نامهرباني با "يار مهربان"

نقش "كتاب" در توسعه فرهنگي فراموش شده است؟

هرچند رشد و توسعه فرهنگي يك جامعه پديده اي نيست كه بتوان آن را به يك زمينه و يا موضوعي خاص محدود كرد، اما ميزان مطالعه و توجه مردم به كتاب و كتابخواني، جايگاه ويژه اي در اين روند دارد؛ به طوري كه رشد و غناي فرهنگي هر كشور در گرو حفظ چرخه هاي طبيعي فرهنگي است و شايد كتاب محور اصلي همه اين چرخه ها باشد، زيرا شاخص شمارگان با شاخص كتابخواني و شاخص كتابخواني با ميزان پيشرفت فرهنگي همخواني دارد و پيشرفتهاي فرهنگي با ساير جنبه هاي پيشرفت هر جامعه هماهنگ است.
اما "كتاب" چه جايگاهي در بين مردم كشور ما داشته و دارد و اصولاً جامعه ما تا چه حد پذيراي اين فرهنگ مكتوب است؟
همزمان با هفته كتاب و كتابخواني، فرصت را غنيمت شمرديم و براي پاسخ به چنين سؤالهايي با كارشناسان اين حيطه به بحث و بررسي نشستيم...

نويسنده به همه زمانها متعلق است

اختراع خط و الفبا، بي شك يكي از مهمترين دستاوردهاي بشر بوده است. با اين اختراع، بشر برگذر زمان- كه مدام همه چيز را مي شويد و با خود مي برد- چيره شد و به جاي حافظه فردي، ميرا و خطاپذير، حافظه اي جمعي، پايدار و دگرگون ناپذير پديد آورد و با ثبت و ضبط دانسته ها و دانشهاي هر نسل، آن را به نسلهاي آينده انتقال داد و مدام بر انبوه تجارب بشري افزود.
به تدريج، هر دانش و دانسته مضبوط و ثبت شده- چه بر سنگ و پوست درخت و چه بر كاغذ و لوح فشرده الكترونيكي- "كتاب" ناميده شد. هر كتاب نويسنده اي دارد كه براي زمان حال به خوانندگاني همدل روي مي آورد، براي زمان گذشته با افراد نامي عهدي عارفانه مي بندد و براي زمان آينده به افسانه افتخار پناه مي برد. پس نويسنده به همه زمانها تعلق دارد.
"مك لوهان" پژوهشگر برجسته علوم ارتباطات معتقد است كه دو نوع رسانه سرد و گرم وجود دارد. رسانه سرد، همچون راديو و تلويزيون ارتباطي يك جانبه ايجاد مي كند؛ بيننده و شنونده در مقابل آن منفعل و پذيراست و هيچ گونه فعاليت و يا خلاقيتي ندارد. برعكس، در رسانه گرم كه كتاب نمونه بارز آن است؛ ارتباطي دو سويه وجود دارد. كتاب؛ به ظاهر چيزي جز علايم بي جان و حروفي سربي بر متن كاغذي سپيد نيست و اين خواننده است كه با خواندن خود به اين علايم جان مي بخشد، گويي رگهاي خود را مي گشايد و خون گرمش را بر اين شيارهاي سرد جاري مي كند و به آنها زندگي مي دهد تا با او سخن بگويند. با هيچ رسانه ديگري نمي توان چنين رابطه اي گرم و صميمي ايجاد كرد. بنابراين، كتاب از اين نظر يكتا و يگانه است؛ به طوري كه اگر مردم بخواهند بينديشند، اگر پرسشي داشته باشند و بخواهند بجويند، اگر وقتي داشته باشند و بخواهند صرف كنند و خلاصه اگر براي روح، قلب و مغزشان غذايي بخواهند، براي پاسخ به نيازشان بهتر از كتاب را نخواهند يافت.
دكتر عباس حري، عضو هيأت علمي گروه كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه تهران، كتاب را مهمترين عامل توسعه فرهنگي مي داند و در توضيح اين مطلب مي گويد: توسعه فرهنگي را مي توان به جرياني تعبير كرد كه به وسيله آن مي توان به نتايجي مانند كسب توانايي داوري در رويارويي با پديده ها، توانايي مقايسه و انتخاب گزينه هاي بهتر، گذر از آگاهي اقتباسي و ورود به مرحله آگاهي تتبعي و سرانجام فراهم آمدن شرايط ارتقاي مؤلفه هاي مثبت فرهنگي، دست يافت.
وي اضافه مي كند: اما براي دستيابي به چنين نتايجي، بايد از ذهني نقاد برخوردار بود و برخورداري از چنين ذهني، مستلزم آگاهي نسبت به نظرها و آراي گوناگون و احتمالاً متعارض است. زيرا در هر جامعه آزادانديشي، نظرگاههاي مختلفي نشر مي يابد تا افراد اجتماع به اختيار خود در آنها تعمق كرده و به نتايج مناسب برسند و طبيعي است كه دست يافتن به ملاكها و معيارهاي مناسب، جز از طريق مطالعه و ژرف نگري در كتب گوناگون حاصل نمي شود. بنابراين، هرچه دامنه و عمق مطالعه افراد بيشتر باشد، معيارهاي آنها نيز شفاف تر شده و به عبارتي صيقل بيشتري مي يابند.
دكتر حري با اشاره به اينكه وقتي از نقش كتاب در توسعه فرهنگي سخن مي گوييم هدفمان بررسي آرا و عقايد گوناگوني است كه در توسعه فرهنگي يك جامعه مؤثرند، اظهار مي دارد: كتاب از نظر ظاهر و ساختار رسانه اي بيش نيست و منظور ما تنوع ها، بازانديشي ها و دگر انديشي هايي است كه بر اثر مطالعه آثار گوناگون در ذهن افراد به وجود مي آيد.

كتاب، بهترين الگو...

دكتر رحمت ا... فتاحي، عضو هيأت علمي گروه كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه فردوسي مشهد، در همين زمينه مي گويد: به عقيده من، كتاب بهترين الگو و مهمترين عامل انسجام فرهنگي است كه مي تواند ارزشها را به بهترين نحو به جامعه منتقل كند، زيرا گروهي از افراد براثر تلاش بسيار علوم و دانشهايي را كسب كرده و مايلند كه آنها را به افراد ديگر نيز ارايه دهند، و اين دانشها بافتي منسجم و هماهنگ را در طول تاريخ به وجود آورده و در واقع به فرهنگ ملتها شكل داده است.
وي ادامه مي دهد: بسياري از جوامع طي قرون متمادي با نابساماني ها و هجوم فرهنگي اقوام مختلف مواجه شده اند؛ اما كتاب- اين ميراث ارزشمند مكتوب- فرهنگ آن جوامع را در قالب ادبيات، شعر و ... حفظ كرده و از يك نسل به نسلهاي بعد و حتي از يك ملت به ملتهاي ديگر انتقال داده و در نتيجه موجب نزديكي فرهنگها و اقوام مختلف به يكديگر شده است.
دكتر مهري پريرخ، عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي نيز با بيان اينكه شايد در دنياي اطلاعاتي جديد، نام بردن از يك محل اطلاعاتي به نام كتاب صحيح نباشد، اظهار مي دارد: اگر بتوان عنوان كتاب را به تمام بسترها و محلهاي اطلاعاتي مختلف تعميم داد، مي توان ادعا كرد كه كتاب در ايجاد يك ساختار فكري منسجم به فرد كمك مي كند تا بتواند آينده خود را بسازد و با حل مشكلات شخصي خويش، توانمنديهاي خود را به بهترين نحو بروز داده و شناخته شود. طبيعي است، وقتي تك تك افراد جامعه به ساختار ذهني محكمي برسند، جامعه نيز به رشد و تكامل خواهد رسيد.

مهمترين ابزار فرهنگي

در بسياري از تمدنها، "كتاب" پديده اي نسبتاً تازه محسوب مي شود. براي نمونه، در فرهنگ آمريكاي جنوبي و آمريكاي لاتين، كتاب پديده بسيار جديدي است كه از نيمه دوم قرن هجدهم و عمدتاً از اواخر قرن نوزدهم، بتدريج در فرهنگ آن جوامع جايگاه خاص خود را پيدا كرده است. اما نگاهي به پيشينه تاريخي كشورمان نشان مي دهد كه ما داراي تمدني صاحب كتاب هستيم.
كتاب همواره يكي از بارزترين جلوه هاي ذوق و انديشه مردم ايران زمين بوده است و مقامي كه كتاب از حيث معنوي در اسلام داشته، باعث گرديده تا در سراسر تاريخ فرهنگ اسلامي ما، مهمترين ابزار فرهنگي و هنري قلمداد شود.
از تأليف كتاب گذشته، خطاطي، تذهيب و صحافي آن هم لطافت روح اين فرهنگ غني را نشان مي دهد، به طوري كه امروز هر فردي با مشاهده اين همه ذوق، زيبايي و ظرافت در نسخ خطي به وجد مي آيد و از اينكه فرهنگي دارد كه چنين دنياي ملكوتي را آفريده است، احساس غرور، سپاس و ستايش مي كند.
دكتر حري درباره جايگاه كتاب در قرون گذشته، مي گويد: كتاب در گذشته در بين مردم از احترام ويژه اي برخوردار بود و حتي اديان صاحب كتاب در مرتبه اي بسيار والاتر نسبت به ساير اديان ارزيابي مي شدند، چنين منزلتي حتي از عرصه دين فراتر رفت و به انواع ديگر كتاب نيز تسري يافت، به گونه اي كه داشتن كتابهاي بيشتر، نوعي منزلت علمي و اجتماعي تلقي مي شد چنانكه در شرح زندگي بزرگان علم و ادب از تعداد كتابهاي فراوان به عنوان نوعي افتخار و مباهات براي آنها ياد شده است. اين تفاخر از علما به حكام نيز منتقل شد و برخي از اميران و شاهان براي كسب چنين افتخاري مي كوشيدند تا كتابهاي مختلف را از اقصي نقاط كشور و حتي جهان، به دربار خود منتقل كنند.
وي اضافه مي كند: تصنيف و توليد كتاب از يك سو و مطالعه و فراگيري مطالب با استفاده از كتابهاي مختلف از سوي ديگر، سبب شد كه فرهنگ جامعه و نيز فرهنگ دانش اندوزي، دوره اي طولاني از تاريخ فرهنگي ما را به عصري درخشان و افتخار آميز مبدل سازد. شايان ذكر است، دوران درخشش علم در تاريخ كشور ما، مقارن با شكوفايي كتاب نويسي و ظهور كتابخانه هاي غني و گسترده بوده است.
دكتر فتاحي نيز با اشاره به اينكه در طي قرون گذشته، سطح سواد در ميان ايرانيان فوق العاده پايين بود، اظهار مي دارد: مردم شهرها و حتي روستاهاي كشورما سعي مي كردند معلومات زيادي را كسب كنند و منابع گرانقدري مثل شاهنامه فردوسي، مثنوي معنوي مولوي، گلستان، بوستان و... از طريق فرهنگ شفاهي در بين قشر بي سواد رايج بود؛ يعني از يك سو افرادي كه توانايي خواندن و نوشتن داشتند اين فرهنگ را به ذهن و سينه ساير افراد منتقل مي كردند و از سوي ديگر مردم هم علاقه و اشتياق فراواني به فراگرفتن اين آثار داشتند.
بنابراين، كتاب عامل بسيار مهمي در توسعه فرهنگي جامعه ايران بوده و موجب شده است كه ارزشهايي مانند صداقت، پاكي، نيكي و خرد كه در متون ادبي ما جايگاه مهمي دارند، در تاريخ گذشته به عنوان معيار و الگوي فرهنگي مردم جامعه مطرح شوند.

كاهش كتابخواني، چرا؟!

از سالهاي پرشور پيش از مشروطيت تا به امروز كه كتاب به معناي تازه اش در ايران رايج شد، كتاب از موقعيت قبلي خود به عنوان يك رسانه سنتي به يك موقعيت تازه انتقال يافته است. اما در طي سالهاي اخير، با وجود افزايش قشر تحصيلكرده و مراكز آموزشي بويژه آموزش عالي و رونق كتابخانه هاي عمومي، ميزان مطالعه ايرانيان نه تنها رشد نكرده بلكه روز به روز كمتر شده است، به طوري كه برطبق آمار، ميزان سرانه مطالعه براي هر فرد ايراني هنوز هم از حد 15دقيقه در روز فراتر نرفته است و طبق نظر مسؤولان ذي ربط، با وجود 1583 كتابخانه عمومي در سطح كشور و حتي به كارگيري فناوري اطلاعات براي مكانيزه كردن خدمات كتابخانه هاي عمومي، بزرگ جهت ايجاد تسهيلات براي اهل مطالعه، بازهم جمعيت كتابخوان جامعه افزايش نيافته است.
اما دلايل اين مسأله چيست؟ آيا پيدايش رسانه هاي جمعي و الكترونيكي موجب كاهش كتابخواني شده است؟
دكتر حري در پاسخ به اين سؤال مي گويد: رسانه ها داراي ظرفيتها و قابليتهاي متفاوت هستند و نمي توان با قطعيت گفت كه رسانه اي جاي رسانه اي ديگر را تنگ مي كند. در كشورهايي كه توليد كتاب و ميزان كتابخواني از مرتبه بالايي برخوردار است، ديگر رسانه ها نيز داراي جايگاه بالايي هستند، زيرا هر يك كاركردهاي ويژه خود را دارند. به عنوان مثال در كشورهايي كه وسايل نقليه عمومي نوعي معضل اجتماعي تلقي نمي شوند، مطالعه در حين سفرهاي شهري در اتوبوسها و يا قطارهاي شهري، هنوز هم با استفاده از رسانه كتاب انجام مي شود.
اما دامنه مطالعه و كتابخواني تنها به "خواندن فراغتي" محدود نيست، بلكه استفاده از اينترنت به منظور شناسايي مطالب جديد براي كارهاي مطالعاتي و تحقيقاتي، نوع ديگري از مطالعه است. در واقع، تعريف كتاب و به تبع آن تعريف كتابخواني، اندكي تغيير يافته است.
در نتيجه، منابع كتابخانه ها نيز تحت تأثير رسانه هاي نوين تحول يافته است، بخصوص در كتابخانه هاي عمومي كشورهاي توسعه يافته، منابع الكترونيكي پيوسته سهم بارزتري از مجموعه كتابخانه ها را به خود اختصاص مي دهند. وي خاطرنشان مي كند: بدين ترتيب، در بررسي مدت زماني كه افراد صرف مطالعه مي كنند، تنها نبايد به مطالعه كتاب به معناي سنتي آن محدود ماند، بلكه نشستن در مقابل صفحه نمايش رايانه و استفاده از مطالب آن را نيز بايد جزو اوقات مطالعه محسوب كرد، بويژه نسل جوان ما كه به استفاده از رسانه هاي جديدتر گرايش دارند نبايد به دليل مراجعه نكردن به كتاب، به معناي سنتي آن مورد ملامت قرار گيرند زيرا مهم آن است كه به هنگام نياز و ضرورت بتوانند از رسانه مناسب براي كسب آگاهي يا گذران اوقات فراغت بهره مند شوند.
دكتر حري با بيان اينكه متأسفانه هنوز هم بررسيها در زمينه مطالعه و كتابخواني با همان معيارهاي پيشين صورت مي گيرد و سخن از چند دقيقه در سال و بيانهايي از اين نوع به ميان مي آيد كه منجر به داوريهاي غيرمنصفانه مي شود، اظهار مي دارد: در مجموع بايد اشاره كنم كه اگر افراد به درستي از ظرفيتها آگاه شوند، رسانه ها مي توانند مددكار هم باشند، نه مانع يكديگر، چون جا براي همه هست.

جذابيتهاي غيركتابي...

اما دكتر فتاحي نظر ديگري دارد. او مي گويد: جذابيتهاي رسانه هاي غيركتابي مانند راديو، تلويزيون و اينترنت، وقت زيادي را از افراد جامعه به ويژه جوانان مي گيرند. در نتيجه، بخش عمده اي از افراد اجتماع يعني نوجوانان و جوانان كه پدران و مادران و گردانندگان فرداي جامعه خواهند بود، به جاي تفكر و تخيل، دچار جريان زدگي شده و از فرهنگ معرفتي ما كه در منابع مكتوبمان نهفته است، فاصله گرفته اند.
وي اضافه مي كند: بر طبق تحقيقات، به دليل رقابتهاي شغلي و اقتصادي و گسترش مراكز آموزشي، مطالعه افراد جامعه ما بيشتر در زمينه مطالعات تخصصي و حرفه اي است و از سوي ديگر، نظام آموزش ما وقت بسيار زيادي را از نوجوان و جوانان مي گيرد و در نتيجه فرصتي براي مطالعه كتابهاي غير درسي و غيرحرفه اي پيدا نمي كنند.
دكتر پريرخ نيز با اين عقيده موافق است. وي با بيان اينكه بر طبق تعريف سازمان يونسكو داشتن مدرك دليل بر باسوادي افراد نيست، اظهار مي دارد: متأسفانه در جامعه ما منابع الكترونيكي تا حد زيادي جاي كتاب را گرفته اند و در واقع به جاي اينكه نيازهاي فكري افراد را برطرف كنند، فقط وقت آنها را پركرده و توجهشان را جلب كرده اند و اين مشكل بزرگي است كه قشر با سواد ما افرادي پر مطالعه نيستند و از نظر اطلاعاتي در سطح پاييني قرار دارند و ديگر به كتاب به عنوان بهترين دوست و مهمترين عامل تجربه اندوزي، نمي نگرند.

كتابخواني و شاخصه رشد علم

با نگاهي به آمارهاي چاپ و نشر كتاب در سطح جهان، در مي يابيم كه حدود دو سوم از كتابهاي منتشر شده در طي سالهاي اخير، متعلق به كشورهاي توسعه يافته بوده است. به عنوان، مثال، درحالي كه قاره اروپا تنها 15درصد از جمعيت كل جهان را در خود جا داده است، رقمي برابر با50 درصد از انتشار كتاب در سطح جهان را از آن خود ساخته و پيشتاز ساير ملل و ديگر قاره ها در اين زمينه بوده است.
در مقابل، كشورهاي جهان سوم و درحال توسعه كه 80 درصد جمعيت جهان را در خود جاي داده اند، تنها حدود يك سوم از كتابهاي منتشر شده را به خود اختصاص داده اند. اين آمار حاكي از آن است كه توسعه همه جانبه يك جامعه بدون توجه به توسعه فرهنگي آن تحقق نخواهد پذيرفت، زيرا كتاب كه شاكله اصلي و ستون توسعه و رشد فرهنگي در هرجامعه اي محسوب مي شود، در كشورهاي توسعه نيافته به اندازه كافي منتشر و خوانده نمي شود.
دكتر حري در اين زمينه مي گويد: ميان رشد علم و توسعه كتاب و كتابخواني در كشورهاي پيشرفته، ارتباط محكمي وجود دارد. منظورم از رشد علم، تنها توليد علم توسط لايه هاي مشخصي از جامعه نيست، بلكه هدفم گسترش بينش علمي در ميان لايه هاي مختلف جامعه است و چنين حركتي نيز آن گونه كه عملكرد كشورهاي توسعه يافته نشان مي دهد، از مقاطع پايين و گروههاي سني كودك و نوجوان شروع مي شود.
وي اضافه مي كند: نهادينه شدن مسأله مراجعه به متون و منابع متعدد براي كسب اطلاع و آگاهي، بايد به عنوان بخشي از فرايند يادگيري، از همان سالهاي نخست تحصيل اتفاق بيفتد، زيرا موكول كردن آن به مراتب بالاتر و سپس دست به دامن نمايشگاه كتاب وتمهيداتي از اين قبيل شدن، اگرچه ممكن است سبب التهابي كوتاه مدت شود، ولي قادر به نهادينه كردن آن نيست.
وي تأكيد مي كند: نظام آموزشي را بايد به طور جدي مورد تأمل قرار داد؛ يعني همان كاري كه كشورهايي كه پيوسته در اين مسير رشد مي كنند، پيش گرفته اند. دليل عمده اينكه در كشورهاي پيشرفته، رشد علم، توسعه فرهنگي، گسترش دامنه مطالعات، بازنگري مستمر سياستهاي آموزشي و ارتقاي فني و صنعتي، همپا و به موازات يكديگر صورت مي گيرد آن است كه اين كشورها دريافته اند در امور فرهنگي و نيز در علم و تكنولوژي نبايد به صورت خطي عمل كرد؛ بلكه بايد به شكل شبكه اي، چند سويه و همه جانبه به مسايل نگريست .
دكتر فتاحي نيز با بيان اينكه ميزان نشر و مطالعه كتاب به طور مستقيم و غير مستقيم به نظامهاي اجتماعي، سياسي، مديريتي و فرهنگي هرجامعه بستگي دارد، مي گويد: در برخي از جوامع به دليل نظام پيشرفته اقتصادي و اداري، ميزان درآمد سرانه افراد در سطح بالايي است و اوقات فراغت بيشتري دارند و در نتيجه مي توانند برخي از بودجه خود را به خريد كتاب اختصاص بدهند و با آرامش خيال به مطالعه آن بپردازند.

اما...

اما با وجود آنكه تلاشهاي زيادي براي توسعه فرهنگ كتابخواني در راستاي توسعه فرهنگ عمومي- از جمله خدمات كتابداري، تشكيل نمايشگاه هاي ثابت و سيار در مراكز مختلف جلب مشاركت نهادها و كمكهاي مردمي از طريق طرحهاي مختلف، تأسيس كتابخانه هاي عمومي غيردولتي توسط اشخاص حقيقي و حقوقي و... - صورت گرفته است، هنوز هم سطح فرهنگ كتابخواني جامعه مطلوب نيست. به راستي، براي رفع اين معضل چه بايد كرد؟
دكتر حري در پاسخ به اين سؤال، به نكته جالبي اشاره مي كند. وي اظهار مي دارد: اگر قرار باشد صادقانه به اين مسأله بينديشيم، بايد صادقانه به پرسشهايي از اين نوع جواب دهيم، مثلاً چرا مصاحبه هايي از اين نوع و سخنرانيهايي مرتبط با اين موضوع، در اين ايام برگزار مي شود؟ آيا همه اينها بخشي از يك جريان شتابزده و كوتاه مدت نيست؟ زيرا همه اين جريانها با تمهيدات قبل و پس از آن بيش از يك ماه طول نمي كشد، پس در يازده ماه ديگر چه روي خواهد داد؟
اين استاد دانشگاه با بيان اينكه فرهنگ هرجامعه در طول زمان و توسط مردم شكل مي گيرد، گسترش پيدا مي كند و تعالي مي يابد؛ مي گويد: بايد هرگونه اصلاح و ارتقاي فرهنگي به كمك خود مردم انجام گيرد و پيش از هرچيز شرايط رشد و آگاهي آنان فراهم شود.
وي ادامه مي دهد: سياستگذاري فرهنگي در عرصه هاي مختلف بويژه در عرصه نشر كتاب از ظرافتهايي برخوردار است و تنوع در آرا و نظرات بايد مورد استقبال سياستگذاران قرار گيرد.
بنابراين، هرگاه در برهه اي از زمان، مطالب و مباحث به سمت و سوي خاصي ميل كند، بايد دلايل مختلف اجتماعي آن بررسي و كشف شود.
وي با اشاره به اينكه يكسونگري آفت ارتقا و توسعه فرهنگي است و بايد با رويكرد آسيب شناسانه به آن نگريست، مي گويد: پيش شرط توسعه فرهنگي، فراهم آوردن ذهني نقاد براي فرهنگ سازان است. سياستگذاران فرهنگي بايد نقشي هدايتگر برعهده داشته و با سعه صدر كامل، حاميان نگرش نقادانه باشند. دكتر پريرخ نيز در همين زمينه اظهار مي دارد: متأسفانه اكثر جوانان ما گرفتار بي تكليفي شده اند و طبعاً در آينده دچار فقر اطلاعاتي خواهند شد. بنابراين، اول بايد شناخت مناسب ايجاد كرد.
وي ادامه مي دهد: به عنوان مثال، بايد در درون كتابخانه ها نهادهايي ايجاد شود تا بتواند نيازهاي اطلاعاتي را برطرف كرده و منابع متناسب با نسل جوان را در اختيار آنان قرار دهد و ريشه اصلي عدم گرايش آنها به كتاب را دريابد. از سوي ديگر، بايد بين محتواي اطلاعاتي كتابها با زندگي شخصي و حرفه اي افراد ارتباط ايجاد كرد تا براي پاسخ به نيازهايشان با علاقه و اشتياق به كتاب مراجعه كنند.
دكتر پريرخ، در پايان خاطرنشان مي كند: تا زماني كه نظام اطلاع رساني ما برنامه اي ريشه اي و پايدار با توجه به زيرساختهاي فرهنگي كشور ايجاد نكند نبايد منتظر معجزه باشيم كه افراد يك شبه كتابخوان شوند.

زهرا دلپذير / قدس شماره 5270

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار