هر چند كه از آينه بى‏رنگ‏تر است‏
از خاطر غنچه‏ها، دلم تنگ‏تر است‏
بشكن دل بينواى ما را اى عشق‏
كاين ساز شكسته‏اش، خوش آهنگ‏تر است‏
دل شكستگى، نشانه نزول رحمت الهى و توجه حق تعالى به بنده‏اش مى‏باشد. در حديث قدسى آمده است: «انا عند المنكسرة قلوبهم؛1 من در نزد بندگان شكسته دلم هستم».
انسان شكسته دل، با فدا كردن نقد قلب و شكستن ارزنده‏ترين سرمايه و دارايى خود در راه محبوبش، به حريم ربوبى راه مى‏يابد و جواز حضور در محضر يار را دريافت مى‏كند.
در كوى ما، شكسته دلى مى‏خرند و بس‏
بازار خود فروشى، از آن سوى ديگر است‏
معمولاً هر چيزى صحيح و سالمش قيمت دارد؛ ولى دل، شكسته‏اش. هر چه اين شكستگى بيشتر باشد، بهايش افزون‏تر است و خداوند بيشتر خريدار آن است.
با شكستن دل، ديوار خودبينى فرو مى‏ريزد؛ قطره ناچيز وجودمان، به اقيانوس بى‏كران هستى مى‏پيوندد و دريچه تنگ دل، به باغ دل‏گشاى انس با محبوب گشوده مى‏شود. شكسته دلى، به يادمان مى‏آورد كه خدا فراموشمان نكرده، در غربت‏كده دنيا تنها و بى‏كس نيستيم. شكستن دل، هر چند عملى غير اختيارى است، ولى مقدمات و زمينه هايى اختيارى دارد كه اگر بستر لازم و مناسب براى تحقق آن مقدمات فراهم گردد، مى‏توان به نتيجه آن اميدوار بود.
افكار، اعمال، حالات جسمانى، شرايط روحى، نوع غذا، ميزان خواب و فضاى مكانى كه در آن مراسم مذهبى بر پا مى‏شود و لحن گوينده و مداح مجلس و... همگى در شكستن دل دخالت دارند.
گاهى در مجلسى كه انسان بدون هيچ‏گونه مقدمه و آمادگى قبلى در آن شركت كرده و ظاهراً زمينه و شرايط براى شكستن دل فراهم نمى‏باشد، ديواره ساحل قلب با هجوم امواج درياى رحمت الهى مى‏شكند و الماس اشك از گوشه چشم فرو مى‏غلطد و گاهى اتفاق مى‏افتد كه قلب انسان در جايى كه همه چيز براى تَرَك خوردن آن آماده است، سخت‏جانى مى‏كند و هر چه به چشمانت التماس كنى، گوهرى نثارت نمى‏كند.
بايد توجه داشت كه شكستن دل، گاهى كاملاً جنبه احساسى و عاطفى دارد؛ بى آن كه تكيه‏گاه و پشتوانه‏اى ازمعرفت داشته باشد. انسان با به ياد آوردن حوادث و امورى كه باعث اندوه و دل تنگى او شده، متأثر مى‏گردد و اشك از چشمانش جارى مى‏شود؛ يعنى مجلسى كه در آن شركت كرده، يادآور خاطرات ملال‏انگيز و حزن‏آور گذشته اوست. چنين فردى در حقيقت بر تلخ‏كامى‏ها و مصائب خود مى‏گريد؛ نه اين كه شكوه معنوى و جاذبه روحانى مجلس و يا يادآورى مصائب بندگان برگزيده خداوند او را به گريستن وا داشته است.
گاهى نيز شكسته‏دلى، محصول درخت معرفت و بصيرت انسان و زاييده آگاهى از عظمت، كرامت و لطف خداوند و درك جايگاه والاى اولياى برگزيده اوست. يادآورى كمالات و صفات زيباى خداوند و عظمت و قدرت همراه با مهربانى و گذشت او و مقايسه آن با جرم، گناه و عصيان نفس، هر قلبى را - هر چند به سختى سنگ هم باشد - در هم مى‏شكند. شنيدن داستانِ تحمل انواع بلاها، اذيت و آزارها و چشم‏پوشى كريمانه از جسارت‏هاى دشمنان كينه‏توز، توسط اولياى الهى، با آن همه محبوبيت و قربى كه در پيشگاه ربوبى دارند، هر ديده‏اى را بارانى مى‏كند و رقّت‏قلب را براى او به ارمغان مى‏آورد.
شكستن دل، امرى تصادفى نيست؛ بلكه مانند هر پديده ديگرى در نظام آفرينش، داراى علل، عوامل و موانعى است. سختى دل و قساوت قلب، مانع شكستگى آن است.
بايد عوامل سختى و قساوت قلب را شناخت و با بر طرف كردن آنها، زمينه نرمى دل و رقّت قلب را فراهم آورد. هر چند عوامل ذاتى و اكتسابى و ويژگى‏هاى محيطى و تربيتى موجب مى‏شود كه برخى دل‏ها به سختى بشكند؛ ولى در عين حال، عواملى مانند گناه و غفلت، در اين مورد نقش بسزايى دارند.
از منظر روايات اسلامى، مهم‏ترين عامل قساوت و سختى قلب، گناه است. اميرمؤمنان عليه‏السلام مى‏فرمايد: «ما جفّت الدموع الاّ لقسوة القلوب و ما قست القلوب الّا لكثرة الذنوب؛1 اشك‏ها نمى‏خشكند؛ مگر به خاطر سختى دل‏ها و دل‏ها سخت و سنگين نمى‏شوند؛ مگر به خاطر فزونى گناه». در برخى روايات غفلت از خداوند و فراموشى ياد او، موجب سنگ‏دلى و سنگين دلى شمرده شده است؛ «اوحى الله عزوجل الى موسى عليه‏السلام: يا موسى! لا تفرح بكثرة المال و لا تدع ذكرى على كل حال، فان كثرة المال تنسى الذنوب و ان ترك ذكرى يقسى القلوب؛2 خداوند متعال به حضرت موسى عليه‏السلام چنين وحى فرستاد: اى موسى! از فزونى اموال شادمان مباش و در هيچ حالى مرا از ياد مبر؛ چون فراوانى مال، موجب فراموشى گناهان است و ترك ياد من، قلب را سخت مى‏كند».
آرزوهاى دور و دراز و به دور از واقعيات و ناهماهنگ با ميزان توانايى و ظرفيت، از عوامل قساوت قلب است. يكى از پيام‏هاى پروردگار به موساى كليم عليه‏السلام اين است: «يا موسى! لا تطول فى الدنيا املك فيقسو قلبك و القاسى القلب منى بعيد؛3 اى موسى! آرزوهايت را در دنيا دراز مكن كه قلبت سخت و انعطاف‏ناپذير مى‏شود و سنگ‏دلان از من دورند».
دلى كه حجاب‏هاى جرم و عصيان آن را تيره و تار كرده و پرده‏هاى غفلت آن را در بر گرفته و صفاى فطرى و جلاى خدايى خود را از دست داده است، چگونه مى‏تواند انوار حقايق و پرتو معارف الهى را پذيرا گردد و با شنيدن آيات وحى و يادآورى جلال خدا و شنيدن كرامت‏هاى روحى و مصائب بندگان برگزيده او، خاضع و شكسته گردد؟ انسانى‏كه دلش ميزبان هر ميهمان ناخوانده‏اى است و هر تازه‏واردى بدون هيچ بازرسى و كنترلى به خانه قلبش گام مى‏گذارد و از كانال چشم و گوشش هر نوع ديدنى و شنيدنى به راحتى به درونش راه مى‏يابد و هرگونه سخنى بدون تأمل و انديشه بر زبانش جارى مى‏گردد، نبايد انتظار داشته باشد كه گوهر شكسته دلى و مرواريد غلطان اشك، روزى او گردد.
علاوه بر معرفت، بصيرت، صفاى دل و طهارت روح، امورى مانند معاشرت با خوبان و شايستگان، دل‏جويى از يتيمان، دستگيرى از مستمندان، زيارت اهل قبور، انس با كتاب خدا و سخنان پيشوايان دين، حضور مستمر در مجالس دينى و رعايت اعتدال در غذا خوردن و به‏ويژه دورى گزيدن از اهل جرم و گناه و شركت نكردن در مجالس آنها، مى‏توانند زمينه‏ساز خضوع درونى و شكستگى قلب شوند. فراموش نكنيم كه زمام قلب، در اختيار خداوند مقلب القلوب است؛ پس بايد از سكاندار دل‏ها كه دانا، توانا و مهربان است، شكسته‏دلى برخاسته از شور و شعور را كه راست قامت بودن در دنيا و آخرت از ثمرات آن است، عاجزانه درخواست نماييم كه او شنوا و اجابت كننده است.

پى‏نوشت‏

1- مجلسى، بحارالانوار، ج 77، ص 55.
2- همان، ح 23.
3- كلينى، اصول كافى، ج 2، باب القسوة، ح 1.

پرسمان س4 ش34 - کاظم مصطفايي