کودک و تربیت در هفت سال اول

هفت سال نخست
کیفیّت ارایه ی برنامه های آموزشی و کارگیری روش های تربیتی به فراخور استعدادها، نیازها و شرایط سنّی فرزندان متفاوت است، چنان که امروزه بخشی از دوران کودکان را برای دریافت برنامه های آموزشی کلاسیک مناسب ندانسته، ارایه ی بازی های سرگرم کننده را برای آمادگی و رشد استعداد کودکان پیشنهاد می کنند.اسلام نیز چهارده قرن پیش با توجّه به خصوصیّات روحی و نیازهای فطری و طبیعی کودکان ضمن توصیه به فراهم نمودن زمینه ی مناسب برای سرگرمی و بازی آنان برا یک دوره ی شش یا هفت ساله، از کودک به عنوان سیّد (آقا و فرمانروا) و ریحانه (گل خوشبو) یاد کرده است.1
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
«أَمهِل صَبِیَّکَ حَتّی یَأتِیَ لَهُ سِتُّ سِنینَ...»2
«کودک خود را تاشش سالگی آزاد بگذار...».
و در جای دیگر فرموده اند:
«دَع إبنَکَ یَلعَبُ سَبعَ سِنینَ...»3
«فرزندت را هفت سال واگذار تا بازی کند ...».
پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرمایند:
«اَلوَلَدُ سَیِّّدٌ سَبعَ سِنینَ ...4
«فرزند تا هفت سال آقاست (وباید به خواسته های او جامه ی عمل پوشاند)».
حضرت علی (علیه السلام) هم فرموده اند :
«وَلَدُکَ رَیحانَتُکَ سَبعاً...»5
«فرزندت مدّت هفت سال گل خوشبوی تو است (بر ساقه ی درخت وجودت)».
باید هم چون گل او را ببویی و مراقبش باشی و از هر کاری – ولو آموزش و تعلیم – که به پژمرده شده او می انجامد بپرهیزی. جسمش ناتوان، روحش لطیف و حسّاس، تحمّل و بردباری او بسیار اندک، و از دست شستن از خواسته هایش عاجز است، امّا با رفتاری شایسته و متناسب با نیازها و استعدادهایش ، آرام آرام زمینه ی تعلّم و فراگیری در او احیای گشته، دیری نمی پاید که با نشاط کامل از هر گونه برنامه ی آموزشی و تربیتی استقبال خواهد نمود.
البته حسّ کنجکاوی و پرسش و جستجو از منشأ و علل اشیا بسیار زودتر از سنین شش یا هفت در کودک ظهور می یابد. روان پاک و بی آلایش وی برای گرایش به خداپرستی و پذیرش خالق جهان مهیّا و آماده است. بهره گیری از این سرمایه ی فطری برای افشاندن بذر ایمان در نهاد و سرشت کودک به گونه ای ساده و در خور فهم، کاری است شایسته ، و حرکتی است متناسب با استعداد و نیازهای طبیعی او.
تلقین کلمه ی طیّبه ی «لا إله إلاّ الله» و اقرار به رسالت پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله) بین سنین سه و چهار، و معرّفی قبله و واداشتن به سجده ونماز تمرینی در سنین پنج و شش که در برخی از روایات وارد شده نیز بر پایه ی همین نیاز فطری است.6
پرورش عاطفی:
رشد معنوی و تربیت اخلاقی، مستلزم پرورش سالم عواطف، و هدایت صحیح احساسات آدمی است. عواطف انسانی آن گاه که از قدرت ، سرعت و نشاط کافی برخوردار نباشد، و نیز احساسات تند و پرشور، در صورتی که واقع بینانه و منطقی در مسیر صحیح هدایت نگردد، رشد و تربیت نیز طبعاً از جامعیّت و کمال لازم برخوردار نخواهد گردید، بلکه در مواردی اصل حرکت با مخاطرات جدّی مواجه خواهد شد.
بخش مهمّی از وظیفه و مسؤولیّت پدر و مادر نسبت به فرزندان را پرورش و تقویت عواطف انسانی، و درک و هدایت احساسات آنان تشکیل می دهد، و این جز در سایه ی مراقبتی دایمی، تماس و ارتباطی سرشار از مهر و لطف، و عنایتی لبریز از عاطفه و احساس میسور نخواهد گردید.
مادر مهربان! این دست نوازشگر و پرمهر تو بر سر کودک است که از او انسانی متعادل، دلسوز و عطوف می سازد. کودکان هرچند گستاخ و سخت دل و بی تفاوت باشند، باز تشنه ی محبّت اند. آیا ندیده ای چگونه خود را بیمار ن شان می دهند تا مهر تو را به خود جلب نمایند؟! آیا در آن هنگام که حقیقتاً بیمارند، آرامش آنان را در سایه ی نوازش خود احساس نکرده ای؟! و آیا شک و ناله ی ملتمسانه شان رذا که خواهان آرمیدن در آغوش تواند ملاحظه نفرموده ای؟!
اگر امروز مهرطلبی کودک خود را که حتّی به صورت لوس بازی، تقلید، سر و صدا، و لجبازی جلوه می کند پاسخ مناسب ندادی، دیری نمی پاید که آن را با تندخویی، بدبینی، کینه توزی، خشونت و بسا با ارتکاب جرایم بزرگ جبران خواهد کرد. بسیاری از نارسایی ها، اضطرابات، بیماری های روانی و حتّی جسمی و جرائم کودکان از عدم رعایت همین امر مهمّ سرچشمه می- گیرد.
پرورشگاه ها، کودکستان ها و مراکزی که امروزه برای سرپرستی و نگهداری کودکان دایر گشته، هرچند بکوشند شرایطی مطلوب و مناسب برای رشد و تربیت آنان به وجود آورند، هرگز قادر نخواهند بود خلای ناشی از فقدان یا دوری مادر را پر سازند.
دل مادر از مهر فرزند لبریز است، هنگامی که به روی او لبخند می زند، وقتی او را به سینه می- چسباند، و زمانی که گل رویش را می بوید و می بوسد، موجی از شعف و نشاط و شادی، اعماق وجودش را فرا می گیرد. صدای قلب مادر از هر آهنگی برای کودک جذّاب تر و دلنشین تر است.7 کودکی که به طور صحیح و به اندازه ی کافی از مهر و عطوفت مادر برخوردار گردد، دارای روانی شاد، روحی پرنشاط، ضمیری امیدوار، و در طول حیات از آرامش و اعتدالی منطقی بهره مند خواهد بود .
نوجوانی که در کودکی از محبّت کافی برخوردار نبوده، و وجودش از مهر پدر و مادر سیراب نگشته، طعمه ای مهیّا، و لقمه ای چرب و نرم برای دنیاپرستانی است که از هر وسیله ای برای دستیابی به امیال شوم و ضدّ انسانی خویش بهره می گیرند.دختر جوانی که در کانون خانواده از نوازش پدر و مادر محروم بوده، و وجودش تشنه ی محبّت است، در مقابل کمترین برخورد مودّت آمیز افراد بیگانه، شخصیّت خویش را از دست داده، و خود را می بازد.
آری؛ پدران و مادرات باید وظیفه ی انسانی اسلامی خود را نسبت به فرزندان خویش با توجّه به مشکلات عدیده و پی آمدهای ناگواری که از قصور یا تقصیر در این امر مهمّ ناشی می شود، فراموش نکرده، تا علاوه بر پاسخگویی به این نیاز طبیعی و فطی کودکان، خود نیز از مزایای فراوان آن بهره مند گردند.
امام صادق(علیه السلام) می فرمایند:
«إِنَّ اللهَ لَیَرحَمُ العَبدَ لِشِدَّۀِ حُبِِّهِ لِوَلَدِهِ». 8
«به راستی خداوند، بنده ی(خود) را به خاطر شدّت علاقه و محبّـتش به فرزند خویش مورد ترحّم (و لطف خاصّ) قرار می دهد)».
هم چنین از جدّ بزرگوار خود رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نقل می کنند که آن حضرت می فرمایند:
«مَن قَبِّلَ وَلَدَهُ کَتَبَ اللهُ لَهُ حَسَنَۀًٌ وَ مَن فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللهُ یَومَ القِیامَۀِ وَ مَن عَلَّمَلهُ القُرآنَ دُعِیَ بِالأبَوینِ فَکُسِیا حُلَّتَینِ تُضِیءُ مِن نُورهِما وَجُوهُ أَهلِ الجَنَّۀِ».9
« هرکس فرزند خود را ببوسد، خداوند پاداش نیکی برای او ثبت می فرماید، آن کس که فرزندش را شاد نماید، خداوند او را در قیامت مسرور می سازد، و هر که به فرزند خود قرآن بیاموزد، در روز جزا پدر و مادرش را بخوانند و آنان را از حلّه ی (کرامت) بپوشانند به طوری که چهره ی بهشتیان از نور آن ها روشن می گردد».
در جای دیگر نقل کرده اند که آن بزرگوار فرموده اند:
«أُحِبُّوا الصِّبیانَ وَ ارحَمُوهُم...».10
«کودکان رادوست بداری و نسبت به آنان مهربان باشید».
در حدیث دیگری چنین آمده :
«مردی حضور رسول خدا(صلی الله علیه وآله) آمده عرض کرد: هرگز کودکم را نبوسیده ام! پس از آن که مراجعت کرد، حضرت فرمودند: به نظر من، این مرد اهل دوزخ است».11
و نز در حدیث است که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) امام حسن و امام حسین (علیه السلام) را می بوسیدند . اقرع بن حابس (با مشاهده ی عمل پیامبر (صلی الله علیه وآله) ) گفت: من ده فرزند دارم تاکنون هیچ یک از آنان را نبوسیده ام ! آن حضرت فرمودند :
«مَن لایَرحَم لا یَرحَم».12
«آن که رحم نکند و مهربانی ننماید، مورد ترحّم و مهربانی قرار نگیرد».
کودک و لجاجت
بسیاری از خوب و بدهای زندگی در کودکان به طور طبیعی از رفتار و گفتار و حالت پدر و مادر و معاشران خود می آموزند و به تناسب رشد عقلی و بالا رفتن سطح فهم و شعور اجتماعی، ادراکات آنان نسبت به حسن و قبح اشیای و نیکی و زشتی امور مربوط به زندگی ارتقای می یابد. در این میان نقش راهنمایی و آموزش مستقیم جنبه های مثبت و منفی امور را نیز نباید از نظر دور داشت.
کودکان دوست دارند امور ارزشمند را بشناسند و به چیزهایی که فاقد ارزش است پی ببرند و در این رابطه به راهنمایی پدر و مادر و مربیّان نیازمندند. باید نیک ها را به آنان آموخت و آنان را در انجام کارهای نیک و پسندیده ترغیب و تشویق نمود.
هم چنین لازم است آگاهی آنان را نسبت به بدهی ها و امور ناپسند بالا برده، و ایشان را از ارتکاب آن ها بر حذر داشت. لیکن زیاده روی در امر نهی و خصوصاً افراط در بازداشتن کودکان از امور ناپسند و توبیخ و سرزنش ملال آور و بیش از حدّ ضرورت، نه تنها باعث پذیرش و پرهیز آن ها نخواهد گشت ، بلکه انگیزۀ حفظ تشخّص و حبّ تمامیّت شخصیّت و استقلال خواهی، آنان را به مقاومت در برابر نصایح و ملامت های پی در پی واداشته، نهایتاً به لجاجت و پافشاری آنان در سرپیچی از هر گونه نهی و امری منجر خواهد شد.
حضرت علی (علیه السلام) به فرزند بزرگوار خود امام مجتبی (علیه السلام) می فرمایند:
«الإِفراطُ فِی المَلامَۀِ تَشُبُّ نِیرانَ اللَّجاجِ».13
«زیاده روی در ملامت و سرزنش، آتش لجاجت را شعله ور می سازد».
ملامت ذاتاً ملال آور است و تکرار آن طبیعتاً با تکریم کودک و حراست از شخصیّت وی، و پاسداری از کرامت انسانی او سازگار نیست. سرزنش های مداوم روح و روان کودک را خسته، و سرانجام او را پرخاشگری می کشاند. بسیاری از رفتارهای خشن و برخوردهای تند کودکان عکس العمل طبیعی گفتار و کردار پدر و مادر و نزدیکان آنان است.
اصلاح رفتار کودکانی که اعمال شان غیرعادی و حرکات آنان آمیخته به شیطنت و فساد است و در اصطلاح روان شناسی به اطفال دشوار نامیده می شوند، قواعد تربیتی خاصّی را می طلبد که تنها با مشاوره و تحت نظر و إشراف مربیّان متخصّص فنّ قابل اجرا است.اجرای برنامه ها و دستور العمل های تربتی عامّ در مورد چنین افرادی کارساز نبوده، در پاره ای موارد بر مشکلات نیز می افزاید.البته چنان چه منشأ حرکات ناشایسته و غیرعادی، مشکلات جسمی و یا اختلالاتی در ساختمان بدن باشد باید با روش های طبّی به معالجه ی آن پرداخت. بیماری های صعب العلاج و کمبودها و کاستی هایی نظیر نقص عضو نیز می تواند عاملی برای رفتارهای غیرعادی باشد که البته آن نیز با برنامه های ویژه توسّط متخصّصین علوم تربیتی قابل درمان است.
کنترل محبّت:
با این همه،مهرورزی و ابراز علاقه نسبت به فرزندان نباید مصالح واقعی آنان را تحت الشعاع خود قرار دهد. نوازش بی چون و جرا و خارج از حدّ اعتدال از یک سو، برخورد تبعیض آمیز با کودکان – ولو به بهانه ی وجود امتیازاتی که در بعضی از آن ها وجود دارد – از سوی دیگر، هریک ممکن است پی آمدهای ناگواری را به همراه داشته باشد.
اگر در گذشته، إعمال روش های نادرست تربیتی نسبت به کودکان هم چون برخورد تحقیرآمیز، وادار نمودن به کارهای سخت، ناسزاگویی و ضرب و شتم، و در یک کلمه کم بها دادن به درک و شخصیّت آنان – که عمدتاً از بی مهری و کمبود محبّت سرچشمه می گرفت – عوارضی چون تندخویی، اضطراب، بدبینی، کینه توزی، خشونت، بزهکاری و ارتکاب جنایات را در پی می -داشت، وامروز در سایه ی پیشرفت علوم و پدید آمدن علم روان شناسی و روانکاوی، تلاش بر این است که با تماس های سازنده و ارتباطات مهرآمیز و مبتنی بر محبّت، شاهد این امور ناهنجار و ناپسند نباشیم، لیکن متأسفانه – خصوصاً طبقات مرفّه جامعه – به خاطر در پیش گرفتن راه افراط و دور شدن از حدّ اعتدال ، با نوازش های غیرواقع بینانه و مهر و محبّت خارج از حدّ نیاز، موحبات پیدایش خصلت های ناپسند دیگری را در فرزندان خویش فراهم آورده، حاصل روش نادرست آنان، افرادی پرتوقّع ، از خودراضی، ضعیف و زودرنج اند که در برخورد با کمترین ناملایمات و مشکلات زندگی، دچار یأس، پستی، عقده ی حقارت، ناراحتی های روانی و فشارهای شدید روحی گشته، نهایتاً شکست خواهند خورد و بسا کارشان به جنون یا انتحار بیانجامد.
اگر ارضای غرایز و تمایلات طبیعی و ابراز علاقه و محبّت، امری است لازم، اندازه گیری صحیح و إعمال منطقی آن ها نیز مسأله ای است ضروری. تسلیم شدن بی قید و شرط در مقابل تمام خواسته های نیک و بد کودکان، و مهرورزی به جای سرزنش و توبیخ، نه مقتضای محبّت سالم است، و نه به مصلحت آنان.
رعایت مساوات در ابراز علاقه و محبّت نیز از اهمیّت ویژه ای برخوردار است . زیاده روی در محبّت نسبت به بعضی از کودکان – حتّی اگر به خاطر قدردانی از عملی نیکو یا خصلتی پسندیده باشد که از آن ها دیده شده – ممکن است حسّ حسادت و دلسردی و بدبینی را در آنان برانگیزد، آن چنان که قرآن در مورد برادران حضرت یوسف (علیه السلام) چنین وضعیّتی را حکایت فرموده است.
امام صادق (علیه السلام) از پدر گرامی خود امام باقر(علیه السلام) نقل می کنند که آن حضرت فرمودند:
«سوگند به خدا، رفتار من نسبت به بعضی از فرزندانم از روی ناچاری است. او را روی زانوی خود می نشانم فراوان مورد مورد محبتّش قرار داده، از وی بسیار سپاسگزاری می نمایم. با آن که این احترام و محبّت، حقّ فرزند دیگر من و برازنده ی اوست. (به این تکلّف تن می دهم) تا فرزند شایسته ام از شرّ او و دیگران مصون بماند و رفتاری را که برادران یوسف نسبت به یوسف روا داشتند، با وی انجام ندهند...».14
پیامبر اکرم (صلی اله علیه وآله) نیز می فرمایند:
«إِعدِلُوا بَینَ أَولادِکُم کَما تُحِبُّونَ أَن یَعدِلوا بَینَکُم فی البِرِّ وَ اللُّطفِ».15
«میان فرزندان خود به عدالت رفتار نمایید، هم چنان که مایلید در نیکی و مهربانی با شما به عدالت رفتار کنند».
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:
«شَرُّ الآباءِ مَن دَعاهُ البِرُّ إِلَی الإفراطِ وَ شَرُّ الأَبناءِ مَن دَعاهُ التَّقصِیرُ إِلَی العُقُوقِ».16
«بدترین پدران کسانی هستند که در نیکی (از حدّ اعتدال تجاوز کرده) به زیاده روی گرایش یابند، و بدترین فرزندان کسانی هستند که در اثر تقصیر و کوتاهی در انجام وظایف، پدر و مادر را از خود ناراضی نمایند».
در روایت است که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمودند:
«خدا رحمت کند کسی را که فرزندش را بر نیکی و نیکوکاری کمک نماید. عرض شد: چگونه او را یاری دهد؟ پاسخ دادند:
«یَقبَلُ مَیسُورَهُ وَ یَتَجاوَزُ عَن مَعسُورِهِ وَ لا یَرهِقُهُ وَ لا یَخرِقُ بِهِ».17
«آن چه را از دست او برآید قبول کند، و از آن چه بر او دشوار است درگذرد. چیزی را که طاقت آن را ندارد بر او تحمیل نکند و او را به اعمال سفیهانه و احمقانه نکشاند».
کودکان میل دارند آزاد باشند، هرچه می خواهند انجام دهند گرچه صلاح آنان نباشند. مربّی نیک اندیش و پدر و مادر خیرخواه باید خواسته ها و خواهش های آن ها را تعدیل کرده، آن چه را به نفع و مصلحت آنان است انجام دهند، و در مورد خواسته های ناروا به گونه ای که موجب لجاجت و حسّاسیّت نگردد، آنان را منصرف نمایند.
محبّت و سرزنش، تشویق و توبیخ، و سخت گیری ، تغافل و بی اعتنایی هر کی در جای خود لازم است و به تناسب رفتار کودک باید إعمال گردد. باید کوشید تا موارد هریک را شناخت و به مقدار نیاز از آن ها بهره گرفت.
کودک باید باور کند که در کارهای ناپسند آزاد نیست و در صورت ارتکاب اعمال ناشایست مورد مؤاخذه قرار می گیرد. اگر او را بدون قید و به طور مطلق رها نمایند، و یا مثلاً به خاطر دشنام و ناسزاگویی، آزار و اذیّت دیگران، و یا شکستن شیشه های همسایگان مورد تشویق قرار دهند، فردی لوس و از خودراضی بار آمده، و در آینده از وظایف خویش نیز شانه خالی خواهد کرد.
پدران و مادران موظّف اند به تناسب رشد و کودک کودکان، آنان را نصیحت کرده، به آن ها بفهمانند که هر کس مسؤول کارهای نیک و ناپسند خویشتن است. آنان را به خاطر خصلت های پسندیده و رفتار شایسته به قدر کافی تشویق کنند و در مورد اعمال ناپسند به اندازه ی لازم توبیخ نمایند.
دوستی فرزند را که یکی از حجاب های تیره ی عقل است باید به شکلی منطقی و قابل قبول و در راستای نیازهای طبیعی کودکان تعدیل نمود، تا در مسیر رشد آنان هم چون بازویی نیرومند و نیروی محرّکه ای توانمند، و در برابر شرارت و رفتار ناروای شان بسان عاملی بازدارنده و ترمزی قوی عمل نمایند.محبّت بی مورد و مهر خارج از اعتدال که در اثر رضای نادرست غریزه ی حبّ فرزند و نوعاً به خاطر عدم اطّلاع کافی از وظایف سنگین پدران و مادران ناشی می شود، بی مهری و دشمنی است که در لباس دوستی نسبت به کودکان اعمال می گردد، و سمّ مهلکی است که به عنوان دارویی شفابخش به خورد آنان داده می شود.
شخصیّت وابسته:
از دیگر آثار نامطلوب زیاده روی در محبّت،طفیلی بارآمدن است. مهرورزی بیش از اندازه،ارکان اعتماد به نفس را درهم شکسته، پایه های حسّ استقلال طلبی را در کودکان فرو می ریزد. کودکانی که بیش از حدّ مورد محبّت واقع می شوند، دارای شخصیّتی وابسته اند. همواره خود را نیازمند سرپرست می بیند. هرگز احساس استقلال نکرده، گویی برای همیشه نابالغ بلکه بیمارند. «بسیاری از متفکّرین معتقدند که بیش از نیمی از بیماری های عصر حاضر به واسطه ی این است که هنوز بشر به حدّ رشد نرسده، و قدرت استقلال عمل را به دست نیاورده، یعنی احساس نیاز به سرپرست می کند، دلیل وجود دیکتاتورها در پاره ای از ممالک جهان هم معلول همین علّت است...
پرستش بت ها و هنرپیشگان سینما، علاقه ی جنون آسا به قهرمانان ورزشی، طلاق های مکرّر و نظایر آن ها بیش از هر چیز نشانه ی یک بی ثباتی اخلاقی است».18
کمک های نابجای پدر و مادر و محبّت های بی مورد آنان، شعله ی استقلال و اعتماد به نفس را در روان کودک خاموش می کند و در نهایت به ضرر طفل و مانع رشد شخصیّت اوست.زندگی همواره توأم با مشکلت، ناملایمات ، مصایب و گرفتاری هاست، کودکی که با آلام و دشواری های مختصر زندگی مواجه می شود، اگر پدر و مادر بی جهت نازش را نخرند و بی مورد حمایتش ننمایند، خود به فکر چاره جویی افتاده، افکار خویش را به کار می اندازد و با صبر و بردباری، مشکلات را پشت سر می گذارد؛ چنین کودکی در جوانی مرد کار و فعّالیّت بوده، در مقابل سختی های طاقت فرسا نیز مقاومت خواهد کرد.
انسان های وابسته به خاطر عدم جسارت لازم برای ورود به صحنه های نبرد زندگی، همواره از مزایای یک حیات سالم و فعّال و پربار محرومند. حتّی پیشرفت اقتصادی نیز برای کسانی امکان پذیر است که در زندگی تنها به فعالیّت خود تکیه کرده، به احدی چشم امید ندوخته اند . آن کس که اعتماد به نفس ندارد و در زندگی طفیلی دیگران است، هرگز از پیروزی های اقتصادی نصیبی نخواهد داشت.
کودک گرچه از شیره ی جان ما تغذیه می کند و وجودش گلی است بر درخت وجود ما، لیکن ناگزیر است گیاهی مستقل گردد. از این رو باید ریشه ها و شاخه های کوچکی را که او را به ما متصّل ساخته، تدریجاً قطع نماییم تا این اتّصال، مانع رشد و نموّش نگردد.
هرگز فرصت های مناسبی را که در دوران کودکی می تواند برای کارآیی و اندوختن تجربه از آن -ها بهره گیرد، از او نگیریم و با یاری رساندن فزون از حدّ، وی را معتاد به خدمت دیگران نساخته، توانایی های بالقّوه ی او را با دست خویش تباه نسازیم. اظهار نگرانی و اضطراب شدید و عکس العمل های نامناسب به هنگام حادثه ای چون زمین خوردن با بیماری کودک، مشکلی را حلّ نمی کند. به زودی زخم تن و کسالت جسم وی بهبود می یابد، امّا بیماری روان او به خاطر رفتار نادرست پدر و مادر برای همیشه باقی خواهد ماند .
احیای شخصیّت:
«هر فردی مجموعه ای است از صفات مختلف مثل وضع ظاهر جسمانی، حرکات، طرزبیان، افکار و عقاید، حالات هیجانی و انفعالی، عدات و مهارت ها این خصوصیّات با هم ترکیب می شوند و وحدتی را به وجود می آورند که در اصطلاح روان شناسی به آن شخصیّت می گویند».19
انسان دارای استعدادها و کمالات بالقوّه فراوانی است که اگر زمینه ای مناسب برای پرورش او فراهم آید می تواند به رشد حقیقی و شخصیّت واقعی خویش نایل گردد. حرکات و رفتارآدمی، افکار و عقایدی که ابراز می کند، و حالات گوناگونی که در برابر حوادث و پیشامدها از خود بروز می دهد، الزاماً نمایانگر شخصیّت واقعی او نیست. دستیابی به کمال حقیقی و شکوفا شدن استعدادهای درونی، مستلزم زمینه و شرایطی است که بدون آن ها، شخصیّت حقیقی انسان ظهور نمی یابد.
وظیفه ی مهمّ پدر و مادر و مربیّان نیز چیزی جز این نیست که بکوشند با فراهم آوردن امکانات و شرایطی که زمینه ساز بروز شخصیّت واقعی کودکان است، پرورش استعدادهای درونی آنان را انکان پذیر سازند.از کودکی که در خانواده ای پست و فرومایه بارآمده، انتظار منش انسان های بزرگ، بلند همّتی ، استقلال و مناعت طبع غیرواقع بینانه است.برآوردن نیازهای ابتدایی کودکان، پرکردن شکم آنان و فراهم آوردن لباس . مسکن آن ها بخش بسیار کوچکی از وظایف پدر و مادر است. هرگز نباید با آنان معامله مرغ و گوسفند نمود. باید آنان را شناخت و با کشف ذخایر و سرمایه های بزرگ انسانی که در وجودشان نهفته است، ارزش واقعی آنان را درک کرده، بستر مناسبی برای بروز شخصیّت حقیقی آنان فراهم نمود.
تلاش پدر و مادر برای احیای شخصیّت کودکان، حرکتی است همسو با نظام فطرت، و کوششی است در راستای کمال خواهی خود آنان، و طبیعتاً والدین نیز از فیض آن بهره مند خواهند شد.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می فرمایند:
«أَکرِمُوا أَولادَکُم وَ أَحسِنُوا آدابَهُم یُغفَر لَکُم».20
«فرزندان خویش را گرامی بدارید و احترام کنید و آن ها را نیکو تربیت نمایید( تا از پرتو آن) مورد آمرزش و بخشش (خداوند) قرار گیرید».
رفتار وجود شامخ رسول خدا (صلی الله علیه وآله) با کودکان و فرزندان اصحاب خود عالی ترین درس تربیت و برترین برنامه ی زندگی است. هنگامی که کودکان را برای دعا یا نام گذاری به حضور اقدسش می آوردند، با آغوش باز آنان را در دامان خود می گذاردند. بسا می شد که طفل در دامن عظمت آن بزرگوار ادرار می کرد لیکن هرگز سیمای کبراییتش مکدّر نمی گشت. بلکه حاضرین را که بر سر کودک فریاد برمی آوردند از این کار منع کرده، می فرمودند :
«از ادرار کودک جلوگیری نکنید، و طفل را آزاد می گذاشتند تا ادرار می کرد».
هنگامی که دعا یا نام گذاری پایان می یافت، اولیای کودک با خوشحالی فرزند خود را می- گرفتند و کمترین آزردگی در چهره ی انورش احساس نمی کردند . و آنگاه که آنان می رفتند لباس خود را تطهیر می نمودند. 21
امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: رسول خدا (صلی الله علیه وآله) نماز ظهر را به جماعت می- گزاردند، دو رکعت آخر را با اسقاط مستحبّات ، تخفیف دادهب بجای آوردند، پس از نماز مردم پرسیدند : آیا در نماز پیشامدی شد؟ آن حضرت فرمودند: مگر چه شده؟ عرض کردند: دو رکعت آخر را کوتاه نمودید! حضرتش پاسخ دادند:
«أَما سَمِعتُم صُراخَ الصَّبِِیِ؟».22
«آیا شیون کودک را نشنیده اید؟!»
تشویق کودکان:
هم چنان که پیشتر یادآور شدیم، تشویق امر ی است ضروری و از دیدگاه اسلام – چنان که همگام با برنامه های تربیتی و رعایت جنبه های مثبت و منفی آن إعمال گردد و ضرر و زیانی برای فرد یا جامعه نداشته باشد – به عنوان یکی از عوامل مؤثّر در تربیت و پرورش مورد قبول می باشد . دانشمندان علوم تربیتی نیز اهمیّت آن را مورد تأکید قرار داده اند.
تشویق و ترغیب، راه پیشرفت و ترقّی را بر کودکان بازتر نموده، شعله ی امید را در اعماق روان آنان فروزان می سازد.
پدران و مادران و مربیّان نیز در سایه ی تشویق و تحسین می توانند سرمایه ها و توان های بالقوّه آنان را کشف نموده، به شکوفا شدن استعدادهای آن ها کمک نمایند.
از راه تشویق می توان کودک را به کارهای نیک واداشته و از کارهای ناپسند پرهیز داد. کودکان در سایه ی تشویق به راحتی از خواسته هایی که به صلاح آنان نیست چشم می پوشند.
باید از این وسیله به خوبی بهره گرفت و از بی اعتنایی و خشونت های ناروا که روحیه ی آنان را تضعیف نموده و آن ها را از انجام کارهای پسندیده دلسرد، و به عوارض گوناگونی مبتلا می سازد پرهیز نمود.
کودک و بازی:
از جمله تمایلات طبیعی بسیار مهمّی که خداوند در باطن کودکان قرار داده و بهره گیری درست از آن در تأمین بهداشت روان، سازندگی شخصیّت و تحکیم روحیّه ی اعتماد به نفس آنان نقش فراوانی ایفا می نماید علاقه به بازی است.
برخورد صحیح با این نیازغریزی، ضمن آن که کودکان را از عواطف انسانی سیراب می سازد، استعدادهای درونی و توانایی های بالقوّه آنان را بارور ساخته، مناعت طبع، بردباری،
استقلال گرایی، هنرمندی و تنوّع طلبی را در آنان استحکام می بخشد.
بازی مولّد شور و نشاط و امید در کودکان است، عضلات شان را نیرومند و استخوان بندی آنان را محکم می سازد و ضمن ایجاد سرگرمی، آنان را از پرداختن به امور نامطلوب باز می دارد.
کودک هنگام بازی فکرش به خوبی به کار افتاده و در صورت برخورد به مانع درصدد چاره جویی بر می آید، و همین باعث رشد فکر و پرورش بیشتر او می گردد. از طریق بازی می توان آگاهی کودک را بالا برد و او را با بسیاری از دانستنی ها آشنا نمود.
البته باید او را از بازی های خطرناک و سرگرمی هایی که به اخلاق نیک و عفّت کودک آسیب می رساند و یا مانند بسیاری از بازی های کامپیوتری و فیلم های ویدیویی که برای وی بدآموزی هایی را به همراه دارد بازداشت
کودک و همبازی:
داشتن همبازی را به عنوان یکی از امور مورد علاقه ی کودکان نباید از نظر دور داشت. آنان هم چنان که از اصل بازی لذّت می برند، دوست دارند با سایر کودکان به بازی بپردازند. بسیاری از کودکان از تنهایی رنج می برند، فراهم کردن انواع گوناگون وسایل بازی و سرگرم کننده نیز نمی تواند خلای فقدان هم بازی را برای آنان پر سازد.رفتارکودکانه ی بزرگسالان نیز برای کودکان بسیار لذّت بخش است، گفتگوی صمیمانه و سخن گفتن به روش خردسالان و بازی کردن پدر و مادر با فرزندان، نه تنها مایه ی سرگرمی، شادابی و لذّت فوق العاده ی آنان می شود، بلکه وجودشان را از محبّت حقیق سیراب ساخته، خودباوری و اعتماد به نفس را در آنان تحکیم می بخشد.
پدر و مادر باید با فرزندان خویش رفیق باشند خود را همسطح آنان قرار داده، به زبانی سخن گویند که در خور فهم ایشان باشد.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) چنین می فرمایند:
«مَن کانَ عِندَهُ صَبِِیٌّ فَلیَتصابَ لَهُ».23
«هرکس کودکی نزد او باشد باید سلوکش با او به روش کودکان باشد».
امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می فرمایند:
«مَن کانَ لَهُ وَلَدٌ صَبا».24
«کسی که کودکی دارد باید سلوکش با او کودکانه باشد».

پی‌نوشت:

1. . در بعضي از روايت از زن و فرزند با تعبير زيباي ريحانه و گل خوشبو ياد شده است، چرا که آنان را هم چون گل بايد بویيد و چون گل بايد از آنها حراست کرد . نوازش و مهر و محبّـت مي طلبند، تاب و توان کارهاي سنگين را نداشته خيلي زود پژمرده مي- گردند و با کمترين رفتار خشن مي شکنند.
2. . وسایل : 21/473 باب 82 از احکام اولادح 2.
3. . وسایل : 21/473 ح 1.
4. . وسایل: 21/476 ب 83 ح 7 ، بحار: 104/95.
5. . شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد: 20/343 باب 937.
6. . امالي شيخ صدوق/391 م 61 ح 19
7. . گويا دانشمنداني توانسته اند با استفاده از ضبط صداي قلب مادر بر روي نوار و پخش آن در هنگامي که طفل گريه مي کند، وي را آرام سازند!
8. . وسایل : 21/483 باب 88 از احکام اولاد ح 4.
9. . وسایل : 21/475 باب 83 ح 3.
10. . وسایل : 21/483 ب 88 ح 3.
11. . وسایل: 21/485 ب 89 ح 1.
12. . وسایل:21/458ح4.
13. تحف العقول /62 ، بحار : 77/214 و 232.
14. . مستدرک: 15/172 باب 67 از ابواب احکام اولاد ح 3 ، تفسير عياشي : 2/166.
15. . بحار: 104/92 ح 16.
16. . تاريخ يعقوبي، طبع نجف اشرف : جزء 3/69.
17. . وسایل: 21/481 ب 86 از ابواب احکام اولاد ح 8 ، و ينابيع الحکمه : 5/349 باب 194 ح 13
18. . اقتباس از کودک : 2/302 به نقل از عقده حقارت / 10.
19. . روان شناسي کودک /428 از دکتر مهدي جلالي.
20. . بحار: 104/95 ح 44.
21. . بحار: 16 /240.
22. . کافي: 6/48 باب حقّ اولاد ح 4 ، وسائل : 21/480 باب 86 از احکام اولاد ح 3.
23. . وسایل : 21/486 ب 90 ح 2.
24. . وسایل : 21 /486 ح 1.

منبع:فرهنگ تربیت، عباس اسماعیلی یزدی، انتشارات مسجد مقدس جمکران، 1382، چاپ اول، صص 292- 310

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار