چگونه مواظب دل خود باشیم؟

خانواده

چگونه مواظب دل خود باشیم؟

به نام خدایی كه «مقلّب القلوب» است. دل‏ها را زیر و رو و دگرگون می‏سازد، با این گونه تحولّات درونی، زندگی بیرونی هم دگرگون می‏شود، خدایی كه در دل عارفان صاحب‏دل جای دارد و از رهگذر چنین دل‏های پاك، می‏توان «سلوك معنوی» داشت و راهی به سوی خدا یافت و «خدایی» گشت و «الهی» زیست.

«قلب»، رهبر وجود

آن چه با عنوان قلب و دل، در قلمرو معارف دینی و آموزه‏های عرفانی و اخلاقی مطرح است، با آن «دل» كه خاستگاه هوس‏های شیطانی و تمایلات نفسانی است، متفاوت است.
این، راه به ملكوت می‏گشاید، آن به بیراهه نفسانیّات می‏كشاند.
این، مدبّر و مدیر وجود است، آن مدار وسوسه‏های دون.
در روایات، برای «قلب»، نقشی هدایت‏گر و كنترل كننده و پیشوا معرفی شده است. پیامبر اكرم ـ صلی‏اللّه‏علیه‏وآله ـ فرموده است: «القلب ملك و له جنود، فاذا صلح الملك صلحت جنوده و اذا فسد الملك فسدت جنوده»،1 قلب همچون پادشاهی است كه لشكریانی دارد. اگر پادشاه صالح باشد، سربازانش هم صالح می‏شوند و هرگاه فرمانروا خراب باشد، سپاهیان او نیز فاسد و خراب می‏شوند.
این، یعنی همان نقش رهبری، هدایت‏گری، خط‏دهی، سامان‏بخشی و مدیریت در حالات و رفتار و خصلت‏های انسان، كه در اختیار دل است.
به همان نحو كه «رهبری» در جامعه و انسان‏ها از حساسیت و اثرگذاری برخوردار است، قلب انسان نیز (نه آن عضو صنوبری شكل درون قفسه سینه) حسّاس و كارساز و نقش پرداز است. پس می‏سزد كه در مراقبت از آن و كنترل حالاتش و ورودی‏ها و خروجی‏هایش و اثرگذاری و اثرپذیری‏هایش دقت شود.
گاهی كسی از «قلب سلیم» برخوردار است و دیگری از «قلب مریض». آیا بیمار دلان با صاحبان دل‏های صاف و زلال و مهذّب یكسانند؟
گاهی قلبی مهر و موم شده و بسته و ختم شده است (ختم اللّه علی قلوبهم...)2 و گاهی دل، باز و گشوده است و شرح صدر وجود دارد. آیا این دو گونه قلب، دو گونه رفتار و زندگی پدید نمی‏آوردند؟

«قلب»، چهار راه گرایش‏ها

آن چه در دل می‏گذرد، بر زبان هم جاری می‏شود، در عمل هم انگیزه می‏آفریند، هدف‏ساز هم هست و جهت را نیز تعیین می‏كند.
پس باید دید كه دل، كجایی است، چگونه است و به كدام پایگاه وابسته است؟
درست است كه با یك «دل» نمی‏توان دو «دلبر» داشت و درست گفته‏اند كه: «ای یك دله صد دله، دل یك دله كن...».
امّا مهم آن است كه آن دل‏دار و دلبر، ارزنده و قیمتی و لایق «دل دادگی» باشد، وگرنه دل هر جایی هر روز بر شاخه‏ای می‏نشیند و صاحب دل را آواره و هرجایی می‏كند.
از قرآن كریم الهام بگیریم كه فرموده است:
«ما جَعَلَ اللّه لِرجلٍ مِنْ قلبینِ فی جَوفِه».3
خداوند در درون هیچ‏كس، دو قلب قرار نداده است.
البته این روشن است كه هیچ كس دو قلب ندارد، لیكن رهنمود قرآن، به آن دلی است كه كانون عشق‏ها، گرایش‏ها، عواطف و احساسات، باورها، محبّت‏ها و گرایش‏هاست و باید تكلیف آن را روشن ساخت و هشیار ساخت و هشیار بود كه آیا جایگاه خداست، یا پایگاه شیطان؟
بر سر چند راهه‏های محبوب گزینی و دل سپاری و مهر ورزی. باید «تعیین راه» و «تعیین جهت» كرد، تا دل، سرگردان نماند و طعمه غارت‏گران نشود.

مراقبت از دل

اگر بزرگان عرفان و اخلاق، «دربانی دل» را رمز و راز رسیدن به كمالات دانسته‏اند و در پاسخ به این سوءال كه از كجا به این مقامات رسیده‏اید؟ گفته‏اند: دربان دلمان بودیم (كنتُ بوّاباًعلی قلبی)، این نكته، گویای ضرورت نظارت بر ورودی‏های دل است و این كه با قلب خودمان چه می‏كنیم و چه كنترلی بر آن داریم و به كه می‏سپاریم و به چه می‏فروشیم؟
گفته‏اند كه: «القلب حرم الله...»، دل حریم الهی است و در این حرم مقدّس، جز خدا را راه نده.
این دل، سرای توست، نه بیگانه
در راه دل نشسته و در بانم
حاشا كه جز تو ره به دلم یابد
جانم فدایت، ای همه جانانم4
در كلام حضرت رسول چنین آمده است:
«ان اللّه تعالی فی الأرض أوانی، الا وهی القُلوب...»5
خداوند را در روی زمین ظرف‏هایی است، آگاه باشید كه آن ظرف‏های الهی، قلب‏هاست، پس بهترین این ظرف‏ها نزد خدا، دلی است كه نسبت به برادران نازك‏تر و از گناهان پاك‏تر و در راه خدا استوارتر باشد.
عرش رحمانی كه می‏گویند، آن نام دل است
بر در دل حلقه زن، كام دل از دل حاصل است
در ظرف دل چه باید ریخت و آن را از چه باید آكند؟
بالاخره این «جام دل»، تهی نمی‏ماند. اگر از عشق به خوبی‏ها و خوبان پر نكنی، از علاقه‏های بدلی و محبوب‏های عوضی و معشوق‏های بی‏ارزش پر می‏شود و آن گاه، خالی كردن این خانه كه به اجاره یا مالكیّت یك «بیگانه» در آمده است، بسیار دشوار است! از اول باید مواظبت كرد كه یك «نامطلوب» وارد آن نشود و آن جا خانه و بیتوته نكند.
اگر بتوانیم «مرغ دل» را بر شاخه «حبّ خدا» بنشانیم و اگر گرفتارش می‏كنیم، گرفتار عشق خوبان و پاكانش كنیم، یقیناً ما را به بیراهه نمی‏كشد و پشیمانی به بار نمی‏آورد. صبری اصفهانی می‏گوید:
گر طیر دل بر سر كوی تو، معذورش دار
چه كند؟ قاعده مرغ گرفتار این است6

اگر بتوانیم در دل، «چراغ معرفت» برافرازیم.

نه...اصلاً اگر بتوانیم دل را چراغ معرفت سازیم و با نورانیت دل، راه زندگی را طی كنیم، تا قیامت، مسیر ما را روشن می‏سازد. این كلام حضرت باقرالعلوم ـ علیه‏السلام ـ است، كه در ترسیم دل‏ها و حالات آن ،از جمله به «دل موءمن» اشاره می‏كند كه همیشه باز، روشن و روشن‏گر است تا روز قیامت: «و قلب مفتوح فیه مصباح یزهر و لا یطفأ نوره الی یوم القیامةِ و هو قلب الموءمن».7
در قلمرو دل، گام‏های دیگری خواهیم زد.
باشد كه همراهی شما با این گام‏ها، به «مقصد» نزدیك‏ترمان كند.

منابع

1.میزان الحكمه، حدیث 16911.
2.بقره (2) آیه 7.
3.احزاب (33) آیه 4.
4.برگ و بار، ص 19.
5.میزان‏الحكمه، ج 5، ص 217.
6.گلزار ادب، ص 282.
7.معانی الأخبار،ص 395،ح 50.

جواد محدثی /پرسمان شماره 25

دفعات نمایش : 105

تاریخ: 1386.6.7

اخبار خانواده

تاثیر رژیم غذایی و سبک زندگی بر قدرت باروری

کم کردن وزن بیش از 500گرم در هفته خطرناک است

تاثیر شاد بودن بر درمان سرطان

سن بروز چاقي در كودكان در حال كم شدن است

طلاق موجب مرگ زودهنگام می شود

مصرف گوجه ‌فرنگي براي مبتلايان به درد مفاصل مفيد ...

كاهش مصرف نمك خطر ريسك حمله‌هاي قلبي و سكته را ...

جويدن آدامس استرس را از بين مي برد اما مي‌تواند ...