والدین ونوجوانان

امروزه معلوم شده است که والدین باید در تربیت کودکان و نوجوانان خود واقع‏بین باشند. یکی از عواملی که رشد و پرورش نوجوانان را با شکست توأم می‏سازد، عدم توجه پدران و مادران به شخصیت نوجوانان خود می‏باشد. اصولاً شخصیت عبارت از مجموعه گرایش‏ها و حالت‏های رفتاری است که کم و بیش وضعیت ثابتی دارند. یک فرد در مقابل اوضاع، مسائل و رویدادهای محیط خود احساسات، نگرش‏ها و واکنش‏های خاصی نشان می‏دهد. این حالات گاهی صفات شخصیت نامیده شده و بسیاری از آنان در ده سالگی تجلی می‏یابند. بر اساس صفات و رفتار خاص کودک در ده سالگی می‏توان پیش‏بینی نمود که وی در بزرگسالی دارای چه شخصیتی خواهد بود.
یک نوجوان باید خود را آماده تحصیل دانش و هنر کند، با همسالان و بزرگسالان پیوندهای نیکو و جامعه‏پسند برقرار سازد، احساس مسئولیت کرده و برای احراز شغل یا حرفه‏ای، شرایط لازم را در خود به وجود آورد. هر چند نوجوان در دوره‏های کودکی تا حدودی راه و روش انجام دادن خواست‏های خود را آموخته است، با وجود این باید در نوجوانی طرز صحیح و اصولی مقابله با خواهش‏های نوظهور و مسائل پیچیده دیگری را که جامعه از او انتظار دارد، فرا گیرد. باید توجه داشت این دگرگونی‏ها به یکباره و ناگهانی اتفاق نمی‏افتند بلکه پیوستگی داشته و به مرور رخ می‏دهند. از طرف دیگر مسائلی همچون آشفتگی و نابسامانی‏های خانوادگی، درخواست‏های نامعقول و غیر منطقی و فقدان هدف و فلسفه در زندگی غالبا موجب اختلال و بی‏نظمی در شخصیت نوجوانان می‏شوند. ناکامی‏های پیاپی و فشارهای روانی امکان دارد سبب تغییر شخصیت شده یا آنکه در نوجوانان رفتارهای نابهنجاری مانند بزهکاری، پرخاشگری و جامعه‏ستیزی به وجود آورند. البته دلیل افزایش بزهکاری در این دوران شاید آن باشد که چون نفوذ پدر و مادر در نوجوان کاهش می‏یابد و نوجوانان به کام‏جویی و لذت‏طلبی گرایش دارند، دسته‏هایی به وجود می‏آورند و رفتارهایی مبتنی بر جامعه‏ستیزی پیشه می‏سازند. به طور کلی در نزد نوجوانان مهارت در امور ورزشی، محبوبیت اجتماعی، زیبایی و حسن معاشرت بر نمره‏های خوب و عالی در مدرسه برتری دارند و نوجوانان به کارهای درسی نسبت به معیارهای دیگر توجه و دلبستگی کمتری نشان می‏دهند. با این وجود عده زیادی از نوجوانان پیشرفت‏های تحصیلی را از خصوصیات عمده هر نوجوان برگزیده‏ای می‏شناسند هر چند که اکثر نوجوانان رمز کامیابی واقعی را در محبوبیت و موفقیت در رفتار با مردم می‏دانند.
