آشنایی با مفاخر و عالمان دین و دانشمندان یک ملت ، آشنایی با فرهنگ آن ملت است و دانستن رمز و راز موفقیت آنان در رشد ، بالندگی ، تهذیب و تکامل انسان ها خصوصاً نسل جوان مفید و سازنده است . از جمله این عالمان فرزانه ملا محمّد مهدی نراقی معروف به محقق نراقی است . وی یکی از مجتهدان برجسته در دو قرن دوازده و سیزده هجری قمری است و به لحاظ جمعیت در علوم و فنون و آراستگی به فضایل اخلاقی و صفات ملکوتی از مفاخر و نوابغ علمی عصر خویش بود . اگر چه شرح حال نگاران ، محقق نراقی را جامع علوم عصر خود خواندند و با القابی مانند خاتم الحکماء و المجتهدین ، لسان المتألّهین و نظایر آن از او یاد کردند ، ولی متأسفانه چون بسیاری از آثار وی که معیار واقعی شناخت مرتبه فضل و دانش و بیان گر شخصیت علمی و مبین اندیشه های ژرف او می باشد ، احیا و منتشر نشده ، این اندیشور نام ور نا شناخته مانده است . مقام معظم رهبری در این خصوص فرمود: «پدر ایشان هم از کسانی است که قدرش مجهول تر از مرحوم فاضل [ملا احمد] نراقی است . »1 این در حالی است که بسیاری از آثار محقق نراقی در حوزه فلسفه ،کلام، عرفان ، ریاضیات ، هندسه ، فلک شناسی، فقه ، اصول ، اخلاق و ادبیات است و در علوم تفسیر قرآن و علوم حدیث و طب مهارت بالایی داشت وصاحب نظر بود . علامه حسن زاده آملی درباره توان علمی محقق نراقی می گوید : « علامه مولا مهدی یا محمّد مهدی بن ابی ذر بن حاج محمّد نراقی (قدس سره ) یکی از نوابغ دهر و جامع کلیه فنون علوم ، و در هر فن مرد یک فن ، و دایره المعارفی ناطق ، وکتاب خانه بزرگی زنده و متحرک بود . بی شک آن جناب در تبحّر و تمهّر به جمیع علوم عقلی و نقلی حتی در ادبیات و ریاضیات عالیه ، در عداد طراز اوّل از اکابر علمای اسلام ، و در اتّصاف به فضایل اخلاقی و ملکات ملکوتی از نوادر روزگار است . »2 جلال الدین آشتیانی نیز درباره ایشان می گوید : «صریحاً در این مقدمه به عرض ارباب معرفت می رسانم که نظیر این محقق عالی مقام که در علوم شریعت ، فقه و اصول فقه و رجال استاد مسلم و متبحّر و در علم اخلاق و فلسفه الهی ، بارع و مسلط و در فنون ریاضی صاحب نظر و در جمیع این فنون دارای بهترین تألیفات و آثار علمی باشد ، در کشور عزیز ما کم نظیر و در دیگر ممالک اسلامی طی ادوار و قرون متمادی تالی ندارد . » 3
ورود به حوزه علمیه کاشان ملا محمد مهدی نراقی در سال 1128 هجری قمری در نراق ، یکی از روستاهای بزرگ کاشان ، به دنیا آمد . وی از نوجوانی علاقه زیادی به علم و دانش داشت . از این رو برای کسب علم وارد حوزه علمیه کاشان شد و از محضر ملا محمد جعفر بید گلی کسب فیض کرد و به دلیل حسن انتخاب استاد و استعداد سرشار و قدرت تفکر زیادش دروس ادبیات ، معانی و بیان را بسیار عمیق فرا گرفت .
ورود به حوزه علمیه اصفهان محمد مهدی نراقی سپس برای ادامه تحصیل و تکمیل دروس اسلامی رهسپار حوزه علمیه اصفهان شد ، که در آن زمان مرکز علوم منقول و معقول بود و اندیشه مندان و دوست داران علم در آن جا گرد آمده بودند . وی پس از ورود به آن حوزه با راهنمایی دوستانش ، مولا اسماعیل خواجوی مازندرانی را که از دانشمندان ژرف اندیش بود، به استادی خود انتخاب کرد و در جلسه درس وی حاضر شد و در مدت سی سال که در اصفهان اقامت داشت ، از وجود این فقیه فرزانه بهره مند شد و بر دانش خود افزود . محقق نراقی همچنین از محضر عالمان دیگر مانند مولانا مهدی هرندی و میرزا نصر اصفهانی استفاده کرد . در این دوران بود که استعداد و نبوغ نهفته او شکوفا شد و چهره علمی وی در اصفهان رخ نمایاند . 4
بازگشت به کاشان ملا محمد مهدی نراقی پس از سی سال اقامت در اصفهان با کوله باری از علم و دانش و تقوا وتجربه با انگیزه خدمت و اشاعه دانش به هم شهریان راهی کاشان شد . سید محسن امین در این باره می گوید : « [مرحوم نراقی] پس از فراغ از تحصیل از حوزه علمیه اصفهان به وطن خود برگشت ، در حالی که کاشان از عالمان دینی خالی بود و به برکت وجود وی ، کاشان پر از عالمان دانا و با فضل شد ، و مرجع آن سامان قرار گرفت ، و از مجلس درس و بحث او چندین طلبه فاضل و عالم ارزش مند و مفید برای جامعه اسلامی به پا خاست » . 5 ملا احمد نراقی فرزند ارشد مرحوم نراقی یکی از این طلبه های فاضل بود که در محضر پدر بزرگوارش کسب فیض کرد .
مهاجرت به عراق ملا محمد مهدی نراقی پس از مدتی اقامت در کاشان به انگیزه احاطه و تسلط بیش تر بر معارف و فنون متداول روز خصوصاً آشنایی با نوآوری های فقهی و اصولی عالمان عراق به سوی نجف و کربلا حرکت کرد و در جلسه درس علامه بزرگوار محمد باقر وحید بهبهانی 6 و شیخ یوسف بحرانی، صاحب کتاب حدائق ناظره و هم چنین شیخ محمد مهدی فتونی که از اعاظم و اکابر آن عصر بود ، شرکت کرد .
بازگشت دوباره به کاشان محقق نراقی پس از گذراندن تحصیلات عالی و کسب فیض از استادانی بزرگ و گران قدر بار دیگر به کاشان بازگشت و در آن زمان ملقب به «ملا» شد . بسیاری نیز به لحاظ تحقیقات عمیق و گسترده اش وی را محقق نراقی نامیدند . محقق نراقی در مدت اقامتش در کاشان خدمات شایانی انجام داد . از جمله آن حل مشکلات مردم ، نگارش کتاب هایی متناسب با نیاز جامعه ، تعلیم و تربیت شاگردان فاضل از جمله خدمات گران سنگ این عالم ربانی است که مجال توضیح هر یک در این مختصر نمی گنجد .
مبارزات مرحوم نراقی محقق نراقی همواره با دو جبهه اخباری گری و جبهه صوفی گری مبارزه ای جدی داشت :
1. مبارزه با اخباری گری هنگامی که ملا محمد مهدی نراقی در حوزه علمیه کربلا و نجف تحصیلات عالیه ر ا می گذراند ، حوزه علمیه کربلا میدان تاخت و تاز تفکر اخباری گری و ظاهر نگری بود . آنان معتقد بودند که تمام اخبار کتاب های مورد اعتماد – با همه اختلافی که در آن ها وجود دارد – قطعاً از سوی معصومین (علیهم السلام) صادر شده است و ظواهر قرآن را نباید به تنهایی و بدون رجوع به اخباری که وارد شده اخذ کرد . اخباری ها علم اصول را با این ادعا که همه مبانی آن عقلی است و مستند به اخبار نیست ، به کلی رد و انکار می کنند . محقق نراقی که به آثار سوء اخباری گری کاملاً آگاه بود و می دانست این عقیده چه عواقب شومی برای محصلان علوم دینی در پی خواهد داشت ، بدون این که تحت تأثیر تفکر منحرف اخباری ها قرار بگیرد ، به مبارزه حکیمانه ای با آن پرداخت . اگر چه آغازگر این مبارزه جدی استاد بزرگوارش« علامه وحید بهبهانی بود که از طریق احتجاجات شفاهی تند و جلسات در س که شاگردان بسیاری در آن حاضر بودند ، یورشی سخت بر اخباری ها می بُرد و در این راه پرچم مبارزه با اخباری گری را به دوشش می کشید » 7 ، با این حال جنبش ملا محمد مهدی نراقی حرکتی در تکمیل مبارزه استاد بود . محقق نراقی برای آشنایی کامل با مبانی و آرای آنان در جلسات درس صاحب حدائق ، شیخ یوسف بحرانی و هم چنین شیخ محمد مهدی فتونی که هر دو از رهبران و پیشوایان علمای اخباری بودند ، حاضر می شد و نه تنها تحت تأثیر اندیشه های آنان قرار نمی گرفت بلکه بر آنان تأثیر گذار بود . او در همان زمان کتاب « رساله اجماع» را در کربلا نگاشت . مرحوم نراقی در این کتاب به دلایل عقلی و نقلی بر حجیّت شرعی اصل اجماع به عنوان یکی از ادله اربعه که از ارکان علم اصول است ، اشاره و دیدگاه عالمان دین از شیخ مفید تا زمان خود را بیان کرده است ، که البته عالمان و محققان از این کتاب استقبال کردند و بسیار تأثیر گذار بود .
2. مبارزه با صوفی گری محقق نراقی در عصر خود با تفکری دیگر نیز مواجه بود و آن مسلک تصوف بود . اگر چه ریشه این تفکر از مسیحیت آغاز و در میان شهرهای ایران رشد چشمگیری داشت ولی در حال نفوذ به سایر مناطق داخل و خارج از کشور بود . از این رو ایشان « پرچم مبارزه با این اندیشه را به اهتزاز درآورد . او یک تنه در دو جبهه مبارزه می کرد » 8 و هرگز در این مبارزه تساهل را روا نمی دانست ، زیرا انگیزه ای جز نجات اسلام و مسلمین از چنگال جهل و نادانی نداشت . خوش بختانه « آن چه او را در این باره مساعدت می کرد ، ذوالفنون بودن وی بود » 9 و همین خصوصیت ممتاز و بسیار بارز او را در دو جبهه پیروز میدان کرد . نکته ای که در این جا ذکر آن خالی از فایده نیست این است که مهم ترین عوامل پیدایش اندیشه های اخباری گری و صوفی گری ، بازتاب های اوضاع سیاسی و اجتماعی کشورهای اسلامی بوده است ، زیرا بی نظمی در شهرها ، نبودن امنیت اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی ، وجود جنگ های توسعه طلبانه بین ایران و عثمانی ، ایران و افغان که عموماً چهره دینی به خود داشت ، حاشیه نشینی متدینین جامعه و ... موجب ایجاد گسل در جامعه شد و در نتیجه اضطراب و نگرانی در افکار و روحیه معنوی عمومی به وجود آمد و این امر موجب زهد افراطی مردم در همه شئون زندگی گردید که در این صورت حرکت اخباری گری و صوفی گری رخ نمایاند .10
اندیشه های مرحوم نراقی 1. مشرب فلسفی محقق نراقی در فلسفه آثار بسیار زیاد و پر مغز دارد و این گویای توان علمی او است . وی در فلسفه تابع مشرب فلسفی خاصی نبود ، زیرا بر آرا و اندیشه های فلسفی اشراق و مشاء (بوعلی) احاطه کامل داشت و قدرت تجزیه و تحلیل و نقض و ابرام او از افکار و آرای پیشینیان بالا بود . ایشان در این خصوص می گوید : « گمان مبر که من ، جمودی بر پذیرفتن فرقه ای خاص از صوفیان ، اشراقیان و مشّائیان دارم ، بلکه در یک دست من برهان های قاطع و در دستی دیگر قطعیّات صاحب وحی و حامل قرآن است و پیشوای من این حقیقت است که واجب الوجود دارای شریف ترین نحوه صفات و افعال است و من خود را ملزم به این ادله قاطعه می دانم ، هر چند که با قواعد یکی از این گروه ها مطابقت نکند . » 11
2. تبیین تجسم اعمال اعمال ، رفتار و کردار انسان با روح او آمیخته می شود و در روز قیامت همراه با او محشور می شود و در آن جا گناه انسان عینیّت می یابد و این همان تجسم اعمال است . محقق نراقی درباره تجسم اعمال چنین معتقد است که : «واقعیت و حقیقت انسان ها در روز قیامت ، همان تصورهای باطنی و نیت های قلبی و عمل های آنان است که در نفس ایشان به صورت خوی ثابت در آمده است . وقتی در روز قیامت ادراک انسان به حد بالا رسید و چشم بصیرت باز کرد ، همه آن ها را به طور واضح در وجود خود حاضر می بینند . »12
3. مهم ترین واجبات تهذیب نفس است محقق نراقی می گوید: « اخلاق مذموم و ناپسند هم چون پرده هایی ، انسان را از معارف الهی و فیض های قدسی مانع می شود ، زیرا رذایل اخلاقی به منزله پوششی برای نفوس اند . »13 ایشان در خصوص اهمیت فضایل اخلاقی و رذایل اخلاقی چنین می گوید : «فضایل اخلاقی مایه نجات و رستگاری انسان و رساننده او به سعادت جاوید است ، و رذایل اخلاقی مایه بدبختی و شقاوت همیشگی وی است . پس تخلیه و پاک سازی از رذایل و آراستن نفس به فضایل از مهم ترین واجبات است و دست یافتن به زندگی حقیقی بدون این دو ، سعی و کوشش محال است . »14
4. فرهنگ استاد و شاگرد محقق نراقی با بهره جویی از احادیث و روایات برای استاد و دانشجو آداب و فرهنگی را بیان می کند که در این بخش به طور گذرا اندیشه او در این خصوص را بیان می کنیم .
الف) فرهنگ استادی
«معلم آموزش خود را خالص برای خدای سبحان قرار دهد و انگیزه دنیوی از قبیل طمع مالی یا جاه و ریاست و شهرت بین مردم نداشته باشد ؛ بلکه تنها انگیزه او تقرب به خدای تعالی و رسیدن به پاداش های جاودانه باشد ، زیرا هر که به دیگری علمی بیاموزد در ثواب تعلیم آن دیگری به کسان دیگر شریک خواهد بود » . 15 و نیز«نسبت به متّعلم مشفق و خیرخواه باشد و به قدر فهم او بیاموزد و با نرمی و گشاده رویی با او سخن گوید ، نه با تندی و خشونت ... آن چه می داند بگوید و درباره آن چه نمی داند سکوت کند تا به آن رجوع کند و بداند و به متعلمان خلاف واقع نگوید . » 16
ب) فرهنگ دانشجویی
«تعلم و فراگیری او[دانشجو] باید فقط برای خدا و تقرب به او و رسیدن به سعادت اخروی باشد ، و انگیزه او مراء (ستیزه) و مجادله و فخر فروشی و رسیدن به جاه و مال یا برتری بر امثال و اقران نباشد ، و به آن چه می فهمد و علم دارد عمل کند ، زیرا کسی که به آن چه می داند عمل می کند ، خداوند آن چه را که نمی داند به او می آموزد . »17 وی هم چنین می گوید : « شرایط تواضع و ادب را نسبت به معلم خود رعایت کند ، و گفتار او را رو در رو نکند و به دل او را دوست دارد و حقوق او را از یاد نبرد ، زیرا معلم ، پدر معنوی و روحانی او است . هر متعلمی(دانشجو) لازم است که نخست نفس خویش را از همه اخلاق رذیله و صفات زشت و ناپسند پاک سازد ، زیرا تا لوح نفس خود را از نقش های پست و زشت نزداید ، انوار علم وحکمت از جانب الواح عقول فعال قدسی بر آن نتابد . » 18
5. ادبیات عرفانی بسیاری از عالمان دینی گذشته در ادبیات صاحب نظر بودند و به شعر و شاعری علاقه فراوان داشتند . ذوق سر شار محقق نراقی در ادبیات فارسی خصوصاً شعر موهبتی الهی بود که خداوند به وی داده بود . ایشان دیوان بزرگی به نام «طائر قدسی» داشت که متأسفانه این اثر گرانسنگ ادبی که بیش از سه هزار بیت داشت ، ناپیدا است و «تاکنون نسخه تمام و جامع آن دیده نشده و قریب سیصد بیت اشعار پراکنده ای هم که از مآخذ گوناگون به دست آمده از لحاظ کیفیت ، عموماً عرفانی و حکیمانه نظیر اشعار شیخ الرئیس ابو علی سینا می باشد که همگی در قالب مثنوی و ساقی نامه گفته شده است . » 19 لازم است در این جا به چند بیت از اشعار زیبا ، پر محتوا و عرفانی او اشاره کنیم .
چرا آخر ای مرغ قدسی مکان
جدا ماندی از مجمع قدسیان
چرا مانده ای دور از اصل خویش
چرا نیستی طالب وصل خویش
غریب از دیار حقیقت شدی
گرفتار دام طبیعت شدی
طبیعت شدی پای بست
فراموش کردی تو عهد الست
همی ترسم ای جان عالی مقام
بمانی به چاه طبیعت مدام
برافشان پر ای مرغ قدسی مکان
پر و بال آمیزش خاکیان
ز پا بگسل این دام دار غرور
بپر تا به اوج سرای سرور
بیا ساقیا من به قربان تو
فدای تو و عهد و پیمان تو
بده ساقی آن باده خوش گوار
که ایام دی رفت و آمد بهار
می ای ده که افروزدم عقل و جان
فتد بر دلم عکس روحانیان
بتازم بر اوج فلک رخش را
ببینم عیان کرسی و فرش را
«نراقی» از این گونه گفتارها
برون رفتی از حد خود بارها
6. مردم داری منزل عالمان دین در طول تاریخ همواره پناه گاه مردم بوده و هست . ملا محمد مهدی نراقی در طول مدت اقامت خود در کاشان در کنار مردم بود و برای حل مشکلات آنان از هیچ تلاشی دریغ نمی کرد . مردم نیز از ظلم ظالمان و حکمرانان و خوانین منطقه به او پناهنده می شدند و اگر مشکلات و گره هایی در زندگی شخصی و اجتماعی آنان به وجود می آمد ، به سرای وی روی می آوردند ؛ او نیز تمام توان خود را در حل مشکلات و خدمت به مردم به کار می گرفت . از این روی مردم به او معتقد بودند و همواره حرف اول و آخر را او می زد و برای او احترام و جایگاه خاصی قائل بودند .
7. تسلط به زبان بیگانه ملا محمد مهدی نراقی در مدتی که در اصفهان بود ، زبان عبری را فرا گرفت ، زیرا اصفهان میزبان اقلیت های یهودی و نصار بود و ایشان لازم دید تا برای مناظره و گفت و گو و هم چنین پاسخ گویی به سؤالات و شبهات عالمان یهود و نصارا به زبان آنان مسلح شود . وی در کتاب«انیس الموحدین »از کتاب تورات برای اثبات نبوت حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) استفاده می کند و این در حالی بود که در آن زمان کم تر عالمی وجود داشت که به زبان عبری و لاتین مسلط باشد .
8. فن نویسندگی بسیاری از عالمان و دانشمندان از توان علمی بالایی برخوردارند و در بسیاری از زمینه ها صاحب نظر هستند ، اما قلم قوی و شیوایی ندارند . ملا محمد مهدی نراقی افزون بر تدریس سطوح عالی در فقه ، اصول، فلسفه ، کلام ، ریاضیات ، نجوم ، هندسه ، عرفان ، ادبیات ، حدیث و علوم قرآنی ، نوشته هایی پر مغز در حوزه های گوناگون از خود به یادگار گذاشت . متأسفانه بسیاری از آثار وی هم چنان به صورت نسخ خطی و در کنج گنجینه های کتاب خانه ها باقی مانده است .
آثار مرحوم نراقی شرح حال نگاران برای محقق نراقی آثار زیادی را به ثبت رسانده اند ولی ما در این بخش به تعدادی از آثار ایشان که بعضی عربی و بعضی فارسی می باشد ، اشاره می کنیم . 1- لوامع الاحکام ؛2- معتمد الشیعه ؛3- تحفه الرضویه ؛4- تجربه الاصول ؛ 5- رساله الاجماع ؛ 6- جامعه الاصول ؛ 7- انیس التجار ؛ 8- انیس المجتهدین ؛ 9- جامع الافکار و ناقد الانظار؛ 10-لمعات العرشیه ؛ 11- لمعه الهیه فی الحکمه المتعالیه ؛ 12- شرح الهیات من کتاب الشفاء ؛ 13- قره العیون فی الوجود و الماهیه ؛ 14- کلمات و جیزه ؛ 15- انیس الحکماء ؛ 16- توضیح الاشکال ؛ 17- رساله تحریر اکبر ؛ 18- عقود انامل ؛ 19- المستقصی؛ 20- محصل الهیئه ؛ 21- جامع السعادات؛ 20 22- محرق القلوب.
غروب خورشید نراق سر انجام علامه محقق ملا محمد مهدی نراقی در شب شنبه هشتم ماه شعبان سال 1209 هجری قمری به ملکوت اعلا پرواز کرد و به دیار باقی شتافت . بدن پاکش را از کاشان به نجف انتقال دادند و کنار حرم امیر المؤمنین علی(علیه السلام) به خاک سپردند . روحش شاد و مسرور باد
پی نوشت ها : 1- ویژه نامه کنگره بزرگداشت فاضلین نراقی ، شماره1 .
2- ویژه نامه کنگره فاضلین نراقی ، ص49 .
3- مقدمه لمعه الهیه ،ص22 .
4- متأسفانه شرح حال نگاران از روش زندگی مرحوم نراقی در دوران تحصیلش در حوزه علمیه کاشان و اصفهان چیزی ننوشته اند ، ولی به یقین ایشان نیز همانند بسیاری از طلاب ، زندگی ساده و به دور از تجمل و راحتی داشته اند .
5- اعیان الشیعه ، ج10 ، ص143 .
6- علامه بهبهانی 30 سال زعامت و مرجعیت شیعه را عهده دار بود و دارای مقام علمی ، عرفانی و اراده و تدبیر فوق العاده ای بود و به دلیل نوآوری هایی که در علم اصول داشت ، عالمان ایشان را طلایه دار دوره ششم از ادوار اجتهاد می شناسند .
7- مقدمه ترجمه جامع السعادات ، ص7 .
8- همان .
9- همان .
10- همان ، ص5 ؛ برای آشنایی بیش تر با عوامل پیدایش اخباری گری به کتاب ده گفتار شهید مطهری صفحه 83 مراجعه فرمایید .
11- قره العیون ، ص32 .
12- جامع السعادات ، ج1 ، ص18 .
13- همان ، ص13 .
14- همان ، ص16 و 17 .
15- همان ، ص93 .
16- همان .
17- همان ، ص91 .
18- همان .
19- قره العیون ، ص44 .
20- کتاب جامع السعادات در علم اخلاق است . مرحوم نراقی دو هدف از تألیف این کتاب داشت : 1- مبارزه پنهان و خفته با تصوف ؛ 2- نشر اخلاق اسلامی و آشنا کردن مردم با اخلاق الهی . سیّد محمد رضا حسینی - مجله معارف اسلامی شماره 47 (ص 136 تا 146 ) |