عبور از ترديد

معارف اسلامی

عبور از ترديد

دين پژوهان معاصري كه به پژوهش و كاوش در اديان ابتدايي مشغولند، چندين ويژگي مشترك را ميان اديان ابتدايي برمي شمارند كه يكي از اين ويژگيها قرباني كردن است. شايد بتوان گفت انجام و اهداي قرباني، يكي از اساسي ترين پايه هاي پيدايش ديگر اركان مذهبي است. انسان اوليه ديندار، براي احساس نزديكي به وجودي كه او را مقدس مي انگاشت و برايش برتري قايل بود، الحاح و زاري و اظهار عجز مي نمود و گاه نيز براي كامل كردن نياز خود به درگاه آن موجود بي نياز، به قرباني كردن روي مي آورد. قربانيها- خواه حيوان و خواه انسان- همه به منظور احساس نزديكي با آن موجود مقدس بوده است.
البته، تقديم هدايا و قربانيها بدون سخن گفتن و استفاده كردن از كلمات مناسب ميسر نمي شده است و همين نقطه را مي توان به عنوان اولين بذرهاي نيايش تلقي كرد.
البته اين بدان معنا نيست كه به وجود آمدن نيايش، ادعيه و اوراد ديني ابتدايي، صرفاً از همين خاستگاه بوده ا ست. مسأله ديگر اين است كه انجام و اعمال مراسم قرباني (كه البته به مرور از صورتي ساده به گونه اي پيچيده تغيير شكل داده بود) به مكان و جايگاه خاصي نياز داشت و به همين منظور محلهايي به وجود آمد كه كم كم به معابد و مقابر مقدس تبديل شد.
قرباني كردن، يكي از اجزاي مهم بسياري از دينهاي الهي در زمان انسان متمدن است، زيرا نفس قرباني كردن به درگاه خداوند، دليل بر توبه، اعتراف، تقديس، كفاره و شكر است.
از طرفي ديگر، اين انجام مراسم و مناسك با تشريفاتي همراه شد كه بتدريج از حالت انضمامي شان كاسته و به شرايطي تبديل شدند كه امكان پذيرفته شدن قرباني بدون آن ميسر نبود. از همين رو، افرادي به عنوان طبقه اي از كاهنان و روحانيون ديني به وجود آمدند كه وظيفه آنها هدايت اين مراسم براي انجام درست تشريفاتشان بود.
سنت قرباني كردن در اسلام و تا حدود بسياري در دين يهود، از حركت اين بزرگ پيامبر تاريخ بشريت اخذ شده است، با اين تفاوت كه در اسلام آن قرباني، اسماعيل معرفي شده و در عهد عتيق، اسحاق كه از بطن ساره همسر اول ابراهيم بوده است، با توجه به اينكه اسحاق از پيامبران الهي و پسر حضرت يعقوب و نياي بزرگ قوم بني اسرائيل است. هرچند در قرآن و در عهد عتيق، نخستين قرباني، قرباني هابيل و قابيل بوده است. چنانكه گفته اند، قرباني قابيل از نوبرانه محصولات كشاورزي اش بود كه طبق روايات و داستان پيامبران چيز چشمگيري نيز نبوده است و قرباني هابيل گوسفندي درشت و عالي از گله اش.
«عيد» در لغت از ماده عود است و در اصطلاح عرفا تجلياتي است كه به وسيله اعاده اعمال بر قلب و دل سالك فرو مي ريزد. ذبح نيز اگرچه در لغت به معناي كشتن است، اما به قول «سلمي» در طبقات، ذبح نفس شرط رستگاري است كه تا نفس اماره را ذبح نكند، رستگار نشود.
دومين قرباني ذكر شده در تاريخ ديني انسان پس از طوفان نوح بوده است. چنانكه آمده است؛ « و (پس از فرو نشستن طوفان) نوح قربانگاهي را از براي خداوند برپا كرد و از هر بهيمه اي طاهر و از هر مرغ پاك گرفته قربانيهاي سوختني بر آن مذبح تقريب نمود.»(1)
حضرت ابراهيم(ع) از پيامبران اولي العزم الهي است و خانه كعبه را كه در روايات بناي آن به حضرت آدم منسوب است، به همراهي پسر خود اسماعيل حياتي دوباره بخشيد و مرمتي تازه و اساسي كرد، و مراسم حج را به گونه فعلي اش پايه گذاري كرد و از آن تاريخ به بعد تمامي حنفا و بعد از ظهور حضرت محمد(ص) تمامي مسلمانان جهان (آنهايي كه توانايي دارند) به طواف و انجام مراسم حج مكلف هستند كه اتفاقاً يكي از اين مراسم، قرباني به جاي آوردن در پيشگاه خداوند متعال است.چنانكه ذكر شد، قرباني كردن در دين اسلام نيز بسيار پراهميت تلقي شده است. تا جايي كه يكي از اعياد بزرگ مسلمانان نيز به اين نام خوانده مي شود. اين عيد و مراسم از زواياي گوناگون ديني، عرفاني، فلسفي و اجتماعي، قابل بررسي و تبيين است.در قرآن آمده است: همانا نخستين خانه اي كه براي مردم بنا نهاده شد، خانه پربركتي است كه در مكه قرار دارد و اين خانه الهي كه كعبه نام دارد، زيارتگاه اهل دلي است كه به حكم خداوند تبارك در سوره آل عمران بر هر كسي كه توانايي رفتن بدان را داشته باشد، واجب است. حج بعد از نماز، روزه و زكات چهارمين ركن دين است و همان گونه كه درباره قرباني كه خود يكي از اعمال حج است گفته شد، خود حج نيز از منظرهاي گوناگوني قابل شناخت است.اما پنجمين عمل حج تمتع و دومين عمل منا براي كسي كه در حج تمتع است، قرباني كردن است. قرباني كردن كه باز طبق نص صريح آيه 37 سوره «حج»، نشانه تقوا و فداكاري در راه بينوايان و فقر است.اين روز كه روز دهم ذي الحجه است و در تقويم عيني و ذهني مسلمانان عيد خوانده مي شود. به نوعي يادآور همان سربلندي ابراهيم(ع) در آزمايش الهي است. سربلندي در فراخواندگي الهي به ذبح عزيزترين فرد زندگي مادي يعني فرزندش، نشانه اي از پيروزي فرمان الهي و اطاعت معشوق بر امور اخلاقي و سنتهايي جز خواست اوست. كه البته اين نيز خود امري پيچيده است كه كساني چون «غزالي»، «ويليام اكامي» و «كي يركگور» در آن با نگاه به اخلاق مبتني بر امر الهي، نظر دارند.
براي شناخت بيشتر اين رسم و سنت الهي كه ميان مسلمانان مرسوم است، شايد بهتر باشد از جزئيات خود مراسم، آمادگي لازم قبل و بعد آن، مختصر آگاهي به دست دهيم.گفته شده ابراهيم(ع) در شب هشتم ذي الحجه خواب ديد فرشته اي بر فراز سرش ايستاده و مي گويد: اي ابراهيم ! پروردگار تو مي فرمايد اسماعيل، فرزند خود را براي من قرباني كن. آن حضرت وحشت زده از خواب بيدار شد و در حيرت بود كه اين خوابي شيطاني است يا از تلقينات الهي بوده است. بر همين اساس نيز روز هشتم ذي الحجه را «يوم الترديد» مي خوانند. چون دو مرتبه ديگر نيز ابراهيم(ع) اين رؤياي صادقه را ديد. در روز نهم ذي الحجه كه مسلمانان آن را روز عرفه مي خوانند. برايش مسجل شد كه اين خواب از الهامهاي رحماني است و از همين رو در روز دهم اسماعيل را آراسته كرد و به منا برد. منا دره اي است به عرض تقريباً هفتصد متر و طول دو كيلومتر كه امروزه حج گزاران بايد از سر زدن خورشيد روز دهم تا ظهر روز دوازدهم در اين دره بمانند.در باب وجه تسميه كلمه منا در كتاب «اخبار مكه» ازرقي مي نويسد: منا را «منا» گويند، چون هنگامي كه جبرئيل خواست از آدم جدا شود، او را گفت آرزو كن! آدم گفت بهشت را آرزو مي كنم و به اين سبب منا ناميده شد، چون آرزوي آدم است.
همچنين از ازرقي نقل است كه آن را منا گويند، چون خون در آنجا ريخته مي شود. به هر حال ابراهيم(ع) فرزند را به قربانگاه برد و طبق روايات و داستانهاي تاريخي پس از اعلام قصد خود، به او و استقبال اسماعيل(ع) از اين مسأله تيغ بر گردن فرزند گذارد، اما تيغ نبريد و از طرف خداوند قوچي فرستاده شد كه قرباني كند و اين گونه ابراهيم(ع) از آزمايش الهي سربلند شد و از پس همين اجرا بود كه حضرت به همراه اسماعيل(ع) به بازسازي خانه كعبه همت گمارد.اما حج گزاران مسلمان پس از آنكه در روز هشتم ذي حجه بار ديگر لباس احرام مي پوشند. با نيت و قصد قربت لبيك گويان رهسپار صحراي عرفات مي شوند كه در فاصله 21 كيلومتري شمال مكه بر سر راه طائف است. عرفات از معناي عرفه و شناخت مي آيد. حج گزاران از ظهر تا غروب روز نهم ذي حجه در اين صحرا گرد هم مي آيند و به تفكر در اعمال، توبه و عبادت مشغول مي شوند. در فلسفه اين عمل بايد گفت آن چنان كه گاه ظاهر هر چيزي مي تواند شخص را از توجه به باطن آن دور كند، در حج نيز شخص از مجاورت و طواف خانه كعبه فاصله مي گيرد و به صحراي عرفات مي رود تا از «ديدار خانه» به «زيارت صاحب خانه» برسد.
گو اينكه طبيعت صحرا، به نوعي بديل طبيعتي است كه صحنه راز و نياز شناخت آميز همه پيامبران الهي نيز بوده است. در اين روز مستحب است كه حج گزار ضمن دوري از آنچه موجب تفرق حواس او مي شود، ذهن و عين خود را متوجه حضرت حق نمايد و اعمال و اذكاري را انجام دهد و در آن تدبر كند. از جمله آن اذكار، تلاوت آيات خاصي از قرآن است كه مطمئناً با مراجعه به آنها مي توان به عمق معاني لازم براي رسيدن به شناختي حقيقي كه بدان توصيه شده است، رسيد.
در اول مغرب شب نهم همه حج گزاران بايد از صحراي عرفات به سوي صحراي مشعر كوچ كنند و در آنجا تا اول طلوع آفتاب روز دهم توقف داشته باشند، كه در همانجا هم بايد اقدام به جمع كردن هفتاد سنگريزه براي عمل نمادين «رمي جمرات» داشته باشند. در روز دهم است كه به محض طلوع آفتاب، حج گزاران به سوي منا سرازير مي شوند و با پرتاب كردن هفت سنگ به جمره عقبه، گويي تمامي شيطانهاي درون و بيرون را از خود مي رانند.تازه در اين مرحله است كه حاجي براي خارج شدن از احرام بايد قرباني كند. قرباني بايد از شتر 6 سال به بالا، گاو و بز سه سال به بالا و ميش يكسال به بالا كه ناقص الخلقه نباشد، انتخاب شود و كسي كه قادر به خريد قرباني نيست، بايد سه روز حج و هفت روز پس از مراجعت روزه بگيرد و در اين صورت است كه شخص مي تواند پس از انجام مراسم قرباني، از احرام خارج شود.گفتيم كه عيد قربان از منظرگاه خاصي قابل تماشا است. اما زيباترين و نزديك ترين منظر را نسبت به جان آدمي و عيد قربان، عرفان برقرار كرده است. زيرا به قول (تهانوي در كشاف) «عيد از تجلي جمال به هر روش كه باشد خواه جلالي و خواه جمالي، بر قلب سالك عايد شود» و عيد قربان كه در تعبيري ديگر همان كشتن نفس اماره معرفي شده، تجلي جمال الهي است. حج گزار كه در تماشاي اين سير الهي است، مي خواهد از احرام خارج شود و بار ديگر چون ميهماني از راه بعيد، به طبيعت مادي ما پا بگذارد.
برخيز و به ميدان رو در حلقه رندان رو
رو جانب مهمان رو كز راه بعيد آمد

پي نوشت:

عهد عتيق سفر تكوين:21 به نقل از تبيان

ياسر هدايتي – روزنامه قدس – شماره 5738

دفعات نمایش : 117

تاریخ: 1387.2.23

اخبار معارف اسلامی

حضور در مکان ها و مراسم مذهبی ، ضامن افزایش عمر

بسيج فرهنگ ناب را در جامعه جاري ساخت

نقش نماز در سلامت به جاي واحد معارف دانشجويان ...

فعالیت رسمی شبکه ثقلین، 9 ماه دیگر آغاز می‌شود ...

تاسیس مرکز گفتگوی شیعه و سنی در کویت

رسالت هنرمندان روشن كردن جلوه هاي حق تعالي است ...

هنرمندان سینما با تعمق در مبانی دینی آثار فاخر ...

رسالت نقاش مسلمان، انتقال زيبايی‌های دين به مخاطب ...