در دوران نوجوانی، نوجوان تمام روابط و باورهایی را که در دوران کودکی و بدون چون و چرا پذیرفته است مورد پرسش و تردید قرار می‏دهد و سعی می‏کند با توجه به شخصیت شکل‏پذیر و استقلال‏طلبی خود، نظامی از ارزش‏ها در باره زیبایی، حقیقت، قدرت و ... به دست آورد. هر دسته از ارزش‏ها با یکی از انواع شخصیتی که در این دوره قوام می‏گیرد سازگار می‏باشد. برخی از نوجوانان و جوانان به ارزش‏های هنری تمایل نشان داده و نیرو و انرژی خود را در این راه صرف می‏نمایند. دسته دیگر به علوم و مسائل نظری گرایش دارند و بعضی‏ها به مسائل اجتماعی و سیاسی متمایلند. آنچه را که اصطلاحا تضاد میان نسل‏ها می‏نامند در واقع بیانگر تفاوت سیستم ارزشی جوانان و نوجوانان با بزرگسالان است که به آداب و رسوم گذشته خود پای‏بندند و نه تنها هیچ گونه تغییری را نمی‏پذیرند بلکه به شدت با آن مقابله می‏کنند. بنابراین چنانچه والدین به تفاوت نظام ارزشی فرزندان جوان و نوجوان خود توجه داشته باشند در برخورد و رفتار با آنان به تحمیل نظر و سیستم ارزشی خود پافشاری می‏نمایند. گاهی جوانان در برخورد با والدین خود از احساس امنیت خاطر برخوردار نمی‏باشند و حس نوعی نیاز روانی به جلب محبت از جانب دیگران را دارند. آنها نیاز به تقویت روحی و محیط مناسب برای فعالیت و امکان برقراری ارتباطات اجتماعی را دارند و نباید آزادی عمل آنان را در مواردی که اشکال ندارد، محدود کرد. طبق بررسی‏های یونسکو اغلب جوانان فکر می‏کنند که آلت دست هستند. برای همین نسبت به بزرگسالان بدبین بوده و یک حالت عصیانی نسبت به سنت‏ها و آداب و رسوم خانوادگی و اجتماعی در آنان پدیدار می‏شود. والدین دوست دارند فرزندانشان همانند خود آنها باشند در صورتی که ممکن است جوانان نخواهند به مانند آنان زندگی کرده و کار و حرفه مورد علاقه والدین خود را دنبال نمایند. از آن جایی که دختران معمولاً آرام‏تر می‏باشند، فشار والدین خود را بیشتر تحمل می‏کنند. مادران معمولاً آرزوهای برآورده نشده‏شان را در وجود دخترهایشان متجلی می‏یابند و سعی دارند آنچه را که خودشان می‏خواسته‏اند، دخترشان به دست آورد و بدین ترتیب معمولاً در تصور یک مادر نمی‏گنجد که روزی دخترش با او مخالفت کند.
یکی از ویژگی‏های مهم نوجوانان سازش با احساس‏های جدیدی است که در نتیجه دگرگونی‏های بدنی پدید می‏آیند. این احساس‏ها بیشتر حالت برانگیختگی دارند. حتی پسران و دخترانی که به پدر و مادرشان علاقه نشان می‏دهند گاهی با سوء ظن، بی‏اعتمادی، خشم و برافروختگی از خود واکنش نشان داده و با توقع زیادی و افسردگی خاطر شکایت می‏کنند که بزرگ‏ترها آنان را درک نکرده و با آنان رفتار منصفانه‏ای ندارند. این دسته از نوجوانان، بسیار حساس و زودرنج می‏باشند به همین دلیل به هنگام خشم، ترس، عشق و دلدادگی تسلط بر خود را از دست داده و در اصطلاح خود را می‏بازند. ناکامی‏ها و شکست‏های نوجوانان بیشتر در اثر کشاکش با پدر و مادر و همتایان به وجود می‏آید و بیشتر محصول ناآگاهی و بی‏تجربگی‏شان در مقابله با این قبیل اتفاق‏ها می‏باشد. برخورد و کشاکش نوجوان با پدر و مادر معمولاً در باره طرز لباس و لباس پوشیدن، انتخاب دوستان، گذراندن اوقات خود، ترتیب و تنظیم اتاق و وسائل کار و مدرسه و بی‏توجهی به رعایت احترام بزرگ‏ترها دور می‏زند و البته در اغلب موارد نوجوانان در برابر این خواست‏ها و انتظارات ایستادگی کرده و مقاومت نشان می‏دهند و آرزو دارند هر چه زودتر از دست آن همه قیود و دستورات رهایی یابند. گاهی هم نوجوانان به مانند کودکان رفتار می‏نمایند اما چنانچه والدین بخواهند با آنان همچون کودکان رفتار نمایند سخت مقاومت و ایستادگی نشان می‏دهند. با این وجود، اگر چه نوجوان فردی سرکش و پرخاشگر می‏باشد و خود را مجبور می‏بیند بنا به خواست و اراده پدر و مادر خود رفتار نماید اما کمتر مایل به جدایی از خانواده خویش می‏باشد.
یک دختر نوجوان برای اینکه آزادی خود را به دست بیاورد و از دستورهای تحکم‏آمیز مادر خلاصی یابد، ضمن اظهار وجود ممکن است به انتقاد از آرایش و لباس مادر و نظم و ترتیب خانه بپردازد و از نگرانی‏ها و دلواپسی‏های بیش از حد او خرده‏گیری کند. اما با وجود انتقادهایی که از مادر می‏کند ناگزیر است در بسیاری از کارها رضایت و موافقت مادر خود را جلب نماید. دختر نوجوان در باره کودکان خانواده دارای احساس و عواطف متفاوتی است. گاهی از رفتار نسنجیده و ناپخته آنان به شدت انتقاد می‏نماید و زمانی نسبت به آنان بسیار مهربان و پرگذشت می‏شود. اما پسر نوجوان برای به دست آوردن آزادی و استقلال غالبا با پدر خود درگیری دارد. کشاکش و اختلاف، زمانی پدیدار می‏شود که پسر نتواند خواست‏ها و انتظارات پدر را انجام دهد و چنانچه در این ارتباط احساس عدم شایستگی بنماید احتمال دارد از کوشش دست بکشد. پدر دانا و فهیم به فرزند خود آزادی عمل داده و او را به واسطه اشتباهاتش سرزنش نمی‏نماید. چنانچه پدر قادر به درک فرزند نوجوان خود نباشد و نتواند به روح آزادمنش و آزاداندیش او یاری رساند ممکن است نوجوان مجبور گردد جهت ابراز شایستگی‏های خود بیش از توانش تلاش نماید و در نتیجه به سلامت بدنی و روانی‏اش صدمه وارد آید.
از طرف دیگر عشق و علاقه مادر به پسر نوجوان خود، با وجود اختلاف نظر پسر با پدر، از ارزش بسیار والایی برخوردار است چرا که موجب نگرش مثبت و مساعد وی نسبت به زندگی خواهد شد. سرانجام آنکه هر نوجوانی در این مرحله از زندگی خود برای برقراری روابط عاطفی با بزرگسالان و اثبات وجود شخصیت خودش، با انتخاب و نمونه‏سازی از یک قهرمان یا یک فرد آرمانی مبادرت به همانندسازی می‏نمایند. برای یک دختر نوجوان و بهنجار این نمونه والا می‏تواند پاکی، عفت و وقار باشد در صورتی که برای پسر نوجوان قدرت، روحیه مردانه و اعتماد به نفس می‏تواند نمونه آرمانی باشد.
شایان توجه است که گروهی از نوجوانان نمونه‏های آرمانی خود را از میان قهرمانان رشته‏های ورزشی، هنری، ادبی، اخلاقی و دینی برمی‏گزینند. تحقیقات روان‏شناسان نشان می‏دهند که نوجوانان در سنین 12 تا 15 سالگی دارای اعتقادات مذهبی بیشتری هستند. خانواده و اجتماع در تثبیت اعتقادات مذهبی نقش بسیار مهمی را دارند. نوجوانان به شدت تحت تأثیر خصوصیات اخلاقی خانواده خود، محیط و گروه همسن قرار می‏گیرند و از آنان پیروی می‏کنند. اصولاً در دوران بلوغ جهش ناگهانی به طرف مذهب در بیشتر نوجوانان دیده می‏شود. در این دوران نوعی بیداری مذهبی حتی نزد کسانی که سابقا نسبت به مسائل مذهبی لاقید بوده‏اند، دیده می‏شود. این امر را می‏توان بخشی از توسعه شخصیت نوجوانان دانست. در این راستا نقش خطیر پدر و مادر و مربیان اهمیت زیادی دارد. آنان می‏توانند الگوی صحیح و سرمشق واقعی برای نوجوانان خود باشند چرا که ارزش‏های اخلاقی در دوران بلوغ در وجود سرمشق‏های انسانی تجلی می‏یابند و صورت‏هایی به خود می‏گیرند که نوجوان سعی می‏کند به هیئت آنان در آید. نوجوانان این اشخاص را آئینه، آرمان و کمالی می‏دانند که خودشان خواهان آنند. چنانچه سرمشق‏ها رفتار مناسبی ارائه ندهند، نوجوانان را نسبت به ارزش‏های اخلاقی سست و یا بی‏تفاوت می‏سازند. وجود نمونه‏های عملی می‏تواند نوجوان را مؤمن سازد یا او را از راه به در برده و گمراه نماید.
محیط جوانان را نمی‏توان و نباید همانند محیط کودکان خردسال زیر نظر و مراقبت شدید قرار داد بلکه باید آنان را تشویق نمود تا از راه فعالیت‏های شخصی تجربه‏های ارزنده به دست آورند.
یکی از نیازهایی که نوجوانان را به خود مشغول می‏دارد انتخاب کار و پیشه برای زندگی آینده‏شان می‏باشد. برخی از نوجوانان در انتخاب شغل، هدف مشخصی را دنبال نمی‏نمایند بلکه برای آنکه صرفا شغلی داشته باشند به هر کاری دست می‏زنند. گروهی از نوجوانان به کارهایی ابراز علاقه می‏نمایند که از استعداد و توانشان خارج می‏باشد و گروهی دیگر به مشاغلی دلبستگی نشان می‏دهند که با امکانات بدنی و روانیشان سازگاری ندارند. در این سرگشتگی‏ها تنها مربیان دلسوز و دانا و توانا و باتجربه نوجوانان را به انتخاب مشاغلی راهنمایی می‏کنند که برایشان همراه امید، موفقیت و خوشبختی باشد. ایجاد فرصت برای همکاری با گروههای همسن و مورد علاقه نوجوانان از اهمیت تربیتی و پرورشی بالایی برخوردار می‏باشد. نوجوانان از اینکه خود را افرادی مفید و مؤثر ببینند احساس اهمیت می‏کنند و همین امر در پویایی و سلامتی آنان کارساز خواهد بود.

بدین ترتیب برخی از روانشناسان معتقدند نوجوانان را به سه طریق می‏توان راهنمایی نمود:

1ـ ایجاد محیط مساعد برای رشد و پرورش
2ـ کمک به نوجوانان در انتخاب شغل
3ـ شناخت نوجوانان از راه مشاهده و روان‏درمانی.
منظور از روش سوم مشاوره و راهنمایی درست و اصولی و معقول نوجوانان می‏باشد. دشواری راهنمایی، به ویژه در مورد نوجوانان کم‏سن، در این است که بسیاری از آنان مقاصدشان را با صراحت ابراز و اظهار نمی‏دارند، در باره خودشان اطلاعات کافی ندارند و نمی‏توانند حالت‏های درونی و روانیشان را مورد تحلیل و بررسی قرار بدهند. از این‏رو نوجوانان در فعالیت‏های گروهی بهتر خودشان را نشان می‏دهند چرا که افراد گروه انگیزه خوبی برای بیان حالت‏های روانی آنان به شمار می‏روند. البته این گونه رفتاردرمانی‏ها هنگامی برای نوجوانان ثمربخش و ارزنده می‏باشد که پدر و مادر نیز با معلمان و مربیان همکاری کنند و گرنه اختلاف روش نه تنها موجب گمراهی نوجوانان می‏شود بلکه آنان را به مقررات اجتماعی و نظام رشد و تربیت، بدبین و بی‏اعتماد می‏کند.

منابع:
1ـ احدی، حسن، محسنی، نیکچهر، مفاهیم بنیادی در روانشناسی جوانی و نوجوانی.
2ـ احدی، احمد، روانشناسی نوجوانان و جوانان.
3ـ پارسا، محمد، روانشناسی رشد کودک و نوجوان.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار