قلمرو دل

وقتی نقش دل، در تأمین خوشبختی یا گرفتار شدن به تباهی، حیاتی و حساس است، نسبت به سلامت یا بیماری آن نمی‏توان بی‏تفاوت بود.
آن گونه كه در مسائل بهداشتی و طب بدن، این حساسیت وجود دارد و بجا هم هست، در مسائل روحی و معنوی هم موضوع «قلب»، از همان حساسیت، بلكه بالاتر برخوردار است.
دل، هم می‏تواند كانون «نور خدا» باشد، هم «پایگاه شیطان»؛ هم روشن باشد، هم تاریك.
نتیجه هم روشن است: اگر آن شد، راهی به سوی سعادت و خوشبختی پیش پای انسان می‏گشاید و اگر این بود، سرنوشت دوزخ را برای آدمی رقم می‏زند.

بیماری‏های دل

دل بیمار، صاحبش را همیشه به دردسر می‏اندازد؛ رابطه‏اش را با دیگران مختل می‏سازد؛ نگاهش را به اشخاص حادثه‏ها و پدیده‏ها، نگاه غیرسالم می‏كند و تلاش‏های او را در مسیر بیراهه قرار می‏دهد. به برخی از این بیماری‏ها اشاره می‏شود، تا زمینه درمان آنها پدید آید:
1. «نفاق»؛ این كه ظاهر و باطن انسان دوگونه باشد و حرف و عمل با هم نخواند و «بود» و «نمود» تناقض داشته باشد، ریشه در بیماری دل دارد. قرآن كریم از منافقان و دوچهرگان كه خود را باایمان و مسلمان جلوه می‏دهند، اما در دل، كافر و بی‏اعتقادند. به عنوان كسانی یاد می‏كند كه «فی قلوبهم مرض»1 و این بیماردلی، پیوسته در حال افزایش، ریشه دواندن و گسترده شدن است.
2. «گناه»؛ سواری دادن به شیطان و پیروی از «هوای نفس» و خروج از دایره بندگی خدا و ورود به منطقه ورود ممنوع گناه، نوعی بیماری دل است. گناه هم بیماری است و هم زمینه تباهی قلب را فراهم می‏كند. چه زیباست سخن حضرت علی علیه‏السلام كه فرمود:
«لا وجع اوجع للقلوب من الذنوب؛2 برای دل‏ها، هیچ دردی دردناك‏تر از گناه آن نیست».
در كلام دیگری آن حضرت، معصیت را عامل زیر و رو شدن اساس وضعیت دل می‏شمارد و می‏فرماید:
«ما من شی‏ء افسد للقلب من خطیئة، انّ القلب لیواقع الخطیئة، فما تزال به حتی تغلب علیه فیصیّر اعلاه اسفله؛3 هیچ چیز مانند گناه، تباه كننده دل نیست. دل سراغ گناه می‏رود و دچار معصیت می‏شود؛ همواره دست به گریبان با آن است، تا آن كه گناه بر او چیره شود و دل را زیر و رو می‏سازد».
گناه، همچون دودی است كه از چراغی بلند می‏شود. به تدریج، هوا را آلوده و شیشه آن چراغ را سیاه می‏كند؛ تا آن جا كه سراسر دل را می‏گیرد. چنین دلی، نه نور ایمان را به خود راه می‏دهد، نه موعظه و پند در آن اثر می‏كند و نه پذیرای حق و حكمت می‏شود و از سنگ هم سخت‏تر می‏شود.
3. «كوری»؛ گر چه كوری و بینایی مخصوص چشم است، اما از چشم دل هم پیشتر بحث كردیم. اگر چشم درون كور شود، روشن‏ترین حقیقت‏ها و بدیهی‏ترین حكمت‏ها را هم نمی‏بیند. از پیامدهای پیروی از «نفس اماره» و اطاعت شیطان، از دست دادن «بصیرت» است. در حدیث حضرت باقر علیه‏السلام آمده است: «وقتی كسی در مسیر نافرمانی خدا قرار می‏گیرد و اصرار بر گناه می‏كند، آن روشنایی دل از وی گرفته می‏شود و سیاهی گناه، سراسر دل را فرا می‏گیرد و در نتیجه، چنین بنده‏ای هرگز روی خیر و سعادت را نمی‏بیند»4 و این، یعنی سقوط كامل پایگاه دل در برابر تهاجم لشگر شیطان!
آن چه در آیات و روایات، به عنوان «طبع قلب» مطرح شده - یعنی لاك و مهر خوردن دل - بیان دیگری از همین كوردلی است. وقتی جعبه‏ای، دری، خانه‏ای یا شیشه‏ای مهر بخورد و پلمپ شود، نه چیزی وارد آن می‏شود و نه چیزی از آن خارج می‏گردد و از مدار بهره‏وری و استفاده خارج می‏شود.
دل‏های دربسته و سربسته، نه معرفت می‏یابند، نه هدایت می‏شوند، نه پند می‏پذیرند، نه حقیقت‏ها را می‏بینند، نه بشارت و انذار در آنها اثر می‏گذارد، نه وقایع و حوادث مایه عبرت آنها می‏گردد و نه با منطق و برهان، رام و آرام می‏شوند. البته خود این سربسته شدن دل و «طبع قلب»، كه در قرآن هم مكرر آمده است5، نتیجه برخی اعمال دیگر همچون لجاجت، دنیاخواهی، طمع، حرام‏خواری، رشوه، كفر و هواپرستی است.
امام حسین علیه‏السلام در روز عاشورا وقتی گمراهی و فریب‏خوردگی سپاه كوفه را دید و از تصمیم جدی آنان برای جنگ با فرزند پیامبر و ریختن خون وی آگاه شد، بارها به موعظه و نصیحت آنان پرداخت و برایشان آیه و حدیث خواند و هشدار و بیم داد و از عذاب الهی ترساند؛ اما آنان حتی حاضر نبودند به سخنان حضرت گوش فرا دهند و همهمه راه می‏انداختند تا صدای امام به گوش سربازان عمر سعد نرسد. حضرت فرمود: «فقد مُلئت بطونكم من الحرام و طُبع علی قلوبكم؛6 شكم‏هایتان پر از حرام شده است و بر دل‏های شما مهر خورده است».
این، وضع دلی است كه بیمار است؛ دلی كه پایگاه و جایگاه هوس‏های شیطانی و وسوسه‏های ابلیسی شده و همه چیز را با نگاه شكم و شهوت می‏بیند و برای ورود سپاه عقل و جنود رحمانی به حریم دل، راهی باز نگذاشته؛ اما لشگریان شیطان، شبانه‏روز برای ورود به آن، مجاز و آزادند و كمترین ممانعتی انجام نمی‏گیرد.
از چنین دلی و صاحب چنین قلبی چه انتظاری برای رشد، سعادت و فلاح می‏رود؟

قلب سلیم

نقطه مقابل بیماردلی، سلامت قلب است. «قلب سلیم»، اصطلاحی قرآنی است كه بیان می‏كند در روز قیامت، ثروت و فرزندان به كار نمی‏آیند. هر كس با خودش «قلب سلیم» آورده باشد، كامیاب است: «الا من اتی الله بقلب سلیم».7
قرآن، حضرت ابراهیم را از كسانی می‏داند كه صاحب «قلب سلیم» بود.8
قلب سلیم، دلی است كه از شك و شبهه، ریب و تردید، كینه و حسد، كفر و نفاق و ریا، حب دنیا و دلبستگی به شهوات و مادیات، پاك و پیراسته باشد.
صاحبان قلب سلیم، پیوسته دربان دل خویشند تا «نامحرم» و «غیرخودی» وارد آن نشود؛ كشیك می‏دهند تا عوامل نفوذی شیطان، از گذرگاه‏های ریا و حسد و عجب و تكبر و مال‏دوستی و جاه‏طلبی، به درون آن رخنه نكنند؛ مواظبند تا دچار بیماری‏های اخلاقی و رذائل نفسانی نشوند و به دشمن نیرومند مكّاری چون نفس اماره، روی خوش نشان ندهند و فریب دوست‏نمایی‏هایش را نخورند.
با دشمن نفس، صلح كردن ننگ است
چون در همه حال، با خرد در جنگ است
هر چند سخن ز آشتی می‏گوید
خصمی است كه آتش‏بس او نیرنگ است9
امام علی علیه‏السلام فرمود: «هر گاه خداوند، بنده‏ای را دوست داشته باشد، به او «قلب سلیم» و اخلاق نیك و استوار می‏دهد؛ «اذا احب الله عبداً ، رزقه قلباً سلیماً و خلقاً قویماً»10
امام باقر علیه‏السلام نیز فرمود: «لا سلامة كسلامة القلب؛11 هیچ سلامتی، همچون سلامت قلب نیست».
وقتی از پیامبر می‏پرسند: قلب سلیم چیست؟ می‏فرماید: دین بدون شك و هوا و هوس و عمل بدون سمعه و ریا.12
و این، همان وارستگی از سلطه شیطان بر دل و جان و ذهن و ضمیر انسان است كه موهبتی عظیم است و دست یافتن به آن، توفیقی بزرگ.
برای «قلب سلیم»، ویژگی‏های دیگری نیز بیان شده است، مثل وابستگی محض به خدا، توحید، وارستگی از حب دنیا، داشتن نیت سالم و انگیزه خوب، مبرا بودن از حرص و طمع و شهوت، برخورداری از انصاف، سلامت از شبهات، حیات و زنده بودن با علم و حكمت و یاد پیوسته معاد.
اگر بوستان دل، از علف‏هرزه‏های رذائل زدوده نشود، مجال مناسبی هم برای رشد فضایل پیش نمی‏آید. از این رو، اهل دل و معنی، پیوسته اهل «مراقبت از دل» بوده‏اند تا به یغمای ابلیس نرود و خانه شیطان نگردد.
عارفان گفته‏اند: «دل‏ها سه قسم است: قلب منیب، قلب شهید، قلب سلیم. قلب منیب، قلب بنده‏ای است كه از او ترسید و عیب خود دید و با مولای خود گردید. قلب شهید، قلب كسی است كه دلی دارد زنده و گوشی گشاده و آن دل مرا حاضر گشته. طوبی او را كه دلی دارد سلیم، از شك شسته و با مولی پیوسته و از دنیا و خلق آسوده و از غیر او رسته. دل سلیم، با سلامت بود؛ هر چه بدو دهند، قبول كند و به آن قانع شود...».13
اگر گناه، بیماری دل است، توبه درمان آن است و اگر غفلت، مایه تباهی قلب است، داروی ذكر و یاد، جلادهنده آن است و اگر نفاق و ریا و تظاهر، مرض قلبی است، خلوص و یك‏رنگی و تصفیه نیت و زلال ساختن انگیزه، شفابخش آن است و صفا بخشیدن به آن، رسالت خودساختگان.
دل، از گناه گرفته است و قلب، چركین است
و زنگ ظلمت و زشتی، گرفته كاسه دل ما را
و «نور»، خاموش است
بیا، بیا كه بشوییم خانه دل را
بیا كه چهره دل را
به آب توبه بشوییم و پاك‏تر گردیم
بیا به فطرت بی‏عیب خویش برگردیم

پی‏نوشت

1. بقره(2)، آیه 10.
2. كلینی، اصول كافی، ج 2، ص 300.
3. همان، ص 268.
4. همان، ص 273.
5. مثل این موارد: غافر(40)، آیه 35؛ روم(30)، آیه 59؛ اعراف(7)، آیه 101؛ جاثیه(45)، آیه 23؛ بقره(2)، آیه 7؛ انعام(6)، آیه 39؛ مطففین(83)، آیه 15-14 و آیات دیگر.
6. مجلسی، بحارالانوار، ج 45، ص 8.
7. شعراء(26)، آیه 89.
8. صافات(37)، آیه 83 و 84 .
9. جواد محدثی، برگ و بار، ص 287.
10. غررالحكم، حدیث شماره 4112.
11. میزان‏الحكمه، حدیث 16933.
12. همان، حدیث 16929.
13. تفسیر كشف‏الاسرار، ج 7، ص 128.

پرسمان>شماره 32 - جواد محدثی

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار