انسان از ابتداي خلقت در جستجوي راهي بوده كه خود را از گزند درد و رنج بيماري برهاند. از همين رو، گياهان و موادي كه به صورت اتفاقي يا در اثر تجربه و آزمايش از منابع گوناگون تهيه مي شد، يكي از مهمترين دستاوردهاي انسان براي درمان بيماريها بوده است.
اما در قرني كه گذشت در زمينه درمان بيماريها، با استفاده از داروهاي نسل جديد انقلابي به وجود آمد كه تا حدودي به ظاهر استفاده از طب سنتي را كم رنگ تر كرد، اما تاكنون هيچ استدلال محكمي مبني بر اينكه داروهاي گياهي را نفي كند، به دست نيامده است.
اغلب داروهاي مدرن يا شيميايي كه امروزه تهيه مي شود منشأ طبيعي دارد. به همين دليل، طي سالهاي اخير دوباره توجه پزشكان و پژوهشگران به داروهاي گياهي جلب شده است، اما با توجه به اينكه هم اكنون بيش از هشت هزار نوع گياه مختلف با گونه هاي متفاوت شناخته شده، استفاده و تجويز داروهاي گياهي دقت ويژه اي را مي طلبد.
از سوي ديگر، تجويز داروهاي گياهي بايد توسط افراد متخصص در طب سنتي انجام شود، چون علاوه بر شناخت گياهان و تفاوت بين گونه هاي مختلف آن، به تأثير، خواص و مضرات آن در رابطه با بيماريهاي گوناگون اشراف دارند. در حالي كه خيلي از خانواده ها به توصيه اطرافيان و خودسرانه به مصرف انواع اين گياهان روي مي آورند.
طبيب شهر يكي از اطباي سنتي در خصوص طب گياهي مي گويد: در اين طب معالجه بيماران براساس مزاج آنها صورت مي گيرد كه بايد در مرحله اول نسبت به گياه، درمان و نوع بيماري شناخت كافي داشت و سپس براي بيمار داروي مناسب تجويز كرد.
به اعتقاد اين كارشناس علوم آزمايشگاهي كه 30 سال تجربه كاري دارد، بيماري علايم و نشانه هايي دارد كه بايد نشانه هاي كلينيكي به طور كامل بررسي و در صورت لزوم دارو تجويز شود.
ايوب صفري تأكيد مي كند: اطبا بايد اين شهامت را داشته باشند و بپذيرند كه در برخي موارد تنها راه درمان بيماري، پزشكي مدرن است. پس هرگونه تأخير در ارجاع بيمار به پزشك ممكن است حيات وي را به خطر اندازد.
صفري اظهار مي دارد: تجويز داروهاي گياهي توسط افراد غيرمتخصص به هيچ عنوان مجاز نيست.
وي خاطرنشان مي كند: عطاريهايي كه در جامعه گياه درماني عضويت ندارند، تنها اجازه فروش دارو به آنان داده شده است و حق تجويز دارو ندارند.
اين بازرس اتحاديه گياهان دارويي در ادامه مي افزايد: تجويز داروهاي گياهي توسط پزشكان خوب است، اما بايد توسط پزشكاني باشد كه گياه شناس باشند و با اطلاع از گونه هاي مختلف گياهي و خواص آن تجويز نمايند و نسبت به منطقه جغرافيايي رويش گياه، با توجه به اقليم آب و هوايي آن منطقه و تأثيرهاي متفاوت آن بر بدن آگاهي داشته باشند.
مسؤول واحد گياهان دارويي داروخانه امام رضا(ع) در خصوص تهيه داروهاي گياهي كه زيرنظر وزارت بهداشت و درمان تهيه مي شود، مي گويد: ابتدا گياه موردنظر به لحاظ كيفيت كنترل، سپس گونه گياهي در دانشكده داروسازي شناسايي و در صورت تأييد بسته بندي مي شود. همچنين يك بروشور راهنما براي استفاده مناسب براي بيمار، داخل بسته بندي گذاشته مي شود كه اطلاعات كامل را در بردارد.
دكتر بهاره اماني مي افزايد: اين اطلاعات شامل نام گياه، گونه گياه، مواد مؤثره، مقدار و نحوه مصرف، عوارض جانبي و استفاده يا عدم استفاده در بارداري يا شيردهي و ساير توصيه هاست.
طب سنتي يا مدرن؟ وي با بيان اينكه برخي از بيماريها حاد هستند و داروهاي گياهي براي درمان آنها چندان اثربخش نيست، ادامه مي دهد: در برخي مواقع طب شيميايي، تنها راه درمان بيماري است.
به عنوان مثال آنتي بيوتيكها تنها داروي ريشه كني بيماريهاي عفوني است و تقريباً جايگزين بهتري ندارند، از طرفي ديگر برخي از بيماريها به داروهاي شيميايي نياز ندارند و مي توان از داروهاي گياهي براي درمان آن استفاده كرد. مثلاً براي درمان سرماخوردگيهاي ويروسي داروهاي گياهي، از جمله گياه سرخار گل كه محرك ايمني بدن است و قدرت دفاعي بدن را در برابر عفونتهاي گوناگون افزايش مي دهد، بهتر از گياهان مدرن جواب مي دهد.
به گفته وي، طب سنتي و طب مدرن بايد به صورت مكمل يكديگر استفاده شوند و هيچ كدام را نمي توان نفي كرد. البته اين در صورتي است كه اين داروها توسط افراد متخصص تجويز شود تا حيات بيمار به خطر نيفتد.
دكتر اماني با بيان اينكه گياهان دارويي به دو دسته كم خطر و پرخطر تقسيم مي شوند، خاطرنشان مي كند: «ريشه سرنجان» به عنوان يكي از گياهان پرخطر است كه داراي ماده سمي «كلشيسن» مي باشد و عوارض و خطرات زيادي دارد، به طوري كه ممكن است در صورت استفاده نادرست منجر به سرطان شود.
وي همچنين در مورد برخي از گياهان نظير چاي سبز، زيره و آويشن گفت: اين داروها علاوه بر خواص درماني به عنوان ماده غذايي مورد استفاده قرار مي گيرند و هيچ گونه خطر يا عوارضي ندارند.
خواص درماني متفاوت اين داروساز مي گويد: گونه هاي مختلف يك گياه خواص متفاوتي دارد. به عنوان نمونه، گياه بابونه از جمله گياهاني است كه گونه هاي متفاوتي دارد. به طوري كه تنها يكي از گونه هاي آن خاصيت ضد التهابي دارد و گونه هاي ديگر آن ممكن است حساسيت ايجاد كند.
از همين رو، اگر تجويز اين گياهان توسط افراد غيرمتخصص صورت پذيرد، نه تنها مشكلي رفع نمي شود، بلكه مشكلاتي هم به وجود مي آورد.
تداخل دارويي! وي يادآور شد: در برخي موارد گياهان دارويي و داروهاي شيميايي تداخل ايجاد مي كنند، اما اينكه عطاريها مي گويند «گياهان شيميايي را قطع كنيد و تنها از داروهاي گياهي استفاده كنيد»، يك شگرد براي جلب مشتري است كه در اغلب مواقع نه تنها تداخل ايجاد نمي كنند، بلكه ممكن است استفاده اين داروها مكمل يكديگر نيز باشند.
درمان چاقي، لاغري، ترك اعتياد و... دكتر اماني در پاسخ به اين سؤال كه آيا تجويز داروي گياهي براي چاقي، لاغري، ترك اعتياد و... مناسب است، مي گويد: داروهاي گياهي براي تمام اين موارد موجود است، كه البته به عنوان مكمل درماني استفاده مي شوند. اما نكته حايز اهميت در اين زمينه آن است كه در برخي موارد اين قبيل داروها، چه در حيطه داروهاي مدرن و چه در حيطه داروهاي گياهي عوارض خيلي شديدي دارند، به گونه اي كه حتي اداره دارو و غذاي آمريكا (FDA) مجوز تجويز اين قبيل داروها را فقط به پزشكان متخصص داده است. ضمن اينكه گياهان دارويي در اين زمينه نيز بايد توسط متخصص تجويز شود.
وقتي داروخانه، عطاري مي شود مسؤول واحد گياهان دارويي داروخانه امام رضا(ع) به بخش ديگري از داروها اشاره مي كند و مي گويد: اين داروها فرآورده هاي گياهي هستند كه به صورت دارو و با تأييد وزارت بهداشت و درمان به ثبت رسيده است، از همين رو، اين داروها را مي توان هم از عطاريها و هم از داروخانه ها تهيه كرد.
تقلب دارويي يكي ديگر از مواردي كه وي به آن اشاره كرد؛ تقلب داروهاي شيميايي در داروهاي گياهي است. به گونه اي كه برخي افراد غيرمتخصص، قرصهاي شيميايي را پودر كرده و درون پودرها يا كپسولهاي گياهي مي ريزند، غافل از اينكه عوارض بسيار بالايي دارد.
وي در مورد برخي از داروهاي ساختني براي افزايش وزن مي گويد: بعضي از اين داروها سبب ماندگاري آب در بدن مي شود كه به ظاهر افزايش وزن تلقي خواهد شد، اما در درازمدت به عوارض شديدي از قبيل پوكي استخوان منجر مي شود.
دستورالعمل غيرموجه به اعتقاد دكتر اماني، اينكه بگوييم از عطاريها دارو تهيه نكنيد، دستورالعملي غيرموجه است، چون در اغلب موارد محل تهيه گياهان دارويي، عطاريها هستند. اما توصيه مي كنم، از عطاريها داروهايي تهيه شود كه بسته بندي شده و مورد تأييد وزارت بهداشت و درمان است.
همچنين وي در خصوص داروهاي ساختني مي گويد: بهتر است در صورت لزوم اين داروها از مكانهايي تهيه شود كه توسط افراد متخصص تجويز مي شود.
اين در حالي است كه امروزه در مشهد پزشكاني هستند كه در خصوص گياه درماني فعاليت و در همين زمينه بيماران را درمان مي كنند.
بنابراين چون اين پزشكان بيماري را مي شناسند، راههاي درمان آن را مي دانند و به راحتي به كتابخانه، آزمايشگاه و مقالات علمي در زمينه گياهان دارويي دسترسي دارند، مي توانند چنين داروهايي را تجويز كنند تا بيماران از مراكز معتبر، گياهان دارويي را تهيه و استفاده نمايند. از همين رو بيماران مي توانند در صورت عدم دسترسي به اطباي مطرح در سطح مشهد، براي درمان بيماري خود به اين پزشكان نيز مراجعه كنند.
عطاريها، به چه صنفي وابسته هستند؟ رئيس اتحاديه گياهان دارويي در پاسخ به اين سؤال مي گويد: از سال 1380 اتحاديه گياهان دارويي از صنف خواروبارفروشي ها جدا شده است.
به گفته وي در حال حاضر اين اتحاديه تنها اتحاديه مستقل گياهان دارويي در سطح كشور است كه از زمان تشكيل اين اتحاديه صنف ساماندهي شده و كلاسهاي آموزشي متعددي براي اعضاي آن برگزار شده است، ضمن اينكه 10 بازرس در سطح مشهد بر كار عطاريها نظارت مي كنند.
سيدحسن بخارايي در ادامه مي افزايد: يكي ديگر از كارهاي اتحاديه اين است كه تمام افراد تحت پوشش خود، كه حدود 250 نفر مي باشند را بيمه مسؤوليت شغلي كرده است، گرچه خوشبختانه تاكنون طي اين سالها هيچ شكايت و تخلفي عليه و يا از سوي آنان صورت نگرفته است.
به گفته همين كارشناس مبارزه با بيماريها؛ اتحاديه مذكور 6 كميسيون دارد كه يكي از اين كميسيونها، مربوط به رسيدگي شكايتهاي مردمي است.
شوراي حكما وي در ادامه مي افزايد: در اين اتحاديه هر هفته شورايي با عنوان «شوراي حكما» تشكيل مي شود كه 22 عضو دارد و تمام اعضاي آن عضو جامعه گياه درماني ايران (وابسته به بنياد گياه درماني امام رضا(ع)) هستند و پس از گذراندن دوره تخصصي پنج ساله، عضويت جامعه گياه درماني را گرفته اند.
به گفته وي اين اعضا هفته اي يك بار جمع مي شوند و درباره درمان بيماراني كه بيماريهاي خاص دارند مشورت مي كنند. در اين شورا علاوه بر حكماي شهر دو پزشك محقق در طب گياه درماني و يك كارشناس ارشد پرستاري، همچنين كارشناس علوم آزمايشگاهي نيز حضور دارند.
وي با بيان اينكه براي تمام اعضاي اتحاديه دوره هاي آموزشي گذاشته شده است، مي گويد: در اين دوره ها از مرحله گياه شناسي گرفته تا طريقه كشت و برداشت و حتي خواص و مضرات گياه آموزش داده مي شود.
وي مي افزايد: همچنين تدريس بيماري شناسي يكي از كارهاي ديگر اين اتحاديه است.
عطاري، فروشگاه گياهان دارويي به گفته بخارايي، عطاريها فقط مجوز فروش گياهان دارويي را دارند و به هيچ عنوان حق تجويز دارو بخصوص داروهاي ساختني را ندارند.
وي توصيه مي كند: گياهان ساختني به هيچ عنوان استاندارد نيستند و تنها گياهاني كه مورد تأييد بهداشت استان مي باشد، براي استفاده مناسب است. بدين ترتيب داروهاي گياهي غيراستاندارد كه براي درمان چاقي، لاغري، اعتياد و... در سطح عطاريهاي شهر موجود است، توسط بازرسان جمع آوري مي شود، چون عطاريها به هيچ عنوان حق فروش پودرها و كپسولهاي غيراستاندارد را ندارند.
به گفته وي اگر فروش اين قبيل داروها در هر يك از عطاريها توسط مردم يا بازرسان گزارش شود، از سوي اتحاديه با فروشنده برخورد و در صورت لزوم پروانه كسب واحد صنفي باطل خواهد شد.
و اما... با اين حال اتحاديه گياهان دارويي تخلفها را انكار نمي كند و معتقد است در اين صنف متخلفاني وجود دارد، اما تعداد آنان بسيار كم است، به گونه اي كه در كوچه، پس كوچه هاي شهر مشغول هستند و چون پروانه ندارند، آدرس محل كسب آنان نيز مشخص نيست، به همين دليل تاكنون از چشم بازرسان ما دور مانده اند.
رئيس اتحاديه گياهان دارويي مشهد مي گويد: اتحاديه اين آمادگي را دارد كه بلافاصله به تخلفات رسيدگي نمايد، البته در صورتي كه مردم نيز همكاري كنند و در خصوص تخلفات گزارش دهند.
بنابراين با توجه به اينكه تاريخچه طب سنتي به حدود هشت هزار سال پيش برمي گردد، كه از ارسطو به جا مانده و كار آن بر مبناي احياي طب معصومين(ع) و ادامه راه ابوعلي سينا و زكرياي رازي است، ضمن اينكه به نظر مي رسد داروهاي سنتي نسبت به گياهان شيميايي عوارض كمتري دارند و نبايد آن را به تاريخ سپرد.
اعظم طيراني – روزنامه قدس – شماره 5743 |