چگونگى رفع اختلافات خانوادگى از نظر قرآن

اختلافات و مشاجرات و دعواهاى متداوم ، براى پيكر خانواده ، بيمارى است و لازم است بيمارى را هم از نظر پيشگيرى مورد بحث قرار دهيم و هم از نظر درمان.
گفتار پيش بر محور پيشگيرى اختلافات دور مى زد. اكنون مى خواهيم شمه اى نيز درباره كيفيت رفع اختلاف ودرمان سخن بگوييم؛ توجه به وظايف و مسؤوليت هاى خودو طرف مقابل و محدود كردن توقعات به آنچه وظيفه ديگرى است ، نه تنها عامل جلوگيرى از بروز اختلاف ، بلكه عامل رفع اختلاف نيز هست.
مبارزه با هواى نفس و خودخواهى و غرور خودپسندى ، نه تنها جلو بروز اختلاف را مى گيرد ، بلكه مي‌تواند اختلافات موجود را هم به صلح و آشتى و تفاهم تبديل كند.
گاهى چنين است كه هر يك از طرفين ،‌از ديگرى انتقاداتى دارد و هيچ يك نيز حاضر به پذيرفتن انتقادات ديگرى و برداشتن گامى در جهت تفاهم و توافق نيست.
گاهى چنين است كه يكى از زن و شوهر ،‌از انجام وظيفه خود تخلف مى ورزد ، يا زن از اطاعت همسر در محدوده زناشويى سرباز مي‌زند و حاضر نيست طبق گفته قرآن در برابر همسر خويش «قانت» باشد و يا در غياب او حافظ مال و ناموسش باشد. و يا مرد ، از دادن نفقه و حسن معاشرت ، خوددارى مي‌كند.
گاهى نيز چنين است كه هر يك از طرفين با سعه صدر ،‌به تذكرات و انتقادات ديگرى توجه مى كند و با صداقت وصميميت ، مسائل و مشكلات را حل مي‌كنند و نيازى به هيچ گونه توصيه و اقدامى از هيچ ناحيه اى نيست.
يكى از حالاتى كه شديداً‌ مورد توجه قرآن مجيد است و بايد براى آن چاره انديشى شود ، حالت «نشوز» زنان در زندگى خانوادگى است. اين حالت ، نقطه مقابل «قنوت» است. گفتيم: زن «قانت» ‌زنى است كه در محدوده زناشويى ، در برابر شوهر ،‌ مطيع و متواضع است. بنابراين ،‌زن «ناشزه» زنى است كه در همان محدوده ، به عصيان و سركشى روى مي‌آورد.
قرآن مجيد ، از مردان خواسته است كه سعى كنند طبيبانه ، در صدد علاج برآيند و گرمى و جذابيت را به كانون خانواده برگردانند و در اين راه ، استفاده از چند تاكتيك را تجويز و توصيه كرده است.
در اين باره مى گويد:
و اللاتى تخافون نشوزهن فعظوهن واهجروهن فى المضاجع واضربوهن1]؛ زنانى كه از نافرمانى آنها بيم داريد ، موعظه كنيد و آنها را در بستر ها ترك كنيد و بزنيد.
در حقيقت ،‌ قرآن مجيد توصيه فرموده است كه از تاكتيك هاى سه گانه موعظه و بى اعتنايى به آنها در بستر خواب و زدن استفاده شود.
به كار بردن اين‌ تاكتيك ها تدريجى است. در درجه اول بايد مرد سعى كند از راه ارشاد و موعظه ، زن را به راه آورد؛ اگر اين تاكتيك مؤثر واقع نشد به تاكتيك دوم و سوم ، روى مى آورد.
مقصود از رها كردن زن در بستر خواب كه دومين تاكتيك است و در صورت عدم تأثير موعظه و اندرز ، به كار گرفته مى شود ، چيست؟
يك احتمال ، ترك همخوابگى است و احتمال دوم ، اين است كه بدون ترك همخوابگى ،‌مرد در بستر نسبت به زن بى اعتنايى كند و او را مورد بى مهرى قرار دهد؛ البته احتمال دوم با توجه به كلمه «مضاجع» قوى تر است.
طبيعى است كه اين تاكتيك ها همه مقدمه آشتى و جذب و انجذاب است و نبايد به صورتى عمل شود كه به جاى جذب و انجذاب ، دافعه و گريز ، حاكم گردد.
