تخطّى و سرپيچى را بر نمى‏تابد.
4. «عبد» سمبل انسانى است كه نه در عمل استقلال دارد و نه رأى او، صائب و مقبول ديده مى‏شود. از اين جهت هيچ‏گاه طرف مشورت قرار نمى‏گيرد و تنها از او انتظار اطاعت و امتثال كامل مى‏رود. عبد هر چه بيشتر مطيع و منقاد و سر براه باشد و بى‏چون و چرا فرمان برد، كامل‏تر است. او خود را در صورت نافرمانى و تخطّى، مستحق تنبيه و شايسته ملامت و مجازات مى‏بيند و پذيراى تربيت مستقيم و أمر و نهى صريح است
5. «وزير» نماينده موجودى است كه رأى او مسموع و نظر او مورد احترام و شايسته دقّت است، امّا استقلال عملى‏نداشته و حكم او نافذ نيست. وزير خود را سزاوار مشاوره و نظرخواهى مى‏داند، و رأى مستقل مى‏دهد، و به هيچ روى تحمّل پرخاش و بى‏احترامى ندارد و أمر و نهى صريح و مستقيم را بر نمى‏تابد. در فرزانگى براى خود شخصيت و شأنى همسنگ امير و حاكم قائل است، گر چه نهايتاً تابع و مطيع اوامر اوست.
با توجه به اين مقدّمات، نحوه رويارويى با فرزندان در مسائل مختلف زندگى به خوبى روشن مى‏گردد، برخى از موضوعاتى كه لسان شيواى اين حديث گوياى آنها است از اين قرار است:
1. اطاعت و فرمان‏بردارى فرزند
1.1. كودك در سنين قبل از 7 سالگى فطرتاً خود را آقا و مهتر ديگران مى‏بيند. از اين رو امر و نهى مستقيم و درخواست صريح و يا همراه با تهديد در او كارگر نيست. طبيعت كودك در چنين سال‏هايى اقتضا مى‏كند كه در مقابل خواسته بزرگترِ خود نافرمانى كند و خود را در اين نافرمانى و سرپيچى محقّ انگارد، يا به تعبير صحيح‏تر، براى ديگران حقّ امر و نهى قائل نباشد و هميشه خود را نسبت به ديگران برتر و بزرگ‏تر احساس كند. لذا انتظار تبعيت و حرف‏شنوى از كودكان زير هفت سال بيهوده است. پدران و مادران چنانچه انجام يا ترك عملى را از كودك، لازم مى‏بينند بايد خود را در مقام بنده او قرار دهند و آن چنان كه عبدى از مولاى خود تقاضا و خواهش مى‏كند با زبان ملايم و از موضع پايين در مقابلش به تمنّا نشينند، و او را به انجام خواسته خود راضى نمايند. سيادت كودك كه در اين روايت شريف مذكور است با روحيه اطاعت و حرف‏شنوى سازگار نيست، كمال كودك در آن است كه تحت اطاعت ديگران قرار نگيرد و امر و نهى ديگران را تحمّل نكند. به همين نحو، چنانچه اوليا به قصد آزمايش يا آموزش از كودك سوءالى مى‏پرسند و يا او را در معرض مشاوره قرار مى‏دهند بايد لحن بيان سوءال را به گونه سوءال عبد از مولى، تنظيم نمايند تا كودك، متوجه مقصود اصلى او نباشد و هميشه احساس شخصيت و بزرگ‏منشى كرده، و ديگران را به خود محتاج بيند. بنابراين روّيه اصلى و سيره غالب اطرافيان كودك نسبت به او بايد بر مبناى سيادت و امارت(2) او تنظيم گردد و خلاف اين اصل جز در موارد استثنايى و نادر، آن هم بنابر مصالح راجح، جارى نگردد.
2.1. همين كودك بر اثر تحوّل روحى كه در دوران انتقال از كودكى در وجودش رخ مى‏دهد، در هفت سال دوّم زندگى، خود را بنده و زيردست ديگران و در مقام اطاعت و فرمان‏بردارى احساس مى‏كند. نو نهال 7 تا 14 ساله، پذيراى هر گونه امر و نهى و فرمان و حكمى از ناحيه بزرگترها مى‏باشد و كمال او در اطاعت و فرمان‏بردارى و اجراى‏بى چون وچراى اوامر آنها است. اين شرايط روحى جديد، زمينه را براى تربيت مستقيم و صريح او آماده نموده و نظارت مربيان را در تعليم و تأديب مستقيم او مى‏طلبد. لذا بر اوليا لازم است چنانچه مطلب مهم و سرنوشت‏سازى‏را براى فرزند خود تدارك ديده و قصد درخواست از او را دارند، مقدّمات عقلى و توجيه منطقى آن را در اختيار او قرار ندهند و رأى خويش را در معرض مشاوره، چون و چرا و نقد او نگذارند و صريح و قاطع امر خود را صادر نمايند. زيرا كودك در چنين شرايطى قابليت فهم كامل استدلال را نداشته و با مناقشات سطحى زمينه را براى فرار از انقياد و اطاعت فراهم مى‏آورد. با اين توضيح، رويه اصلى و روش غالب كودك در برخورد با بزرگترها در دوران عبوديت، بايد بر مبناى احترام و اطاعت و انقياد كامل و اجراى بى‏قيد و بند فرامين باشد و خلاف اين اصل جز در موارد استثنايى‏پذيرفته نيست.
3.1. پس از انتقال از اين مرحله به دوران نوجوانى ، نونهالِ عبد به رتبه وزارت منصوب مى‏گردد. «وزير» تابع و مطيع بى‏چون و چراى اوامر حاكم نيست. حاكمان آن‏گونه كه از رعيت انتظار اطاعت و فرمان‏بردارى دارند، هيچگاه از وزيران و مشاوران توقّع نمى‏برند. وزير اگر در مقابل نظر امير، از خود هيچ رأى و نظرى نداشته باشد و هميشه در پيشگاه او «بله قربان‏گو و موءيد» باشد، همان بهتر كه رعيت باقى بماند و مقام خويش را به ديگران واگذار نمايد. كمال وزير در آن است كه نظرات و آراى حاكم را زير و زبر كند، مبانى آنرا به نقد كشد، توالى فاسد آن را روشن نمايد، ملازمات و مقارنات آنرا خوب نشان دهد و قضاوت خويش را گوشزد نمايد. حاكم نيز نسبت به وزير وظيفه دارد تقاضاى خود را از ابتدا مستدل و مُبرهَن بيان كند و سخن او را به خوبى استماع نموده و به رأى و عقيده او احترام گذارد و با او به بحث و گفتگو نشيند، نتيجه اين بحث و گفتگوى متقابل، زير بناى تصميم عملى حاكم است كه بايد منصفانه و در مسير حق باشد.
امّا مهم آن است كه وزير پس از اين بحث و گفتگو، نهايتاً در مقابل تصميم و حكم حاكم، مطيع و فرمان‏بردار است، هر چند در مناظره تسليمِ نظر حاكم نشده و نسبت به ادلّه او همچنان مردّد يا مخالف باشد. بارى، چون و چرا كردن در مسائل، مقتضاى سنين وزارتِ نوجوان است، و نه تنها بى‏احترامى و جسارت محسوب نمى‏شود، كه كمال او در آن است. نوجوان در چنين شرايطى خود را مستحق احترام و نظرخواهى و شايسته اظهار رأى مى‏بيند و فطرتاً انتظار ندارد كه از او اطاعت بى‏قيد و بند اوامر طلب شود و به انتقادات او توجهى نگردد. لذا درخواست اوليا از ابتدا بايد مستدل و همراه با توجيه عقلانى و اعطاى بينش همراه باشد و هيچگاه به نحو تحكم و اعمال قدرت بيان نگردد. از اين رو، رويه غالب و برنامه اصلى نوجوان در سنين بين 14 تا 21، اظهار نظر و چون و چرا در اوامر ديگران است. به ديگر بيان توقع تبعيت و اطاعت عملى از نوجوان تنها پس از اظهار نظر علمى و گفتگوى متقابل بجا و ممدوح است.
2. پاسخ به درخواست فرزند
1.2. از آنچه در بند اوّل ذكر شد نحوه برخورد مربّى در قبال در خواست‏هاى فرزند مشخص مى‏گردد، كودكى كه در دوران سيادت به سر مى‏برد، خود را مستحق هر گونه درخواستى از ديگران مى‏بيند، ديگران نيز موظّفند طوق بندگى و اطاعت او را گردن نهند و آنچه او مى‏طلبد، برآورده سازند و خود را در منزله عبد فرمان‏بردار او قرار دهند
«سيد» از زير دست خود انتظار آن دارد كه بى‏چون و چرا اوامرش را امتثال نمايد و حقّ آن دارد كه در مقابل نافرمانى‏بردگان، بر آشوبد و سرسختى نمايد. از اين جهت تقاضاهاى كودك، گرچه به واقع خير و صلاح او در آن نباشد هيچگاه غيرمنطقى و نامقبول نخواهد بود، و اصرار او بر تأمين مراد خويش، مقتضاى اعمال سيادت و بزرگى‏است.
در مواردى كه در خواست‏هاى كودك از نظر ولى او قابل اجابت و منطقى نيست، اظهارِ مخالفت مستقيم و سركوبِ صريح تمايلاتِ كودك نه تنها راه خوبى براى تعديل او نيست، كه آثار منفى بى‏شمارى در شاكله شخصيتى او بر جاى مى‏گذارد، كودكى كه جايگاه خويش را در مقابل پدر و مادر و بزرگ‏ترها، جايگاه مولى نسبت به بنده مى‏ديده، با نافرمانى بندگان مواجه مى‏شود و چون قدرت اعمال اختيار و استيفاى حقوق خويش را ندارد، احساس ناامنى و آشفتگى عاطفى مى‏نمايد و دچار تعارض مى‏شود، از يك سو فطرتاً خود را صاحب اختيار و واجب الاطاعه مى‏داند و از سوى ديگر با نافرمانى و عصيان اوامرش روبرو مى‏گردد. لذا لازم است پدران و مادران از ابتدا، زمينه تقاضاهاى‏نامطلوب را فراهم نكنند و مقتضا اينگونه در خواست‏ها را پيشاپيش از بين برند، نه آنكه پس از تقاضا، در مسير خواسته او مانع قرار دهند. چنانچه كودك در شرايط خاصى، درخواست ناموجّهى نمود، هيچگاه نبايد با برخورد عتاب‏آلود و خشونت‏آميز با او مواجه گرديد، بلكه با توجّه دادن او به سوى اشياء ديگر او را نسبت به خواسته‏اش غافل نمود و صرف‏نظر داد. به عنوان مثال: اوليا بايد از قرار دادن اشياى خطرناك يا حساس در اختيار كودكان از ابتدا جلوگيرى كرده، محيط پرورش كودك را در حد امكان از اين‏گونه اشيا خالى نگه دارند تا كودك زمينه تقاضا و طلب آنها را نداشته باشد. ولى چنانچه غفلتاً اين‏گونه اشيا در دسترس او قرار گرفت با سرگرم ساختن وى به چيزهاى جذّابتر، موجبات غفلت و بى‏توجّهى او را نسبت به شى‏ء مورد نظر تأمين نمايند. در هر حال برخورد خشونت‏آميز و صريح جز آنكه سبب لج‏بازى و رويارويى مستقيم كودك شود، نتيجه ديگرى ندارد. همچنين هرگاه كودك تقاضاى انجام كارى را از اوليا داشته باشد و به هر دليلى نتوان خواسته او را اجابت نمود، بايد به گونه‏اى با كودك برخورد شود كه به روح سيادت او لطمه‏اى وارد نيايد. مثلاً با اظهار عجز و ابراز ناتوانى از برآوردن حاجت او يا وانمود كردن به اينكه تكليف او بر ما خارج از حيطه وسع ما و تكليف به ما لايطاق است، مى‏توان كودك را از خواسته‏اش منصرف ساخت، بدون آنكه با شرايط روحى او تعارضى داشته باشد.
2.2. با تغييرات روحى و روانى كه پس از گذار از مرحله كودكى در وجود كودك پديد مى‏آيد، در مرحله دوّم زندگى، نونهالان بايد از در خواست صريح خواسته‏هاى خود دست كشند و نحوه مطالبه آنها از اوليايشان متناسب با شأن عبوديت آنها باشد. لذا گستاخى و جسارت و امر و نهى مستقيم فرزند به پدر و مادر در چنين ايامى به هيچ وجه، موجّه نيست و چنانچه درخواست فرزند هر چند به لحن مناسب ادا شود در مسير تربيت او و به صلاح او نباشد، لازم است صريح، مستقيم و بدون تعارف نفى شود. شخصيتى كه خود را در رتبه عبد نسبت به مولايش مى‏يابد، يقيناً پذيرش مقابله صريح با درخواست‏هايش را دارد و هميشه مولاى خود را صاحب اختيار و مدير مبسوط اليد امور خود مى‏شمارد. لذا ضربه روحى قابل توجهى از اين برخورد نمى‏بيند.
3.2. امّا تقاضايى كه نوجوان در مقام وزارت از ولى خود مى‏نمايد، هر چند از نظر مربى به صلاح او نباشد، نبايد ابتداءً و صريح نفى شود. نوجوان در اين مرحله به بلوغ نظرى رسيده و چون خود را در مقام وزارت و مستشارى‏مى بيند بايد او را با ادله و براهين عقلى، از تبعات و لوازم منفى خواسته‏اش به خوبى آگاه نمود و در ضمن باب مكالمه و گفتگو پيرامون آن موضوع را نيز گشود تا او نيز به بيان ادلّه خود پرداخته و به نقد و بررسى كلام مربّى‏نشيند. اگر پس از اين مناظره، نوجوان نسبت به آن ادلّه، قانع شد و از مطلوب خود چشم پوشيد، مقصود مربّى حاصل شده، امّا اگر هم‏چنان بر تقاضاى خود پافشارى كند و خود را بر حق بيند و يا قدرت درك مقدّمات عقلى‏استدلال ولى را نداشته باشد، دو شيوه برخورد فراروى ولى قرار دارد؛
اوّل آنكه پس از اين تبادل نظر، مستقيماً، درخواست او ردّ شود. در اين صورت، نوجوان حق تخطّى و تخلّف از امر ولى را ندارد و گر چه از نظر عقلى هنوز قانع نشده و نسبت به ادلّه او قلباً مخالفت مى‏ورزد، امّا عملاً بايد تبعيت و اطاعت او را گردن نهد. همچنان كه وزراى سلاطين، پس از اظهار نظر و بيان عقيده خود، نهايتاً تابع دستور حاكم و مطيع فرمان او هستند.
راه دوّم ايجاد زمينه براى تجربه‏هاى محدود و كنترل شده است. بدين صورت كه ولى، برخلاف ميل باطنى خود، فرزند را در انجام خواسته‏اش آزاد گذاشته و يا حتّى كمك نمايد و تا مرحله‏اى كه ضرر اندك قابل دركى براى او پديد آيد، او را همراهى كند. آنگاه با نشان دادن اين ضرر، عواقب سوء آن عمل را به خوبى تفهيم نمايد، شبيه آنكه مادرها با نزديك كردن دست كودك به آتش و سوزاندنِ جزئى آن، مفهوم آتش و حرارت را به كودكان مى‏آموزند.
3. نظارت و كنترل فرزند
يكى از امورى كه در باره تربيت كودك قابل توجه و حائز اهميت است، نظارت والدين به كودك و كنترل اعمال و رفتار اوست، به يقين مربّى بايد از روحيات و اخلاق كودك آگاه بوده، اعمال و كردار او را زير نظر داشته باشد، تا برخوردهاى خود را متناسب با شرايط او تنظيم نمايد. اصلِ داشتن نظارت، بدون شك براى تربيت لازم است، سخن در ميزان و شيوه‏هاى آن است.
1.3. كودك در هفت سال اوّلِ زندگى، تاج سيادت به سر دارد. لذا ديگران در برخورد با وى بايد خود را به صورت بنده فرمان‏بردار و تحت اختيار او تصور نمايند. كودكى كه خود را نسبت به ديگران تامّ‏الاختيار و واجب‏الاطاعه مى‏بيند، خود را در انجام هر عملى محق دانسته و ديگران را شايسته اظهار نظر و دخالت نمى‏پندارد و انتظار ندارد كه در مقابل تك تك اعمال و رفتار خود، در مقابل ديگران بازخواست شده و پاسخ‏گو باشد. لذا برخوردهاى ديگران بايد چنان تنظيم شود كه كودك، خود را كاملاً آزاد تصوّر نموده و قدرت برترى، ما فوق خود احساس نكند. نظارت اوليا به كودك در چنين شرايطى، بايد به صورت نظارت عبد بر مولى طراحى شود، يعنى چنين وانمود شود كه از ديدن اعمال و رفتار او اراده كارآموزى شده و يا قصد تحسين و تشويق داريم(3). اگر كودك، خود اجازه نظارت به اوليا ندهد و يا از ورود آنها منع نمايد، امر او مطاع و لازم الاجرا است و بايد از شيوه‏هاى غيرمستقيم ديگر استفاده شود و به هر حال ملاك اصلى، در برخورد با كودك آن است كه كودك خود را تحت كنترل و زير ذرّه بين احساس نكند و محدود نبيند.
2.3. پس از هفت سالگى، تحوّل درونى كودك او را به مقام عبوديت تنزّل مى‏دهد يعنى از اين پس، او ديگران را نسبت به خود مولى، و سزاوار امر و نهى و نظارت مى‏بيند. از اين رو، برخوردهاى اوليا نيز بايد از مقام ولايت و به عنوان مولى طرّاحى شود. همان‏گونه كه مولى حق كنترل رفتار عبد خود را دارد، اوليا نيز مستقيم و بدون هيچ دغدغه‏اى مى‏توانند بر اعمال و رفتار نونهالان كنترل داشته و آنها را بازخواست نمايند. «عبد» قابليت نظارت مستقيم را دارا است و خود را زير دست اوليا تصور مى‏كند، از اينكه متوجه شود مولاى او براى سر درآوردن از كارهاى او جستجو و تجسّس مى‏نمايد و مراقب صحّت اعمال و رفتار اوست گلايه‏اى ندارد، بلكه خود را مستحق مراقبت و هدايت دانسته و تحمّل نظارت صريح را نيز دارد.
3.3. در مرحله سوّم زندگى و دوران وزارت، نوجوان خود را ثقه و مورد اعتماد ديگران تصور مى‏نمايد و فطرتاً انتظار دارد ديگران به او اطمينان نموده و كارهايى خطير، به او واگذار نمايند؛ «وزير» گر چه تحت ولايت حاكم، و تابع اوست امّا مورد اعتماد و نماينده او محسوب مى‏شود و داراى اختيارات زيادى است. «وزير» هيچگاه كنترل بيش از اندازه و صريح را تحمل نمى‏كند و انتظار ندارد سلطان دائماً در جزئيات اعمال او دخالت و اظهار نظر نمايد. او خود را در مقام و منزلت، تقريباً هم‏شأن و هم‏رديف حاكم مى‏بيند و از اينكه حاكم را ناظر و مراقب دائمى خود بيابد به ستوه مى‏آيد. نوجوان، نيز گر چه حقيقتاً محتاج نظارت اوليا و هدايت‏هاى آنان است امّا چنانچه خود را تحت مراقبت و نظارت دائمى و در معرض بى‏اعتمادى اوليا احساس كند يا مرتّب نسبت به اشتباهاتش باز خواست شود، لطمات روحى غير قابل جبرانى خواهد ديد. به مقتضاى لسان زيباى اين روايت، پدران و مادران بايد در نهايت ظرافت و كاملاً غيرمستقيم، بر حيات علمى نوجوان نظارت نموده و از تذكر صريح اشتباهات و پرخاش مستقيم نسبت به آنان در حد امكان پرهيز نمايند.
4. آزادى و محدوديت
1.4. كودك در هفت سال ابتداى عمر خود نيازمند آزادى و اختيارات كامل است. برخورد اوليا با كودك بايد به گونه‏اى باشد كه كودك خود را در انجام هر عملى آزاد ببيند و احساس محدوديتى ننمايد. كودك به مقتضاى مقام سيادت و مهترى خود، زمينه‏اى وسيع مى‏طلبد تا هرگونه كه خود مى‏خواهد در آن به جولان بپردازد و در آن هيچگونه مانع و مزاحمى نداشته باشد، پيدايش چنين زمينه‏اى حقّ كودك است، و كمال كودك در آن است كه از ايجاد محدوديت توسط ديگران آشفته گردد و با داد و فرياد و تظلّم، حق خود را بستاند و هيچگونه اعمال فشار و تقيدى را برنتابد.(4)
2.4. امّا در هفت سال دوّم حيات كه دوران تربيت مستقيم(5) فرزند است «نونهال» بر خلاف دوران ابتداى عمر خود كه در تصميم‏گيرى براى انجام هركارى آزاد و رها بود، پذيراى هر گونه محدوديت و تقيد است و خود را مستحق اين سلب اختيار مى‏بيند. «عبد» به دليل عبوديتش تحت اختيار مولى است و از اينكه اراده مطلق ندارد، آزرده خاطر نيست. فرزندان ما در اين سنين فطرتاً عبوديت خويش را پذيرفته و به مولويت والدين خويش معترف‏اند. لذا سلب آزادى نونهال از ناحيه پدر و مادر، هر جا كه در مسير تربيت و به صلاح رشد و تعالى او باشد ضرورى است و در اين ميان هيچ گونه مسامحه و تساهلى سزاوار نيست. و البتّه اينكه فرزندان در چنين شرايطى قابليت و پذيرش اِعمال محدوديت را دارند با دادن اختيارات خاصى در موارد لازم منافات ندارد. غرض از ذكر اين مسئله، بيان اين نكته بود كه رويه اصلى و سيره عملى نونهال در دوران عبوديت بايد بر مبناى كسب اجازه از ولى در امور باشد و هيچگاه از پيش خود و بدون جلب نظر ولى، تصميم به اقدام به كارى نگيرد. امّا چنانچه والدين، دادن اختيارات معينى را در حوزه مشخصى به صلاح او ببينند، در آن محدوده، فرزند به اذن والدين آزادى عمل دارد.
3.4. اما وضعيت روانى نوجوان در دوران وزارت؛ «وزير» به سبب تصدّى كرسى وزارت در مقامى قرار گرفته كه على‏رغم تعهّدات عملى به تصميمات متخذه از سوى حاكم، در نهايت آزادى نظرى به سر مى‏برد. «وزير» بايد چونان خود را آزاد ببيند كه در همه قوانين و مسائل جارى و تصميمات آينده سلطان، جرأت اظهار نظر و دخالت داشته باشد و هيچ‏گونه تهديد و فشارى، او را از بيان عقيده و برداشت خود مانع نگردد. وزير آنچه را به صلاح مملكت خويش نمى‏داند، بدون هيچ محدوديتى در ميان مى‏گذارد و در حمايت از رأى خويش ادلّه خود را با آزادى كامل عنوان مى‏كند و ادلّه مخالف را بدون هيچ دغدغه‏اى محترمانه به بوته نقد مى‏كشد و آنچه را به خير و مصلحت امور مى‏پندارد پيشنهاد مى‏دهد و با بيان ادله و براهين، از آن قاطعانه دفاع مى‏كند، گرچه به وضعيت فعلى و قوانين جارى مملكت خود التزام عملى دارد. نوجوان نيز در چنين شرايطى به سر مى‏برد. هيچ مانعى نبايد از اظهار نظر و دخالت او در امور مختلف جلوگيرى كند. نوجوان بايد عقيده و نظر خود را درباره مسائل گوناگونى كه با آن در زندگى شخصى، خانوادگى‏و اجتماعى مواجه مى‏شود آزادانه ولى با رعايت جوانب اخلاقى مطرح كند و براى دفاع از عقيده خود، استدلالاتى بيان نمايد. اوليا نيز وظيفه دارند حتى اگر آراى نوجوان خويش را صد در صد باطل مى‏شمارند، به كلام او با دقّت گوش نموده و از او اقامه برهان طلب كنند و با او به بحث و مناظره نشينند و منصفانه ادلّه او را ابطال يا قبول نمايند و چنانچه برخى از مقدمات از ديده محدود او به دور مانده تذكر دهند و تصميمات خود را بر اساس حقيقت استوار سازند. از همين جهت والدين، نبايد از نوجوان انتظار داشته باشند كه حرف بزرگتر خود را از ابتداء بپذيرد و بدان عمل كند. كه نقد و بررسى مسائل و مناقشه در مقدّمات استدلال، لازمه مقام وزارت نوجوان و نشان كمال او است.
همين نوجوان گرچه در ميدان اظهار نظر و بيان رأى و عقيده خود صددرصد آزاد است امّا در مقام عمل كاملاً ملتزم و متعهّد به تصميمات جارى والدين خود بوده و تا هنگاميكه با اقناع كامل آنان حكم و تصميم آنها را تغيير نداده است از دستور آنان تخلّف نمى‏نمايد. چنين برخوردى با فرزند در دوران وزارت، به مرور، قوه تعقل و تحليل او را قوّت بخشيده و او را داراى ذهنى جوّال، بحّاث و نقّاد بار مى‏آورد كه در عرضه افكار و مكاتب مختلف از خود سخنى داشته باشد و جز به برهان عقلى صائب آرام نگيرد و تن در ندهد و در دام مغالطات رنگارنگ در نغلطد. از اين جهت مى‏توان اين دوران را دوران تربيت نظرى و تكامل عقلى فرزندان نام نهاد.
5. تنبيه و تشويق
دقّت و تأمل در سه مفهوم «سيد»، «عبد» و «وزير» حيطه و شيوه تنبيه و تشويق فرزند را نيز مشخص مى‏گرداند.
1.5. كودك در دوران سيادت، خود را برتر و سيد ديگران مى‏پندارد و ديگران نيز وظيفه دارند كه مقتضاى سيادت را رعايت نموده و مطابق آن با كودك برخورد نمايند و خود را بنده مطيع او قلمداد كنند. ناگفته پيداست كه تنبيه كودك در اين دوران، جسارت به مقام سيد و تخطى از وظايف بندگى است و تجربه ثابت نموده كه نتيجه‏اى جز لج‏بازى و ايجاد عقده‏هاى روانى در كودك ندارد. امّا تشويق كودك به خاطر اعمال شايسته‏اى كه انجام مى‏دهد با مقام سيادت او منافات ندارد و به گواهى تجربه، او را در انجام كارهاى نيك و استمرار آن بر مى‏انگيزاند.
2.5. امّا در هفت سال دوّم چون فرزند، خود را عبد و والدينِ خود را مولاى خود مى‏داند و بايد عملاً و نظراً تابع و مطيع آنها باشد، چنانچه از وظايف خود تخلف نمايد، مستحق تنبيه و كيفر است و تحمل برخورد قاطع و صريح را نيز دارد. چنانچه پيش از اين نيز اشارت رفت، كمال نونهال در اين سنين به اطاعت و حرف‏شنوى بى‏قيد وبند اوست، بنابراين روحيه طغيان، نافرمانى و سركشى او بايد قاطعانه سركوب گردد و اجازه تخطّى از مسئوليت‏ها به او داده نشود.
در اين سنين كودك بايد آرام و سربزير، حرف گوش كند و بدون نقد و اعتراض اطاعت نمايد و چنانچه جز اين باشد پذيراى تأديب و موءاخذه و مجازات گردد. تشويق نونهال نيز در شرايطى مطلوب است كه وظايف خود را به خوبى‏انجام دهد و بدون چون و چرا مسير اطاعت و انقياد را بپيمايد.
3.5. پس از چندى كه فرزند، مسئوليت وزارت را بر عهده گرفت، شيوه تنبيه و تشويق او متحول مى‏گردد. نوجوان بر خلاف نونهال در چون و چرا كردن در اوامر و فرمان‏ها مختار است. بلكه اين برخوردِ او ممدوح و شايسته تحسين و ترغيب است، لذا هيچگاه نبايد او را به خاطر اينكه از آغاز، دستور ما را به كار نمى‏گيرد و حرف نمى‏شنود تنبيه نمود. نوجوان به تناسب فطرت خود تا مسئله‏اى را قبول نكند به آن اقدام نمى‏كند و براى آنكه آن را قبول كند نيازمند بحث و بررسى و شنيدن دلائل آن است. از اين روى بايد به جاى توسل به پرخاش و خشونت به اقناع عقلى او و بيان دلائل و مستندات مطلوب خويش همت گماريم و عقل او را نسبت به حقانيت و مشروعيت مراد خود سيراب نمائيم. از سوى‏ديگر نبايد او را به جهت حرف‏شنوى و اطاعت بى‏چون و چرا، تشويق و ترغيب نماييم. زيرا كمال نوجوان در نقد و احتجاج و ريشه‏يابى مسائل است. تشويق بر اطاعت بى‏چون و چرا روحيه حقيقت‏طلبى و نيروى تعقل او را خاموش مى‏گرداند و او را به سان برّه بى‏اختيارى كه قدرت تشخيص نيك و بد خويش را ندارد و با چوب چوپان به چپ و راست حركت مى‏كند، در مى‏آورد.
تشويق نوجوان بايد، بر خوش‏فكرى و قدرت استدلال و دقّت نظر او تعلق گيرد. نوجوانى كه با دقّت و موشكافى، مسائل را تحليل مى‏كند و به خوبى به سنجش و مقايسه مى‏پردازد و تعقل و تدبّر و تشخيص خود را به‏كار گرفته و ورزيده مى‏گرداند، لايق تحسين و درخور تشويق است. زيرا فضيلت نوجوان به همين امور است.
موءاخذه و بازخواست او نيز تنها در صورتى رواست كه عقل نوجوان نسبت به حقانيت و صحّت درخواستِ والدين قانع شده و دلائل و ريشه‏هاى آن را به خوبى دريافته، ولى در عين حال در مقام عمل سركشى يا كوتاهى نمايد. اين عدم التزام عملى كه با اعتراف عقلى به حقانيت، حجيت و مشروعيت آن دستور در تضاد است موجب استحقاق موءاخذه و كيفر او مى‏گردد. البته پيدا است كه تنبيه وزير با تنبيه عبد متفاوت است. وزير حتى اگر مستحق تنبيه باشد بايد شأن وزارتش محفوظ بماند و آبرو و حرمتش را از كف ندهد. از اين رو در حد امكان در خلوت و خفا نه در محضر جمع تنبيه مى‏شود.
6. تعليم و آموزش
از جمله وظايفى كه والدين نسبت به فرزند خود دارند، آموزش و تعليم اوست. آن‏گونه كه از اين حديث نورانى، استفاده مى‏شود نحوه آموزش كودك در سنين مختلف، متفاوت است.
1.6. دوران سيادت كودك، همانگونه كه دوران تربيت غير مستقيم محسوب مى‏شود دوران تعليم غير مستقيم نيز مى‏باشد. تعليم غير مستقيم، شيوه‏اى است كه در آن كودك به تعلّم اجبار نمى‏شود و با علاقه و رغبت باطنى و به عنوان تفنّن و تنوع با مسائل گوناگون آشنا مى‏گردد بدون آنكه خود متوجّه شود كه در حال آموزش و فراگيرى است. والدين بايد مهارت‏ها و علوم مختلف را در قالب بازى، شعر، داستان، تشويق و الگوسازى‏هاى غير صريح به كودك انتقال دهند(6) و در القاء مطالب و علوم، هميشه شوق و نشاط كودك را زنده نگه داشته و هيچگاه فراگيرى مسئله‏اى را بر او تحميل ننمايند.
2.6. امّا در دوران عبوديت، آمادگى روحى نونهال زمينه را براى فراگيرى مستقيم علوم مختلف فراهم مى‏سازد و مربّيان وظيفه دارند فرزند را بر علم‏آموزى، مكلّف نمايند و او را هر چند خود طالب و شائق نباشد به حضور در كلاس درس وادار كنند. جذابيت كلاس درس و ايجاد محيط آموزشى صميمى و سرشار از محبّت، گرچه امر تعليم و تعلّم را عمق و سهولت مى‏بخشد و كمّيت و كيفيت آنرا مى‏افزايد امّا در عين حال واداشتن نونهال به تحمّل زحمات و مشقّات درس‏آموزى و كسب علم و فضيلت و جلوگيرى از بازى‏گوشى و وقت‏گذرانى او در اين موقعيت سنّى بسيار ضرورى و مكمّل تلاش‏هاى معلّمان و آموزگاران است.
3.6. نوجوان پس از عبور از مرحله عبوديت و ورود در دايره وزارت براى حضور در كلاس درس و آموختن دانش‏هاى ضرورى نيازمند توجيه عقلى كامل و استدلال متين منطقى است و تكليف و تحميل او به فراگيرى دانش بدون بيان علل نياز به آن علم، ضرورت فراگيرى و كاربرد عملى آن و اقناع عقلانى او نسبت به لزوم اكتساب آن دانش خاص نتيجه مطلوبى نخواهد داشت.
شخصيتى كه خود را وزير و مشاور مى‏بيند، در نقد و بررسى عقلى و ريشه‏يابى اوامر حاكم و درك كامل فلسفه آن مجاز است. لذا چون و چراى نوجوان در به‏دست آوردن ضرورت يا فوايد علوم، به معناى فرار از مسئوليت دانشجوئى و علم‏آموزى نيست. بلكه محصول طبيعى فطرت حقيقت‏جو و نقّاد اوست كه به امر تكوينى الهى خود را در اظهار نظر و ذكر عقايد و آرائش محق و مجاز مى‏داند.
7. دفع شبهات
چنانچه فرزند، در شرايط خاصّى در معرض افكار متعارض و اقوال متضاد قرار گيرد و در مسئله‏اى از مسائل فكرى‏يا اعتقادى در ورطه شك و حيرت افتد، مساعدت و همراهى والدين در رفع ترديد و تحير و راهنمايى او در مناقشات علمى، يقيناً در هدايت او به طريق صواب مفيد و موءثر خواهد بود.
1.7. كودك قبل از هفت سالگى، تحمّل درك مسائل علمى عميق را ندارد و انتظار ندارد پدر و مادر يا ديگران در درك مسئله‏اى يا حسن و قبح عملى اختلاف نظر داشته باشند. لذا لازم است در برخورد با كودك رويه واحدى اعمال شود و پيش روى كودك از طرح مخالفت‏هاى نظرى و بيان انتقاد نسبت به برخورد ديگران در حد امكان پرهيز شود و چنانچه در برخورد ديگران نسبت به كودك نقطه ضعف يا ايرادى مشاهده نموديم، بدون آنكه در منظر او به جدال و مناقشه بپردازيم، بايد به روش خطابى يا شعرى(7) حالت عاطفى و روحى كودك را تعديل نماييم و حقيقت را بر او منكشف سازيم، همچنين اگر كودك بر اثر معاشرت با نااهلان و ناصالحان، اعتقاد به عقيده نادرستى پيدا نمود، براى‏بازگشت او به مسير حق، نمى‏توان از براهين و استدلالات خشك عقلى بهره گرفت. بلكه بايد با استفاده از تمثيل و تشبيه، قواى خيالى او را به‏كار گرفت و او را تحت تأثير قرار داد.
2.7. در برخورد با نونهالان در سنين 7 تا 14 ابتدا بايد افكار صحيح و عقايد سالم را در اختيار آنها قرار داد و از طرح اقوال مخالف و آراى نادرست در محضر آنها حتى به قصد ابطال و رد كردن اجتناب ورزيد و ذهن آنها را درگير شك و ترديد و شبهه ننمود. چنانچه فرزند در شرايط خاصّى با چنين سوءالاتى مواجه شد و دچار حيرت و ترديد گشت و يا اعتقاد فاسدى پيدا كرد لازم است با استفاده از شيوه‏هاى خطابى، جدلى يا شعرى او را اقناع يا اسكات نمود و در ضمن زمينه تشديد اين سوءالات و شبهات را نيز از بين برد و او را از معاشرت با نااهلان و منحرفان، صريحاً منع نمود و چنين كتاب‏هايى را نيز از معرض استفاده او دور كرد. همچنين لازم نيست اجازه حضور او به همه مباحث داده شود. برخى از گفتگوها ميان پدر و مادر حتما بايد از ديد اين كودكان دور باشد تا حرمت و سيادت پدر و مادر نزد او محفوظ باقى بماند.
3.7. در هفت سال سوّم، نوجوان آرام آرام خود را آماده مباحث نظرى محض نموده و ذهن خود را ورزيده مى‏سازد. در چنين شرايطى كه فرزندان پا به بلوغ و رشد فكرى مى‏گذراند و قابليت فهم براهين عقلى را به مرور پيدا مى‏كنند، لازم است والدين و آموزگاران به تدريج افكار و عقايد مخالف را نيز در كنار عقايد سالم طرح كنند و ادلّه هر دو طرف را به نقد و بررسى گذارند و در اين ميان، ذهن نوجوان را نيز به كمك طلبند. البتّه هدايتِ غير مستقيم نوجوان به مسير حق، در رهايى او از چنگال مغالطات، بسيار ضرورى است. ولى هيچگاه، نوجوان نبايد با توجيهاتِ غير منصفانه، يا شيوه‏هاى خطابى و جدلى، احساس كند كه قصد فريب يا اسكات او در ميان است، بلكه هميشه در آغاز، استدلال برهانى مطلب ذكر گردد و سپس براى فهم بهتر از روش‏هاى خطابى، جدلى يا شعرى نيز استفاده شود و در ضمن به نوجوان اجازه گفتگو و مناظره آزاد داده شود و از فكر او نيز در رهيافت به حقيقت استفاده گردد. در اين سنين نبايد از طرح گفتگو در نزد نوجوان طفره رفت يا پرهيز كرد، نوجوان بايد آرام آرام به صحنه جدى گفتگوها وارد شود و قدرت تجزيه و تحليل و بلوغ فكرى خود را بنماياند.
چنانچه در اين سنين، نوجوان در دام شبهات فكرى و عقيدتى دچار گشت و يا اعتقادى به مكاتب فكرى منحرف پيدا نمود، هيچگاه نبايد او را توبيخ و سرزنش نموده و يا بدون پرده و صريح از مواجهه با منابع اين افكار منع نماييم. بلكه به گونه‏اى كه به شأن وزارت او لطمه‏اى وارد نيايد، بدون پرخاش و تندى، در گفتگوى صميمانه و مناظره دوستانه و با استفاده از ادلّه متقن منطقى، او را به طريق صواب راهنمايى نماييم و در تمام مواردى كه پاسخى براى سوءال او نداريم بى‏پيرايه و صريح، پاسخ او را به آينده موكول نماييم و يا او را به فرزانه‏اى حوالت دهيم و از گفتن كلمه «نمى‏دانم» دريغ نورزيم. در هر حال وجود اعتماد متقابل و صداقت و صميميت كامل ميان فرزند و والدين چنانچه مقتضاى وزارت است، در تربيت نوجوان بسيار ضرورى است. برخوردهاى تند و خشونت‏آميز و حمله‏هاى بى‏منطق به نوجوانان، در اين سنين موجب سلب اعتماد و هدم بنيان صداقت و صميميت مى‏شود و جز آنكه نوجوان را به مخفى‏كارى و بازگو ننمودن مسائل حيات خود براى والدين وادار نمايد ثمرى ندارد. نوجوانى كه در برخورد با والدين، پس از طرح مسائل روزمره خود، يكباره با هجوم و فرياد و موءاخذه روبرو مى‏شود، ترجيح مى‏دهد كه عقايد خويش و برنامه‏هاى زندگى‏اش را تا آنجا كه ميسور است از ديده آنان دور نگاه دارد و صراحت و صداقت خويش را در اين ميان مى‏بازد.
نوجوانى كه شأن وزارت خويش را مخدوش و مجروح مى‏بيند بهتر مى‏داند كه از وزارت استعفا دهد.. . وزيرى كه از وزارت كناره گرفت، رعيت نمى‏شود و تحت ولايت باقى نمى‏ماند بلكه براى خود شأن مستقلى همچون حاكم قائل است. پدرها و مادرها تا رسيدن به سن 21 سالگى، ولى فرزندان خويش هستند به شرط آنكه خود پاسدار اين ولايت باشند و با رفتار خود، فرزند را به سركشى و طغيان وادار ننمايند. فشار بيش از حدّ به نوجوان، تهديد و پرخاش، پرهيز از مشاوره، عدم اعتماد، امر و نهى مستقيم و هرآنچه با مقام وزارت او منافات دارد، قدمى است در مسير اخراج او از دايره ولايت والدين. از اين رو استفاده بيجا و بى‏مورد از ولايت، ولى را در نظر او كوچك و بى‏مقدار و ولايت او را لوث و كمرنگ مى‏كند. همانگونه كه پيش از اين نيز اشاره شد اعمال ولايت براى نوجوان تنها و تنها پس از توجيه كامل عقلانى او به تكليف و اجازه بحث و گفتگوى دوجانبه در محيطى صميمى و شنيدن ادلّه و انتقادات او و قضاوت منصفانه و حق‏جويانه، اثربخش است و جز اين طريق، منجرّ به صلاح و صواب نخواهد شد.
پس از 21 سال
پس از پايان 21 سالگى وظيفه مستقيم والدين نسبت به فرزندان به پايان مى‏رسد. اينك اين مسئوليت مستقيم تبديل به مسئوليت عامّ شده است. مسئوليت عام، عبارت از وظيفه‏اى است كه هر مسلمان نسبت به ديگرى دارد، هر مسلمان در جامعه اسلامى مكلّف است برادران دينى خود را به كارهاى نيك وادار نمايد و آنها را از ارتكاب اعمال زشت باز دارد.
با توجّه به ذيل اين روايت (فَإن رَضيتَ خَلائِقَه وَ إلاّ فَقَد أعذَرتَ إلى اللَّهِ تَعالى) تكليف والدين در برخورد با فرزند، پس از 21 سال تنها همان وظيفه عام امر به معروف و نهى از منكر است. تكليفى كه آحاد موءمنين نسبت به او دارند و او نسبت به يكايك موءمنين. اين تعهّد و احساس مسئوليت متقابل و نظارت عمومى، حتّى اگر موجب تربيت افراد جامعه نشود سلامت اجتماع را ضمانت مى‏نمايد.
بنابر اين پدران و مادرانى كه به سرنوشت فرزند خويش اهمّيت مى‏دهند و علاقه‏منداند فرزندانشان به بهترين شيوه تربيت و رشد يابند، شأن سيادت، عبوديت و وزارت آنها را در همه رفتارهاى فردى و اجتماعى آنها در نظر داشته و مطابق با آن برنامه‏ريزى و برخورد نمايند.
بسيارى از سوءالات و ابهاماتى كه در موضوعات مختلف زندگى، مسير برخورد اوليا و مربيان را تاريك مى‏گرداند از فروغ اعجازآميز اين روايت شريف از ميان مى‏رود و به روشنى تبديل مى‏شود؛ شيوه برخورد با فرزندان كم همت يا تنبل، فرزندانى كه در انجام عبادات و تكاليف شرعى بى‏رغبت هستند يا آنها كه دچار مشكلات اخلاقى هستند، ميزان استقلال مالى و نحوه حساب‏رسى در اموال، چگونگى ابراز محبّت، مشاركت سياسى و اجتماعى، زمان ازدواج و.. . برخى از موضوعاتى هستند كه به بيان معجزه آساى اين روايت پاسخ درخورى مى‏يابند. بر ماست كه با عرضه تصميمِ عملى خويش بر اين حديث نورانى و سنجش مقام و منزلت فرزند در ادوار مختلف تكاملش، رفتارهاى تربيتى خود را محك بزنيم و فرزندان نمونه و شايسته‏اى به جامعه تحويل دهيم.

‌پي‌نوشت‌ها:

1. بحار الانوار، ج101، ص95، ح42 و نيز وسائل الشيعه، ج15، ص195، حديث7 و مكارم الاخلاق، ص55. شبيه اين مضمون در روايات ديگر نيز آمده است از جمله در روايت منقول از امام جعفر صادق (ع): دَع إبنَكَ يلعَب سَبعَ سِنينَ وَ يوءَدَّب سَبعَ سِنينَ وَ الزِمهُ نَفسَكَ سَبعَ سِنينَ فَإن أفلَحَ وَ إلا فَلا خَيرَ فيهِ (وسائل الشيعه، ج15، ص194، حديث4) فرزندت را هفت سال واگذار و هفت سال ادب آموز و هفت سال ملازم خويش گردان پس اگر رستگار گرديد (شكر خداى نما) و الاّ خيرى در او نيست.
2. در روايات متعددى كه در كتب معتبر حديث نقل شده‏است، دوران ابتدايى حيات كودك به دوران «سيادت» تعبير شده و عنوان «امير» براى كودك هرچند بسيار مشهور گشته اما مستندى ندارد. شايد از اين رو كه امير در تصميمات خود، حداقل با وزراى خويش، مشورت مى‏نمايد اما كودك به‏سان موالى، بردگان خويش را لايق نظر خواهى و استشاره نمى‏داند و احكام خود را بدون جلب نظر آنها صادر مى‏كند.
3. چنانچه عمل كودك شايسته تحسين باشد، تحسين والدين رغبت او را به عمل مى‏افزايد. و چنانچه در خور تحسين نباشد سكوت و بى‏توجّهى والدين كودك را نسبت به قبح آن آگاه نموده و موجب ترك آن عمل مى‏گردد.
4. اين حديث شريف در مقام بيان قاعده اوّليه و اصل كلى برخورد با كودك است. يعنى سيره ابتدايى و روش غالب والدين در مواجهه با كودك بايد طورى تنظيم شود كه، «سيادت، «عبوديت» و «وزارت» او در مراحل مختلف زندگى‏محفوظ باشد و به تناسب آن با او رفتار شود. اين اصل تنها در مواردى كه مصلحت بالاترى مطلوب باشد نقص مى‏گردد. امّا به طور كلى موارد نقض اين قاعده عام هميشه بايد در حدّ استثنا باقى بماند. از جمله اين موارد، جايى‏است كه كودك با سوء استفاده از مقام سيادت خود قصد تجاوز به حريم ديگران را دارد. توضيح اينكه والدين و تمام كسانى كه با كودك سر و كار دارند، بايد مطيع و خدمتگذار كودك باشند و تقاضاهاى او را به جان دل و با محبّت تأمين كنند. امّا چنانچه كودك ديگرى نيز در محيط پرورش او، وجود داشته باشد، حوزه سيادت هر كدام محدود شده و مرز و حريم خاصى مى‏يابد. به قول سعدى «ده درويش در گليمى بخسبند و دو پادشاه در اقليمى نگنجند». لذا بايد حريم و ثغور فرمان‏روايى كودك را به او گوشزد نمود و او را متوجّه ساخت كه اوامرش در خارج از حوزه عمل منطقى‏خود، مطاع نيست. از همين قبيل است مواردى كه اجابت تقاضاى كودك، سبب پيدايش عادات و ملكات ناپسندى در وجود او مى‏شود؛ مثلاً اگر كودك چندين بار به صورت متوالى، تقاضاى خود را با نق زدن و بيهوده داد و فرياد كردن و سر و صدا به راه انداختن، برآورده سازد و سخن خود را به كرسى نشاند، به مرور عادت به نق زدن و تحميل خواسته‏هاى خود از غير مسير معقول مى‏نمايد، پدر و مادر همان‏گونه كه وظيفه دارند خواسته‏هاى كودك را برآورده سازند، وظيفه دارند كه طريق درست درخواست را نيز به او بياموزند و او را از عادات ناشايست باز دارند و در تزاحم بين اين دو وظيفه، وظيفه دوّم اهمّيت بيشتر و اولويت دارد. در چنين شرايطى، پاسخ ندادن به كودك او را متوجه مى‏سازد كه استفاده از چنين روشى نتيجه‏بخش نيست. او در اين موقعيت ناخواسته اقدام به تغيير شيوه مى‏نمايد. البته راهنمايى به‏موقع والدين، كودك را در يافتن شيوه صحيح كمك مى‏كند. روان‏شناسان رفتارگرا بر اساس آزمايش‏هايى كه بر روى انسان و حيوان نموده‏اند معتقدند يادگيرى با «تكرار محرّك» ارتباط مستقيم دارد. اوّلين كسى كه در اين زمينه به آزمايش پرداخت «پاولف» دانشمند بنام روسى است. شيوه كار او در آزمايشى كه بر روى سگ انجام داد، به اين صورت بود كه پيش از دادن غذا، صداى خاصى را به گوش او مى‏رساند. پس از چند بار تكرار، حيوان بدون آنكه غذا دريافت كند، در مقابل صدا عكس‏العمل نشان داده و بزاقش مترشح مى‏گرديد و به اصطلاح «شرطى» مى‏شد. شبيه همين آزمايش را بر روى جوجه مرغ خانگى در منزل نيز مى‏توان انجام داد جوجه مرغ پس از شنيدن صدا، به قصد دريافت غذا، خود را به سرعت در محل حاضر مى‏گرداند. بى‏اف‏اسكينر استاد دانشگاه هاروارد آمريكا آزمايش مشابهى را با كبوتر انجام داد. اسكينر كبوتر را درون جعبه‏اى كه به يك دكمه و يك دستگاه توزيع كننده غذا مجهّز بود مى‏گذاشت. ارتباط دكمه با دستگاه توزيع كننده غذا طورى بود كه هر وقت كبوتر به دكمه نوك مى‏زد غذا خود به خود در اختيار او قرار مى‏گرفت، حيوان در داخل جعبه به كنجكاوى مى‏پرداخت و برحسب تصادف به دكمه نوك مى‏زد و بلافاصله غذا دريافت مى‏كرد. اين كار چند بار تكرار مى‏شد. تا اين كه حيوان به خوبى ياد مى‏گرفت كه براى دست‏رسى‏به غذا بايد به طور مرتّب نوك بزند. حال كبوتر شرطى شده است. يعنى ياد كه هر وقت در جعبه قرار بگيرد، به دكمه نوك بزند و به غذا دست‏رسى پيدا كند. مى‏دانيم كه بين محرك اصلى (دانه) و پاسخ اصلى (نوك زدن به دانه) يك ارتباط طبيعى وجود دارد و نشانه اكتسابى نبودن پاسخ است، امّا وقتى بين محرّك شرطى(دكمه) و پاسخ شرطى (نوك زدن به دكمه) ارتباط برقرار مى‏شود، اكتسابى بودن پاسخ را نشان مى‏دهد و بنابراين پاسخ آموخته شده است. روش بالا به اسكينر اجازه مى‏داد تا رفتارهاى زيادى را شرطى كند و حتّى شكل‏هاى تازه‏اى به رفتار حيوان بدهد، مثلاً به حيوان ياد بدهد كه يك دور از سمت راست به دور خود بچرخد و بعد به دكمه نوك بزند تا به غذا برسد براى توضيح بيشتر به كتب روان‏شناسى مراجعه شود . اين آزمايش‏ها نسبت به انسان نيز مشابه همين نتيجه را مى‏دهد. كودكى كه چند بار به صورت متوالى خواسته خود را از روش خاصّى به‏دست آورد، نسبت به آن روش ناخواسته اطمينان پيدا مى‏كند و شرطى مى‏شود. در مقابل اگر چند مرتبه متوالى روش خود را در تأمين تقاضايش موفّق نبيند، به دنبال راه چاره موءثرترى مى‏گردد.
5. مراد از تربيت مستقيم آن است كه كودك خود نيز احساس كند كه تحت تربيت قرار دارد و صاحب اختيار كامل نيست، به اين معنى تربيت كودك در دوران سيادت، عملاً و نظراً، غير مستقيم و در دوران عبوديت، عملاً و نظراً، مستقيم و در دوران وزارت، عملاً مستقيم و نظراً غير مستقيم است. توضيح بيشتر، در صفحات آينده خواهد آمد.
6. اشعار و داستان‏ها وسيله‏هاى بسيار مناسبى براى انتقال مفاهيم اخلاقى و علمى به كودكان محسوب مى‏شوند و بايد در محتواى آنها نهايت دقّت و باريك انديشى مراعات شود. متأسفانه بسيارى از شعرهاى كودكانه كه در گذشته به صورت وسيعى ميان كودكان رواج داشت و شايد همه ما نيز در ايام خردى از آنها استفاده مى‏كرده‏ايم، فاقد محتوا و بى‏معنا هستند و صدر و ذيل آنها هيچ ارتباطى ندارد. درد آورتر اينكه در آنها فقط به قافيه‏پردازى توجه شده و كلمات نامأنوس بدون معنى به كار رفته است. به عنوان نمونه براى نشان دادن عمق مسئله، اشعار زير را كه از شايع‏ترين اشعار كودكانه است، با هم مرور نمائيم؛ اتل متل توتوله، گاو حسن چه جوره،.... ده، بيست، سه پانزده؛ هزار و شصت و شانزده،.... عمو زنجير باف، بله.... دستمال من زير درخت آلبالو گم شده... تب تب خمير، كاسه و پنير... پالام پولوم پى‏ليش.... اجى مجى لاترجّى...
البته اخيرا كتاب‏ها، اشعار و داستان‏هاى پرمغز و جذابى براى كودكان تهيه شده كه تا حدود زيادى كاستى گذشته را جبران كرده است. تلاش شايسته‏اى كه «كارلوكولودى» در پردازش داستان «پينوكيو» نموده، بسيار قابل تحسين و درخور ستايش است. در اين داستان: پينوكيو نماد موجود لابشرطى است كه بر اثر متابعت از هواى نفس و شيطان وسوسه‏گر چنان پست و بى‏مقدار مى‏شود كه به شكل حيوان و در زمره چارپايان درمى‏آيد و براثر تبعيت از قواى عقلى، قابليت كمال واقعى و انسان شدن را مى‏يابد. روباه مكار نماد شيطان وسوسه‏گر، فرشته مهربان نماد عقل يا پيامبران وهاديان و جوجه اردك يا جيرجيرك نماد نفس ملامتگر مى‏باشد. كارلوكولودى از رهگذر اين موجودات نمادين، عالى‏ترين مفاهيم اخلاقى و نيز ارزش‏هاى متعالى انسانى و رذائل ضدارزش حيوانى را در قالب افسانه‏اى جذاب به كودكان منتقل مى‏گرداند.
7. استدلالات منطقى بر حسب مقدماتى كه در آنها به‏كار مى‏رود و نتايجى كه مى‏دهد به پنج قسم برهان، جدل، خطابه، شعر و مغالطه تقسيم مى‏شوند؛ «شعر» استدلالى است كه در آن تصديق مخاطب، مطلوب نيست و تنها مهيج قواى خيالى مى‏باشد و تأثير روحى خاصى در برانگيختن عواطف مثل سرور و حُزن و شجاعت و خشم و كينه و ترس و تحقير و... به دنبال دارد. «خطابه» استدلالى است كه موجب تصديق غير يقينى مى‏شود، يعنى مستمع يقين به نتيجه پيدا نمى‏كند ولى به نتيجه آن قانع و راضى مى‏شود. «جدل» استدلالى است كه تصديق قطعى يقينى به دنبال دارد ولى‏حق بودن در آن لحاظ نشده و غرض از آن صرفاً ساكت كردن، محكوم نمودن و تسليم مخاطب است. «برهان» و «مغالطه» نيز هر دو تصديق قطعى و جزمى ايجاد مى‏نمايند. با اين تفاوت كه مغالطه در واقع حق نيست ولى برهان در واقع حق است. براى توضيح بيشتر به كتب منطق مراجعه شود.

محمد عالم زاده نورى

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار