نظر اسلام درباره ي حقانیت ادیان یا پلورالیزم دینی چیست؟
در رابطه با مسأله حقانیت ادیان(Pluralism) یا پلورالیزم دینی (Religious) ، باید چند موضوع زیر را مورد توجه قرار داد:
1. چیستی حقانیت ادیان با بررسی نظریه ي پلورالیزم دینی، می توان اصل ادعای حقانیت ادیان را مشتمل بر گزینه های زیر دانست:
الف) منظور از حقانیت ادیان این است که اعتقادات آنها، صادق و پذیرش و تعبّد به آنها، جایز و موجب رستگاری پیروانشان می باشند.
ب) منظور از حقانیت ادیان، برحق بودن عَرضی است؛ نه در طول زمان و به عبارت دیگر، سخن بر سر این نیست که آیین هر پیامبری، در زمان خود، حق بوده است؛ بلکه به این معناست که همه یا تعدادی از ادیان ، در همه زمان ها بر حق می باشند.
ج) حقانیت ادیان به طور مساوی است؛ نه دارای مراتب تشکیکی و به عبارت دیگر، نمی توان «برحق بودن» را درجه بندی کرد تا در پرتو آن، دینی بهره مندی بیشتری از حقیقت کسب کند و دین دیگر در رتبه ي فروتر از آن قرار گیرد. بر اساس این فرض، هیچ فرقی بین اسلام، یهودیت، مسیحیت و دیگر ادیان نیست.
د) منظور از حقانیت ادیان، جهات مشترکشان نیست؛ بلکه ادیان- با اختلافاتی که دارند – همه بر حقند؛ یعنی هم توحید اسلامی بر حق است، هم تثلیث مسیحی، هم ثنویت زرتشتی و هم بی خدایی بودایی گری.
2. عقل و پلورالیزم دینی ژرف کاوی های عقلی، بطلان پلورالیزم دینی را آشکار می سازد. این مسأله دلایل متعددی دارد که برخی عبارتند از:
الف) استلزام تناقص (Contradiction) ادیان موجود، دارای آموزه هایی است که برخی از آنها با یکدیگر در تضاد و یا تناقض می باشد. بنابراین، حقانیت همه ي آنها، مستلزم جمع ضدین یا جمع نقیضین است و چنین چیزی، محال است؛ به عنوان مثال، آیین اسلام، بر یکتایی خداوند تأکید دارد؛ مسیحیت قايل به « تثلیت » ؛ یعنی خدای پدر، خدای پسرو خدای روح القدس است و زرتشتی گری نیز به «ثنویت» و دوگانه پرستی گرایش دارد! هر یک از این آموزه ها، نفی کننده ي دیگری است. بنابراین، اگر هر سه دین، بر حق باشند، باید هم یکتاپرستی صحیح باشد، هم دوگانه پرستی و هم سه گانه پرستی، که چنین چیزی، به تناقض می انجامد و محال است؛ زیرا یگانگی خداوند، مساوی با نفی دو یا سه خدایی است؛ در حالی که ثنویت و مسیحیت به بیش از یک خدا اقرار می کنند. بنابراین، حقانیت همه ي آنها ، یعنی این که خدا یکی است و بیش از یکی است و این، تناقض و محال است.
ب) استلزام خودستیزی (Self Contradiction) حقانیت همه ي ادیان ، موجب خودستیزی است؛ زیرا هر دینی آموزه های مخالف در دین های دیگر را نفی کرده یا به طور کلی، دین دیگر را باطل می داند. بنابراین، هر یک از این ادیان – اگر بر حق باشند – باید ادعایشان نیز حق بوده، مورد قبول قرار گیرد. بنابراین، از حقانیت هر دین، بطلان دیگر ادیان به دست می آید و قیاس پلورالیزم دینی مبنی بر حق پنداری همه ي ادیان، بطلان همه ي ادیان را نتیجه می دهد. از این رو، گفته شده است که پلورالیزم دینی، برانداز است و علیه خود حکم می کند.
ج)استلزام شکاکیت دینی پندار پلورالیزم دینی، مبتنی بر نظریه ي «نسبیت معرفت» (Epistemic Relativism) و یا شکاکیت است و سرانجامی جز شکاکیت (Scepticism) دینی ندارد؛ زیرا این پندار از سویی به حقانیت همه ي ادیان حکم می کند و از دیگر سو، ادیان موجود یکدیگر را نفی می کنند!
نتیجه ي این تعارض ، چیزی جز همان شکاکیت و سرگردانی نیست. به عبارت دیگر، پلورالیزم دینی، از سویی مبنی بر شکاکیت یا نسبیت معرفت است و از سوی دیگر، نتیجه ي آن چیزی جز شکاکیت دینی نیست.
3. عقل و دین حق بیان شد که همه ي ادیان نمی توانند از حقانیت مساوی برخوردار باشند؛ اکنون این سؤوال پدید می آید که از دیدگاه خرد چه راهی برای تشخیص دین حق از دیگر ادیان وجود دارد و به عبارت دیگر ، ملاک حقانیت یک دین و روش سنجش آن از دیدگاه عقلی چیست؟ در پاسخ می توان گفت دینی بر حق است که دارای اوصاف زیر باشد :
- عقاید و آموزه های آن ، نه تنها خردستیز نباشد، بلکه به وسیله ي عقل و برهان مورد تأیید قرار گیرد.
- دارای خاستگاه الهی باشد.
- آموزه های آن، تعریف نشده باشد.
- از سوی پیامبران الهی بعدی ، نسخ نشده باشد .
- از دیگر ادیان موجود، جامع تر و کامل تر باشد.
- بررسی تطبیقی ادیان بر اساس این موارد، تحقیقی گسترده و فرخ دامن می طلبد؛ در عین حال، به طور فشرده و کوتاه به مقایسه- ي چند دین بزرگ خواهیم پرداخت :
الف) مهم ترین رکن اسای یک دین « خداشناسی» آن است . آموزه ي خداشناسی و توحید در اسلام ، خردپذیرترین آموزه است و دلایل استوار بسیاری، بر آن گواهی می دهد. اثبات توحید به خودی خود، ابطال کننده ي آموزه ي « تثلیث» و « ثنویت» است . بنابراین، همین مسأله به تنهایی برای اثبات عدم حقانیت ادیان غیر الهی، مانند بودایی گری و هر دین دیگر مشتمل بر شرک – مانند مسیحیت و زرتشتی گیری- کافی است.
ب) بسیاری از ادیان با وجود دارا بودن پیشینه ي الهی در طول تاریخ، دچار تحریفات چشمگیری شده، اصالت خود را از دست داده اند . این مسئله باعث شده تا آموزه های خردستیز بسیاری در این ادیان رخ نماید.1
توماس میشل ، استاد الهیات مسیحی چنین می نویسد:به اعتقاد بیشتر متفکران کاتولیک،پروتستان و ارتدوکس، کتب مقدس، املای الهی نیست و دارای عصمت لفظی نمی باشد و گاهی نویسندگان بشری آن، نظریات غلط یا اطلاعات اشتباه آمیزی را در متن کتاب باقی گذاشته اند.2
4. قرآن وپلورالیزم دینی قرآن علاوه بر دلالت بر انحصار دین حق در اسلام و نفی پلورالیسم و تکثّر گرایی دینی،به صراحت با برخی از اصول و مبانی پتورالیسم ،مخالف است و آن را باطل می کند.آیات قرآن در این باره ،به سه بخش زیر تقسیم می شوند:
الف)امکان رسیدن به حقیقت برخی از آیات قرآن ، با مبنای شکاکیت ،نسبیت گرایی و عدم امکان دست یابی به حقیقت - که از مبانی و پیش فرض های پلورالیزم دینی است- در تضاد و تقابل بوده ، نشان می دهند که از دیدگاه قرآن به هیچ وجه شکاکیت و نسبیّت در دین، مورد پذیرش نیست و رسیدن به حقیقت، امکان پذیر است.این آیات عبارتند از:
- آیاتی که شک ورزان را مورد سرزنش قرار می دهد.3
- آیاتی که ادله پیامبران را روشن و آشکار و تردید شکاکان را بی وجه معرفی می کند.4
- آیاتی که امر به تبعیت از علم و یقین و نهی از پیروی ظن و گمان دارد.5
ب) عدم قبول غیر اسلام این آیات ، با صراحت ، اسلام را تنها دین حق و صراط مستقیم معرفی می کند و عقاید پیروان سایر ادیان را باطل معرفی کرده، آنان را پیروی از اسلام دعوت می کند. به آیات زیر، دقت کنید:
1. «و هر کس جز اسلام ، دینی [دیگر] جوید ،هرگز از وی پذیرفته نشود و وی در آخرت از زیانکاران است ».6 البته اسلام، همه ي پیامبران الهی را راهبر به سوی حقیقت دانسته ، دین همه را اسلام می داند. بنابراین، پیروی از پیامبران خدا در عصر رسالتشان ، همان اسلام است و مصداق آن در زمان رسالت حضرت ختمی مرتبت، پیروی از آیین حضرت محمد (صلی الله علیه و آله ) است.
2. « هرگز یهودیان و ترسایان از تو راضی نمی شوند؛ مگر آن که از کیش آنان پیروی کنی؛ بگو: در حقیقت، تنها هدایت خداست که هدایت [واقعی] است و چنان چه پس از آن علمی که تو را حاصل شد، از هوس های آنان پیروی کنی، در برابر خدا، سرور و یاوری نخواهی داشت». 7
.3 « و یهود گفتند : عزیر ، پسر خداست و نسا را گفتند : مسیح ، پسر خداست ! این سخنی است [باطل] که به زمان می آورند و به گفتار کسانی که پیش از این کافر شده اند، شباهت دارد. خدا آنان را بکشُد؛ چگونه [از حق] باز گردانده می شوند»! 8
ج) دین همه انسانها بسیاری از آیات قرآن ، همه ي انسانها را مخاطب قرار داده، به دین اسلام دعوت کرده و قرآن و پیامبر اسلام را هادی همه ي انسانها معرفی کرده است. در قرآن چنین آمده است : « و ما تو را نفرستادیم ؛ مگر برای همه ي مردم تا [آنها را به پاداش الهی] بشارت دهی و [از عذاب او] بترسانی ».9 در جای دیگر چنین آمده است : « بگو : ای مردم! من فرستاده ي به سوی همه ي شما هستم ».10 هم چنین درباره ي همگانی بودن قرآن، چنین آمده است: « آن کتاب (قرآن) ، نیست. مگر تذکری برای همه ي جهانیان».11
د) فراخوانی اهل کتاب به اسلام قرآن مجید، اهل کتاب را به اسلام فرا خوانده ، روی گردانی از آن را کفر و حق پوشی تلقی می کند : « ای اهل کتاب ! پیامبر ما به سوی شما آمد؛ در حالی که بسیاری از حقایق کتاب [آسمانی] را که شما مخفی داشتید روشن می سازد و از بسیاری از آنها صرفنظر می- کند. آری [ او] از جانب خدا ، به سوی شما نور و کتاب آشکاری آورد. خداوند به برکت آن، کسانی را که خوشنودی او را پیروی کنند، به راه های سلامت، هدایت می کند و به فرمان خود، از تاریکی ها به سوی روشنایی می برد و آنها را به راه راست هدایت می کند».12
قرآن در جایی دیگر می فرماید: « ای اهل کتاب! چرا به آیات خدا کافر می شوید؛ در حالی که [بر درستی آن] گواهید »؟13
5. تفکیک حقیقت و معذور بودن هر چند دین حق و صراط مستقیم واحد است، ولی حجت بودن، گوناگون است و مسأله حقانیت را باید از آن جدا کرد. پیروان سایر ادیان، خارج از شریعت حق و مطلوب الهی اند؛ اما در صورت وجود شرایطی، دارای حجت و دلیل خواهند بود. این شرایط عبارتند از : جهل غیر مقصرانه نسبت به اسلام ، طالب بودن حقیقت در سویدای دل ، جست و جوی حق در حد مقدور و پای بندی به احکام عقل و فطرت.
بر این اساس ، انسانها، هرچند راهشان « صراط مستقیم» و دین حق نیست ، اما در روز قیامت، نزد خداوند، معذورند. قرآن از این گروه، با عنوان « مستضعفین» یاد کرده است. این گروه، ضمن معذور بودن، به تناسب صدق باطنی و نوع عقاید و رفتار و به عبارت دیگر، متناسب با میزان « حسن فاعلی» و « حسن فعلی»، بهره ای از سعادت برده ، به درجه ای از سعادت نایل خواهند شد . چکیده دیدگاه اسلام این گونه است :
الف ) دین حق، تنها اسلام است و اسلام همان آیین توحیدی به معنای کامل کلمه و در همه ي ابعاد آن است که دین همه ي انبیای الهی بوده ، آنان ، همگان را به سوی آن دعوت کرده اند. بنابراین، آموزه هایی چون تثلیث، ثنویت و ...، هرگز بنیاد و اسا درستی ندارد.
ب ) از نظر اسلام، شریعت دارای کثرت طولی است؛ یعنی آن چه در طول تاریخ تغییر کرده، شریعت الهی بوده است و هر پیامبر صاحب شریعتی ، شریعت پیشین را نسخ و شریعتی کامل تر و متناسب با رشد بشر و مقتضیات زمان، عرضه کرده است . بنابراین، تکثر طولی – نه عرضی – شریعت، وجود داشته است و با شریعت خاتم، همه ي شرایع پیشین، نقض شده و تنها شریعت مقبول، شریعت محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) است.
ج) نجات و رستگاری انسان، تابع حجت هایی است که خداوند بر انسان تمام کرده و پاسخ انسان به آنهاست. هر کس در حد حجت های درونی ( عقل، فطرت و ...) و حجت های بیرونی (تعالیم پیامبران) که به آنها دسترسی داشته است و یا می توانست به آنها دسترسی یابد، مسؤول و ورای آن، معذور است .
برای آشنایی بیشتر در این زمینه به کتابهای زیر مراجعه کنید:
1. مرتضی مطهری، عدل الهی .
2. سویه های پلورالیزم ، محمدحسن قدردان قراملکی ، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
پي نوشت ها: 1. ر.ک: مصطفی زمانی، به سوی اسلام یا آیین کلیسا، پیام اسلام، قم 1346؛ محمد صادقی، بشارات عهدین؛ حقیقت مسیحیت، موسسه در راه حق.
2. توماس میشل، کلام مسیحی ، ترجمه ي حسین توفیقی، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب ، ص ص 27 – 23.
3. نحل ، آیه 66 ؛ جاثیه ، آیه 32.
4. ابراهیم، آیه 9 و 10.
5. اسراء ، آیه 36؛ یونس ، آیه 36؛ نجم ، آیه 28 .
6. آل عمران، آیه 85 .
7. بقره، آیه 120 .
8. توبه ، آیه 30.
9. سباء ، آیه 28.
10. اعراف، آیه 158.
11. تکویر، آیه 27.
12. مائده، آیه 16-15.
13. آل عمران، آیه 7. ماهنامه پرسمان - شماره ي 52 |