زبان موعظه بايد زبانى شيرين و لحن آن بايد لحنى دل نشين باشد. موعظه كننده ، حتما بايد ثابت كند كه دلسوز و امين و خير خواه است و تسليم هواى نفس و اغراض و مقاصد شيطانى نيست.
مردى كه از اول او را موظف كرده اند كه واعظ باشد ،‌ چگونه قابل قبول است كه بلافاصله از او بخواهند كه به «قهر تمام عيار!» روى آورد و اقدام به ترك همخوابگى كند؟!
مگر در زندگى زناشويى قاعده صحيح اين نيست كه مرد مظهر احسان باشد؟!‌ آيا بهترين نوع احسان اين نيست كه اگر زن مرتكب خطا و جهالتى بشود ، مرد با گذشت و بزرگوارى در صدد اصلاح او برآيد؟ آيا راه اصلاح ، دورى كردن و فاصله گرفتن در حدى است كه راه آشتى و الفت باز بماند يا بستن اين راه؟!
بهتر است براى اين كه مرد بداند تا چه حد وظيفه او در قبال همسر و تحكيم روابط همسرى سنگين است ،‌به سخنى از امام صادق (عليه السلام) توجه كنيم.
از آن بزرگوار پرسيدند: حق زن بر مرد چيست كه اگر مرد آن حق را به جاى آورد ، مظهر احسان باشد؟
فرمود:
يشبعها و يكسوها و ان جهلت غفر لها2]؛ او را سير مى گرداند و بدنش را مى پوشاند و اگر جهالتى كند ، او را مورد گذشت قرار مى دهد.
زنى كه در برابر شوهر به نشوز روى آورده ، گرفتار نوعى جهالت شده است. جهالت را نبايد با جهالت پاسخ داد. مهم اين است كه اشخاصى كه به جهالت روى آورده اند ، اصلاح بشوند وراه اصلاح اين نيست كه جهالت را باجهالت پاسخ دهيم. چنين رويه‌اى هم براى زندگى خانوادگى مضر است و هم براى زندگى اجتماعى شيرينى زندگى خانوادگى و اجتماعى ، در تجاذب است نه در تدافع. جهالت را با جهالت پاسخ دادن ، تدافع است؛ اما پاسخ جهالت با وعظ و ارشاد و حداقل قهر – كه همان بى اعتنايى در بستر خواب است – زمينه ساز تجاذب است و اميد مي‌رود كه با به كار گرفتن اين گونه تاكتيك ها بار ديگر پيوند الفت و وحدت ، استحكام يابد و دفع و گريز و نفرت ، از كانون خانواده رخت بربندد.
با اين توضيحاتى كه داده شد ، در مورد تاكتيك سوم نيز معلوم است كه هدف ، اعمال قدرت و در هم كوبيدن جسم نحيف و اندام لطيف زن نيست.
شايد انسان با يك نظر ابتدايى در مورد سومين تاكتيكى كه در قرآن توصيه شده است ، فكر كند كه اسلام خواسته است دست مرد را باز بگذارد تا هر گونه بخواهد درباره زن اعمال قدرت كند و با كتك و مشت وسيلى و لگد او را در برابر خود تسليم نمايد ، در حالى كه هرگز چنين نيست.
بديهى است كه زدن مراتبى دارد . از يك پس گردنى بسيار معمولى و بى درد و رنج گرفته تا مرحله اى كه شخص از حركت بيفتد ، ولى نميرد ، همه زدن محسوب مى شود. تنها آن وقتى كه شخص بر اثر زدن ، قلب و پيكرش از كار بيفتد ، ديگر زدن نه ، بلكه كشتن گفته مي‌شود!‌
نكته مهم اين است كه حد و مرز زدن را چه كسى بايد مشخص كند؟ آيا مرد حق دارد درباره حد و مرز زدن خودش تصميم بگيرد و پيكر نحيف زن مظلومى كه گفتيم:‌اسلام ، «ريحانه» خلقت و گل زيبا و باطراوت بوستان هستى اش مى داند ، آن چنان در زير ضربات شلاق و مشت ولگد و سيلى و چوب درهم بكوبد كه پژمرده و ناتوان و رنجور گردد؟!‌
آيا زدن در چه موردى تجويز شده و آن جا كه تجويز شده ، چگونه زدنى مراد است؟! چه كسى بايد حد آن را تعيين كند؟ شوهر يا مقام ديگري؟‌!
ما قبلاً گفته ايم كه وجوب اطاعت زن از شوهر و به اصطلاح قرآنى «قنوت» زن ، صرفاً در محدوده زناشويى است و شوهر حق اين كه او را به جاروكشى و كهنه شويى و آشپزى و لباسشويى و اين گونه كارها وادار كند ندارد. اين ها چيزهايى است كه از راه تفاهم و صميميت و همكارى و همفكرى و گذشت و ايثار بايد به وسيله خود زن و شوهر حل شود و بنابراين ، شوهر در اين گونه امور حتى حق مؤاخذه هم ندارد ، ‌تا چه رسد به اين كه بخواهد قلدرى كند و با ضرب و جرح ، او را تسليم اراده خودسازد.
مرد بايد بداند كه كلفت يا كنيز به خانه نياورده ، بلكه همسر ، همكار ، همفكر و يار و مددكار به خانه آورده است و از او بايد فقط انتظار «قنوت» و «حفظ» داشته باشد.
بنابراين ، تاكتيك هاى سه گانه در محدوده خاص نشوز زن و ترك قنوت است و ربطى به مسائل و امورى كه معمولاً در محيط خانواده ، زنان به خاطر همكارى و همفكرى و همدلى انجام مى دهند ندارد. اين ، ‌پاسخ سؤال اول .
اما پاسخ سؤال دوم: يعني: حد و مرز زدن تا كجاست؟
خوشبختانه ، ‌در اين مورد ، اين مرد نيست كه هرگونه بخواهد عمل مي‌كند ، بلكه اسلام ، اين قدر او را در اين راه محدود كرده كه اگر بگويم:‌اين گونه زدن ها به نوازش كردن شبيه تر است تا تنبيه بدنى ،‌ گزاف نگفته ام.
زدنى كه اسلام تجويز كرده ، زدنى است دوستانه و آشتى انگيز ، نه قهر انگيز و رنج و رنجش آور.
وقتى مرد در برابر جهالت زن ، حق جهالت كردن ندارد و موظف است كه مظهر احسان باشد ، پر واضح است كه دست او براى زدن بسته شده و حق اعمال زور و قدرت مردانه خود را در اين مورد ندارد و بهتر است زور و قدرت خويش را براى جبهه هاى جنگ و دفاع از استقلال ميهن و مكتب نگاه دارى كند.
فقهاى ما مى گويند:‌
مرد حق ندارد زن خود را طورى بزند كه جاى آن بشكند ، يا زخم و جراحت ايجاد شود و حتى رنگ پوست كبود وسرخ بشود.
لازمه اين مطلب اين است كه:‌ اگر مردى زن خود را طورى بزند كه استخوان بكشند يا جاى آن مجروح شود يا كبود و سرخ گردد ، بايد قصاص شود يا ديه آن را طبق دستور اسلام به زن بپردازد.
از امام باقر (عليه السلام) روايت شده است كه: «انه الضرب بالسواك3 مقصود ، زدن با مسواك است.»
معلوم است كه وقتى مرد براى زدن همسر ، از حربه اى چون مسواك بتواند استفاده كند ، تا چه اندازه حق اعمال قدرت پيدا مى كند؟!
در قرآن راجع به زدن زن داستان شيرينى داريم:‌
ايوب در آن حالت رنجورى و دردمندى به واسطه شكوه همسرش خشمگين شد و او را كه يگانه پرستار مهربانش بود ،‌از خود راند و سوگند ياد كرد كه اگر بهبود يابد ، صد ضربه شلاق به او بزند ، اما هنگامى كه بهبود يافت ، خداوند به او دستور داد:
وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِب بِّهِ وَلَا تَحْنَثْ 4 يك دسته گياه بردار و او را بزن و با سوگند خود مخالفت نكن.
معلوم است كه اين گونه زدن ، به نوازش كردن شبيه تر است تا آزردن و ناراحت كردن!‌
بدين ترتيب ، ‌بايد در برابر عظمت قرآن و رهبران اسلام سر تعظيم فرود آوريم كه در مسأله زدن زنان ، عاملى بازدارنده هستند ، نه عامل تحريك كننده!‌
زنى كه مى بيند شوهرش در برابر جهالت او ، موعظه و ارشاد مى كند و عكس العمل او در برابر اين جهالت ،‌در صورت عدم تأثير موعظه ، يك بى اعتنايى در بستر خواب است و در عين داشتن قدرت ، به هيج وجه حاضر به آزردن جسمى او نيست و همچون ايوب ، صبر و بردبارى پيشه مى كند ، چگونه واكنشى نشان مى دهد؟!
يقيناً اگر قابل اصلاح است ، با همين تاكتيك‌ها اصلاح مي‌شود ، و اگر قابل اصلاح نيست، آزردن جسم او نيز دردى را دوا نمى كند و بايد فكر ديگرى كرد.
يكى از نويسندگان مصرى ، در توجيه مسأله زدن زن گفته است: «بعضى دچار بيمارى مازوشيسم – كه در مقابل بيمارى ساديسم است – هستند. كسى كه بيمارى ساديسم دارد ، از آزار ديگران لذت جنسى مي‌برد و كسى كه بيمارى مازوشيسم دارد ، از آزار خويش!»
وى مى گويد: «با توجه به اين كه بعضى از زنان به يك بيمارى خفيف مازوشيسم مبتلا هستند ،‌قرآن كريم تجويز كرده است كه وقتى موعظه و بي‌اعتنايى در بستر خواب مؤثر واقع نشد ، او را بزنند.»
اگر مرد به اين بيمارى مبتلا شد ، چه بايد كرد؟ اگر يكى از اينها گرفتار ساديسم شدند ، تكليف چيست؟
وانگهى ، در صورتى كه اين خود آزارى زن مى تواند به حال او مفيد باشد كه واقعا مرد ،‌حق آزردن جسمى او را داشته باشد ، در حالى كه او حتى حق اين كه طورى او را بزند كه جاى آن سرخ شود نيز ندارد.
به علاوه ،‌اگر زن بيمار است بايد درمان شود و معلوم است كه زدن ، درمان بيمارى او نيست ، بلكه تشديد بيمارى است!‌
گمان من اين است كه تأثير عاطفى و اخلاقى اين گونه تغييرات ، به مراتب بيشتر از اين است كه صريحاً دستور نزدن داده بشود ، تا تو خواننده گرامى ،‌چگونه بينديشي؟! اما اگر مرد نتواند با اين گونه تاكتيك‌ها زن را به راه آورد ، چه بايد كرد؟ اگر خود مرد نيز مقصر باشد و زن هم نتواند با تذكرات ،‌او را متنبه سازد ،‌چاره چيست؟!
خلاصه ، اگر محبت ، جاى خود را به عداوت و گذشت ، جاى خود رابه شدت عمل و وحدت ،‌جاى خود را به كثرت داد ، چه كنيم؟‌

شقاق به جاى وفاق و سازگارى

آيا جامعه در برابر متلاشى شدن خانواده‌ها مى تواند بى تفاوت بماند؟ آيا محاكم خانوادگى وظيفه دارند گسيختن پيوند زناشويى و دادن اجازه نامه طلاق را اولين يا آخرين اقدام خود قرار دهند؟‌
اگر توجه كنيم كه اسلام ، طلاق را به عنوان يك «حلال منفور!» معرفى كرده است به هيچ وجه موافق متلاشى شدن خانواده ها نيست ، جواب همه سؤالات فوق روشن مي‌شود.
خوشبختانه ، باز خود قرآن ،‌كليد حل معما را به دست ما داده و در اين مورد فرموده است:
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن يُرِيدَا إِصْلاَحًا يُوَفِّقِ اللّهُ بَيْنَهُمَا5]؛ اگر بيم داريد كه در ميان آنها عداوت و دشمنى واقع شود ، يك داور از بستگان شوهر و يك داور از بستگان زن ، مأمور حل اختلافات كنيد؛ اگر مايل به اصلاح باشند ، خداوند ميان آنها توافق برقرار مى كند.
در اين دستورالعمل قرآنى سه نكته ، جلب توجه مى كند:
1- داوران بايد از بستگان زن و شوهر باشند تا هم از مسائل خانوادگى آنها اطلاع بيشترى داشته باشند و هم طرح پاره اى از مسائل نزد آنها ، به شؤونات خانوادگى صدمه و لطمه اى نزند و زن و شوهر بتوانند سفره دل خود را پيش آنها بگشايند و داوران خانوادگى را در راه حل اختلاف ، يارى كنند.
در اين جا تكليف دادگاه هاى خانواده نيز روشن مى شود؛ اين گونه دادگاه ها ، در چنين مواردى وظيفه دارند براى حل اختلافات ،‌به داوران خانوادگى متوسل شوند تا در كار خود موفقيت بيشترى داشته باشند.
پيوند عاطفى موجود ميان زن و بستگان و همچنين شوهر و بستگان ،‌نقش مهم و مؤثرى مى تواند داشته باشد.
اسلام خواسته است براى التيام دادن ميان زن و شوهر و استوار داشتن بنيان مقدس خانواده ، از همه اين جنبه ها استفاده كند و با به ميان كشيدن پاى بستگان زن و شوهر ، از همه احتمالات و امكانات ، براى رام كردن دو قلب و دو روحى كه از يكديگر گريزان گشته و احياناً‌نسبت به هم نفرتى پيدا كرده اند ،‌استفاده كند.
با توجه به اين كه اسلام ، در تقويت عواطف خويشاوندى نيز نقش مؤثرى دارد ، بهتر مي‌توانيم به اهميت داورى هاى خانوادگى پى ببريم.
گاهى زن نسبت به برادر يا خواهر يا يكى از بستگان خود علاقه شديدى دارد و مرد نيز در بين بستگان ، فردى را بيشتر دوست مى دارد ، اين گونه افراد ، خوب مى توانند ميان زن و شوهر آشتى بدهند.
ريش سفيد‌هاى خانواده‌ها ، هنوز هم در جامعه ما ، سخت مورد احترامند. اسلام هم مي‌خواهد كه اين گونه افراد در ميان فاميل ، نقش پيامبر در ميان امت را داشته باشند. به يقين ، اينها مى توانند از تجارب و نفوذ كلام خود بهره گيرند و پيوند زناشويى را از پاره شدن حفظ كنند.
2- درست است كه داوران خانوادگى از نفوذ كلام و تجارب خود در راه حل اختلافات ،‌استفاده مى كنند ، اما خواست خود زن و شوهر ،‌از هر چيزى مؤثرتر است. وقتى كار زن يا شوهر يا هر دو به مرحله اى رسيده است كه اگر طرف مقابل ، خلق و خوى و جمال و صفاى حوران يا فرشتگان هم پيدا كند ، باز احساس علاقه و دلبستگى نمى كند ، چه مى شود كرد؟‌!
گاه است كه هر يك از طرفين اختلاف ، طرف مقابل را با شرايطى حاضر است بپذيرد ، اين جاست كه داوران خانوادگى مى توانند ميان آنها ايجاد توافق كنند؛ در حقيقت ، زمينه آشتى فراهم است ، فقط داوران خانوادگى بايد سعى كنند ، زمينه موجود را تقويت نمايند و مورد استفاده قرار دهند.
در اين جا خدا هم كمك مى كند؛ زيرا قرآن كريم مى فرمايد: «اگر زن و شوهر طالب اصلاح باشند ، خداوند ميان آنها توافق برقرار مى كند.»
اما گاهى هم هست كه يكى از آنها ديگرى را حاضر نيست به هيچ وجه بپذيرد ، اين جا ديگر از داوران كارى ساخته نيست و خدا نيزدخالتى نمى كند.‌
3- از آن جا كه ممكن است ريش سفيد‌ها و بزرگتر ها به جاى كوشش در ايجاد تفاهم و توافق سعى كنند به اجبار و تهديد ، آنها را رام و مقيد سازند و مخصوصاً چنين احتمالى در مورد بستگان بسيار قوى است ، قرآن ، رسيدن به آشتى و توافق را منوط به خواست هر دو آنها ساخته و براى هيچ كدام امتيازى قايل نشده و از هيچ يك نيز سلب اختيار نكرده است.
اين خود زن و شوهرند كه بايد طالب اصلاح و آشتى باشند. اصلاح و آشتى و تحميلى چه دردى را دوا مي‌كند؟!
همان طورى كه در بستن پيمان زناشويى ،‌زن و شوهر بايد آزادى كامل داشته باشند ، در آشتى و خاتمه دادن به جنگ و دعوا و دشمنى نيز بايد خودشان ، آزادى كامل داشته باشند.
همان طورى كه در بستن پيوند زناشويى ، بستگان زن و مرد ، نقش كدخدا منشى دارند و هيچ كس حق تحميل نظر و عقيده و سليقه خود بر آنها ندارد ، در اين مرحله نيز آنها بايد كدخدامنشانه عمل كنند و به هيچ وجه در كار آنها دخالت نداشته و از آنها سلب آزادى ننمايند.
چنين برخوردى با مسأله ، يك برخورد صد در صد قرآنى و اسلامى است و اگر همه اين تدبيرها بى نتيجه ماند ، راهى جز طلاق و متاركه ،‌باقى نمي‌ماند.

پی نوشتها :

1 ـ نساء, آيه 34.
2 - روضة المتقين: ج 8، ص 369.
3 - تفسير الميزان: ج 4, ص 371.
4ـ ص. آيه 44.
5 ـ نساء, آيه 35.

خانواده در قرآن

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار