برگزاری مراسم بزرگداشت برای یک محقق، زنده باشد یا مرده، به خاطر احترام به تحقیق و پژوهش و در واقع نوآوریهای او در عرصه علم و دانش در یک جامعه است. این رویه ای است که چند سالی است در کشور ما باب شده و ما باید خدای را شاکر باشیم.
با این حال و به رغم این که موقعیت تحقیق و محقق در جامعه ما رشد یافته، همچنان بسیاری از کارهایی که در ظاهر تلقی تحقیق از آن می شود جز تکرار مکررات چیز دیگری نیست. مهم آن است که سطح فهم جامعه ما بالا رفته و بتواند میان کارهای پژوهشی و آنچه که به صورت سرسری و بی خاصیت حتی گاه در مجلات به ظاهر پژوهشی منتشر می شود تفاوت بگذارد.
درک این که تحقیق چیست چندان دشوار نیست. تحقیق درست و اصیل بدین معناست که محقق در یک رشته و زمینه خاص علمی کار واقع نمایی جدی انجام داده، علم را یک قدم به پیش برده و در بهترین صورت خود آن را متحول کند. نوع درجه اول آن مانند کاری است که ابن خلدون در تاریخ، انیشتین در فیزیک، شیخ انصاری در فقه و اصول و امام خمینی در نظریه سیاسی شیعه به انجام رساندند. این ها نظریه پردازانی هستند که مسیر این دانش ها را عوض کرده و تحولی عظیم در آن پدید آوردند.
سطح دوم آن صرفا نوعی اجتهاد و تحقیق در چهارچوبی است که دیگران آن را تعریف کرده و گشوده اند. اینان نظریه پردازی های محدودی هم دارند.
در انتهای و در درجه سوم، تنها بازگو کردن کارهای دیگران است.
اما امر نظریه پردازی در یک زمینه، کشف مجهولات و روشن کردن راه پیشرفت در یک علم، هم لزوما کار پژوهشی کردن است و هم حرف تازه زدن، آن هم از زبان کسی که تمامی معیارهای پژوهش را دنبال می کند نه آن که هدفش تنها تغییر وضع موجود به هر قیمت و به ویژه با شگردهای تبلیغاتی است. این بحث را فعلا دنبال نمی کنیم و به بیان برخی از چالش های موجود در برابر محققانی که در زمینه مطالعات اسلامی و به خصوص تاریخ اسلام پژوهش می کنند می پردازیم.
به طور کلی در جامعه ما دو نوع چالش برابر محققی که در زمینه های یاد شده کار می کند وجود دارد: چالش درونی و چالش بیرونی. مقصودم از درونی، درون جامعه شیعه برای یک محقق شیعی و یا جامعه سنی برای محقق سنی است و از بیرونی برای هر دو گروه در کلیت جامعه اسلامی است.
برای یک چنین محققی چند نکته باید مورد توجه باشد:
اول آن که محقق، شخضی نوگو است که آن چه را از چشم دیگران و تاکنون پنهان بوده و هست مکشوف می سازد. طبعا برای این حرکت خود، نظریات تازه ای را مطرح می کند. .این نظریات بسته به دامنه ای که در آن تأثیر می گذارد برای یک رشته علمی فوق العاده مهم است چرا که آن را متحول ساخته و دگرگون می کند.
ثانیا کار این قبیل افراد غالبا بسیار کند است. سالها طول می کشد تا پژوهشگری بتواند یک نظریه در زمینه کاملا جدید مطرح کند. ممکن است در طول عمرش یک یا دو بار این کار را انجام دهد و باقی آثارش تازگی نداشته و در عرصه نظریه پردازی نباشد. کسی نباید انتظار داشته باشد که یک محقق هر روز مطلب جدیدی ابراز کند. البته نوعی کارهای تحقیقی هست که به معنای تحقیق متون است. آن هم اعتبار خود را دارد اما در اینجا مقصودمان محققی است که نوپرداز در نظریه پردازی باشد.
ثالثا یک محقق در عرصه مطالعات دینی همیشه با این خطر مواجه است که حرفی بزند که مقبول عامه نباشد. مقصودم از عامه تمام کسانی است که از آن محدوده علمی دور هستند. ممکن است افراد معمولی یا حتی طلبه و حتی در حد علما و مراجع متخصص در رشته های دیگر باشند اما از حوزه مطالعاتی این شخص آگاهی چندانی نداشته باشند. این نکته است که به بحث چالش های پیش روی محقق مربوط می شود. در نوشته کوتاه بحث ما ناظر به مربوط به مطالعات دینی یا تاریخی اما در حوزه دین است. مشکلی که باید روی آن تأمل کنیم این است که اظهار نظر محققانه و به عبارتی نو مسائل و پیامدهای خاص خود را دارد.
در باره مطالعات تاریخی باید عرض کنم که:
اولا این که برخی اصلا در حوزه تاریخ به پژوهش باور ندارند و آن را مطالعهای می دانند. این مسأله در نگاه سنتی ما وجود دارد و سبب شده است تا ما به پژوهش و اجتهاد تاریخی بی اعتقاد باشیم و ارجی به آن نگذاریم. این منهای جریانی خاصی که در حوزه علمیه و میان علما به صورت عالمانه در جهت دفاع از اصول امامت و تاریخی که اطراف آن هست وجود داشته است؛ همان خط دفاع سنتی از مباحث تاریخی مربوط به امامت در تاریخ شیعه که سبب برآمدن نسلی از عالمان بسیار برجسته در این حوزه شده و کسانی چون مرحوم سید شرف الدین و علامه امینی و عسکری از آن جمله هستند. البته کار آقای عسکری با نگاه کاملا تازه ای همراه است.
ثانیا این که وقتی تاریخ با دین در یک خط ممتد پژوهشی قرار می گیرد درست مثل «فلسفه و دین» یا «هنر و دین» در یک جاهایی به هم برخورد می کند. شما وقتی کار پژوهشی می کنید همان مشکل قدیمی را دارید که فلسفه با دین دارد. آیا فلسفه حرف اول را می زند یا دین. اگر دین حرف اول را می زند، پس شما متکلم هستید نه فیلسوف. اما اگر فلسفه حرف اول را می زند آن وقت ناچار باید برخی از مطالب و مفاهیم دینی را تأویل کنید. همینجاست که خشم عده ای علیه شما برانگیخته می شود. در حوزه هنر هم همین مشکل بعینه وجود دارد. افسار زدن به هنر تحت عنوان تعهد و دینداری با توجه به اسب سرکش هنر و توان بالای انسان در آفرینش هنری مشکلاتی را پدید می آورد. در امر هنر آفرینش هنری کاری شبیه به پژوهش در عرصه تاریخ یا فلسفه است.
باید برای این امر راه حلی پیدا کرد. این راه بیش از آن که جنبه علمی داشته باشد مربوط به اخلاق کار پژوهش و فهم و درک شرایط خاص اجتهاد در عرصه های مختلف از جمله تاریخ اسلام است.
تحقیق مثبت و منفی! انتخاب این عنوان اندکی دشوار و غیر معمول است. آنچه مد نظر است این که امر تحقیق در حوزه تاریخ مذهبی کاری سهل و ممتنع است. می دانیم که بخشی از دین، تاریخ آن است. بخشی از مذهب تاریخ آن است. این خطر برای همه فرقه ها وجود دارد. وقتی شما در تاریخ دین دست به پژوهش می زنید همیشه با این خطر مواجه هستید که حقایقی را رو کنید.
بسیاری از اوقات این حقائق ارزشمند هستند و سخت به کار دین و مذهب می آیند و در عین حال از معیارهای علمی و پژوهشی هم برخوردارند. اینها را عجالتا به عنوان تحقیق مثبت می نامم. اما برخی از اوقات تحقیقات جدید مشکل ایجاد می کنند. یعنی مطالبی در آنها مطرح می شود که خوشایند عامه نیست.
برای مثال دو مورد متفاوت را از آقای عسکری را در زمینه تحقیق مثبت و منفی مرور می کنیم:
نظریه استوار ایشان در باره منشأ داستان عبدالله بن سبا که در اصل بررسی روایات سیف بود، در عین حال که یک کار پژوهشی جدی بود، برای مذهب شیعه یک مرحله از پیشرفت در کار تاریخ مذهب بود. سالها بلکه قرنها بود که اتهام بی پایه ای که اصل آن یک خبر مجعول و نادرست بود نسبت به شیعه مطرح می شد و لازم بود برای یکبار این خبر به طور جدی بررسی شود. پیش از آن در این باره تردیدهایی مطرح شده بود. گویا در میان عربها اولین بار طه حسین در سال 1953 / 1372 ق این مسأله را در کتاب علی و بنوه (ص 90 و ترجمه دکتر شهیدی ص 96 – 97) مطرح کرد. اندکی بعد و شاید همان زمان آقای عسکری به کار تألیف کتاب <عبدالله بن سبا و اساطیر اخری> مشغول بود که سال 1375ق چاپ شد.
علامه عسکری از بن و اساس به بررسی آن پرداخت و کار درخوری انجام داد که به هر حال مخالفان را به تب و تاب انداخت و مجبور به پاسخگویی کرد که بسیاری از آنها نیز مزبوحانه بود. خوب البته یک نظریه جدید لوازمی دارد که باید به آنها توجه داشت و همه ابعاد تأثیر گذاری آن را ملاحظه کرد.
اکنون به نوع دوم آن توجه کنیم و مقدمتا بگوییم وقتی انسان پژوهشگر شد همیشه نمی توان منتظر بماند که به اصطلاح از نگاه عوام و خواصی که در حد عوام با آن مطالب سروکار دارند خشنود شوند. تحقیق یک شمشیر دو لبه است. ممکن است خدمت بکند ممکن است یک عقیده عمومی را مورد تردید قرار دهد. زمانی که آقای عسکری همراه شماری از علما به کنفرانس سنت رسول الله و عقیده شیعه به ترکیه رفت، نسبت به آنچه وی در سخنرانی خود مطرح کرده بود تردیدهایی در داخل برانگیخته شد. چنین اظهار شد که ایشان در سخنرانی خود در روایات کافی تردید کرده و بسیاری را نادرست خوانده است. این مسأله انعکاس تندی در ایران علیه وی داشت. این به رغم آن بود که ایشان باورش این بود که در آن کنفرانس تلاش کرده است تا شیعه را از خطر مهمی نجات دهد. آن سر و صداها به شخصیت علامه عسکری در نزد بسیاری از افراد لطمه زد و برای نخستین بار اعتبار او را مورد چالش قرار داد.
مشکل این است که اگر محقق به سندی برخورد کرد که اندیشه های گذشته او و یا مسائل پذیرفته شده در عرف شیعه را مورد تأمل قرار می دهد چه باید بکند. این ممکن است که او خطا کرده باشد اما پاسخ دادن به خطای او کار یک محقق دیگر است در حالی که بسیاری از اوقات بدون آن که کسی پاسخ دهد، فقط علیه او جنجال می شود.
از زاویه دیگر هم می توان به این بحث پرداخت. ما در زمینه نظریه پردازی در حوزه «تاریخ دین» نیاز به نوعی نوآوری و ابتکار داریم. تصور این که همیشه این کار به نتایج مقبول عامه منجر شود نادرست است. در این صورت کسانی که از نظریه پردازی حمایت می کنند در برابر مسائل نو اما مخالف با رویه عادی و مقبولات چه موضعی خواهند داشت؟
علامه عسکری یکی از چهره های برجسته و پژوهشگر است. ایشان زمانی بحثی در باره زیارت عاشورا در حرم حضرت مطرح کرد. همان زمان به سرعت برخی از مراجع وقت موضعگیری کردند این در حالی بود که در اخبار پیش از آن آمده بود كه وی : با انتقاد شديد از ترويج برخي از ادعيه مشهور ديني، زيارت عاشورا و حديث كسا را فاقد استناد تاريخي دانست. همچنين وي برخي از تعابير موجود در زيارت عاشورا به خصوص فرازهاي پاياني آن را فاقد روح حاكم بر فرهنگ شيعه، مشي اهل بيت و مخل در وحدت شيعه و سني دانسته است.
در ادامه همان خبر آمده بود: علامه عسگري در سال هاي گذشته نيز انتقاد شديد حوزههاي علميه تشيع را برانگيخته به طور نمونه اظهارات وي در تركيه مبني بر بيپايه بودن بسياري از احاديث اصول كافي اعتراض شديد شماري از اساتيد برجسته حوزه علميه قم را برانگيخته بود.
در متن خبری دیگری هم آمده بود: در واكنشها نسبت به اظهارات علامه عسکري، یکی از مراجع وقت قم در یک موضعگیری علنی گفتند: «بعضي، شرايط حساس ما را درك نميكنند و به مسائلي دامن ميزنند كه نميتوان با سكوت از آن گذشت فكر ميكنند، با القاي شبهه به معتقدات شيعه، ميتوانند به سوي وحدت پيش روند، لكن غافلند، زيرا كه مطرح كردن همين مسائل، موجب تفريق و اختلاف است. شيعيان مخلص درگاه اهل بيت (عليهمالسلام) نميتوانند، در مقابل زير سؤال رفتن معتقداتشان ساكت بنشينند. اينجانب ضمن دعوت عزيزان طلبه به صبر و بردباري و حفظ وحدت و يكپارچگي، به مسؤولان امر، نصيحت ميكنم، دست از اين كارها بردارند و حوزه را آلوده افكار منحرف و غلط ننمايند. حديث كسا به نحو معروف و زيارت عاشورا و لعن بر دشمنان اهل بيت (عليهمالسلام)، جزو معتقدات شيعه اثنيعشري است و منكر آنها بايد استغفار كند تا خداوند متعال، رحمي به او نمايد و در روزي كه «لا ينفع مال و لا بنون الا من اتي الله بقلب سليم» نجات پيدا كند».
نتیجه چه شد؟ نتیجه آن بود که ایشان به اجبار از آن چه مطرح کرده بود عقب نشینی کرده و در پاسخ به این پرسش که نظر حضرتعالی در مورد عاشورا و زیارت عاشورا چیست نوشتند «اينجانب در كتاب منتخب الادعيه دو زيارت از زيارت خاصه روز عاشورا را عرض كردم و به آن اعتقاد دارم. زيارت عاشوراي مشهور و معروف، داراي مؤيدات و توثيقات خبري است كه قابل تشكيك نميباشد و من خودم زيارت عاشورا ميخواندم و ميخوانم. قبل از اين من ناراحتي قلبي داشتم كه يكي از بزرگان علما براي بنده زيارت عاشورا خواند و ناراحتي قلبي من مرتفع گرديد».
این تجربه نشان می دهد که اولا ما اعتبار محققان خود را صرفا به خاطر بیان برخی از دیدگاه ها از میان می بریم و آنان را وادار به توبه های شگفت می کنیم. در غیر این صورت او باید به طور کل میدان را ترک کند.
نکته اینجاست که آیا اگر کسی در فقه مرجعیت دارد، در مقابل شخصی مثل علامه عسکری که در تاریخ مرجعیت دارد، می تواند چنین برخوردی داشته باشد؟ در این صورت چه راه حلی برای این مطلب هست که ما تحقیق و تتبع و تأمل و تعقل را احترام بگذاریم و راه را برای پیشرفت در تحقیق باز نگاه داریم. پرسش اینجاست که آیا ما به نوعی اجتهاد در تاریخ هم نیازمندیم تا ورود در مباحث آن را بدون طی مراتب اجتهادی آن روا می شمریم. این مسأله بازگشت به همان نکته ای دارد که در ابتدا اشاره کردیم و آن این که امر تاریخ وپژوهش در آن هیچ گاه جدی گرفته نمی شود.
ثانیا آن که در ادامه این فضاها، محققان بعدی تکلیف خود را دانسته و نوعی خودسانسوری شدید در زمینه تحقیق و نظریه پردازی جدید خواهند داشت. در این صورت ما از نعمت پیشرفت علمی در این زمینه محروم خواهیم ماند. علاوه بر آن که فضا برای کسانی باز خواهد ماند که با استفاده از این میدان راه را برای طرح دیدگاه های عجیب و غریب خود باز خواهند دید.
اکنون جای این پرسش است که بگوییم چه راه حلی برای این امر وجود دارد؟
ممکن است در وهله اول انسان بگوید: این امر بستگی به آن دارد که مسأله مورد پژوهش به چه نوع مسائلی مربوط شود. اگر به بنیادهای فکری و اساسی مربوط می شود بهتر است محقق ساکت بماند، اما اگر از مباحثی است که پیش از این محل تأمل و بحث بوده است، امکان طرح آن وجود دارد.
به نظر می رسد این راه حل در عین حال که روی نکته حساسی انگشت نهاده و به مقدار زیادی پاسخگوست، در نهایت نمی تواند مشکل را حل کند. به دلیل این که:
اولا بسیاری از مسائلی که روزگاری محل تأمل و بحث بوده اکنون جزو مسلمات شده و حتی به تعبیر برخی جزو شعائر شیعه شده است.
ثانیا این که علی فرض که در حوزه های علمی و تخصصی این بحث محل تأمل باشد در میان عامه شیعه و خواص تابع عامه واکنش سختی نسبت به این مسأله ایجاد می شود.
اکنون باید پرسید آیا امکان دارد مرکزی علمی از علمای شیعه این تقسیم بندی را انجام داده مسائل را به مسائل قابل بحث و غیر قابل بحث تقسیم کند.
راه حل دیگر آن است که مرکزی از علمای درجه یک تشکیل شده و کار رسمیت باورهای مذهبی را در عرصه های مختلف بر عهده گرفته و بحث در باره این قبیل مسائل و نظریه پردازی در باره مسائل نو را در حوزه های فکری خاص خود در حوزه یا دانشگاه آزاد بگذارد.
يك مشكل أن است كه برخی از اظهار نظرهای جنجالی بنیاد پژوهشی استواری ندارد و طرح آنها از سوي برخي اؤ روشنفکران دینی كه شبه محقق هستنى و در شماری از بدیهیات تردید می کنند فضا را تخريب مي كند. این موارد از حوزه بحث ما خارج است. چنان برخی از سنتی ها گهگاه به دلایلی مطالبی را اظهار می کنند. مانند يكي از علمای اخیر حوزه و اظهار نظری که در باره واقعه یوم الخمیس داشت و اساسا نظری پژوهشی نبود. آن قبیل موارد از عالم تحقیق و پژوهش آنچنان که با ارائه استدلالهای نیرومند و قوی همراه باشد خارج است.
اما وقتی سابقه یک پژوهشگر را ملاحظه می کنیم و تلاش و پیشینه پژوهشی او را می شناسیم حق نداریم اجازه دهیم برخوردهای غیر حرفه ای با دیدگاه های او شده و مورد اتهام قرار گیرد.
کار وقتی دشوارتر می شود که انسان ملاحظه می کند برای منکوب کردن دیدگاه های علمی شخصی – که البته ممکن است قابل انتقاد علمی هم باشد – از اتهامات اخلاقی استفاده شود. این نهایت بی انصافی است، بلکه نوعی ظلم و ستم مضاعف است که در نقد یک کتاب پژوهشی، نویسنده با تعابیر اخلاقی مورد خطاب قرار گیرد. نمونه هایی از این برخوردها را نیز در برخی از مطبوعات تجربه می کنیم. برای نمونه در همین اواخر در یکی از نشریات با موضعگیری علیه یک کتاب پژوهشی نویسنده آن به عنوان یک <روحانی فاسد> معرفی شده و سپس با تعابیر تندی مانند فریبکاری و شیادی در باره روش نگارش و پژوهش او سخن گفته شد. این در حالی است که اثر یاد شده یک اثر پژوهشی و طبعا قابل انتقاد پژوهشی است اما برخورد یک روزنامه با این روش، جز این که کار نظریه پردازی و پژوهش را در کشور ما مختل کند، نتیجه ای نخواهد داشت. نویسنده یا شده خالق چندین اثر پژوهشی است که یکی از آنها در کشورها جایزه سال گرفته است. اثر دیگر او با عنوان میراث مکتوب شیعه یکی از بنیادی ترین پژوهشهایی است که در سالهای اخیر در حوزه شیعه شناسی منتشر شده است. پیش از این هم پژوهش دیگر او در فقه شیعه به عنوان یک اثر قابل ستایش منتشر شده بود.
اگر در کشور ما از نظریه پردازی ستایش شده و روی تولید علم تأکید می شود و بخشی از آن برای طلاب یعنی کسانی است که مطالعات دینی و به خصوص در حوزه تاریخ اسلام دارند، باید انتظار آن را داشت که پژوهش به صورت طبیعی کار خود را انجام دهد. با اعتمادی که ما به اصول اساسی دین و مذهب خویش داریم نباید از این پژوهش ها نگران باشیم. بنابرین و در این صورت نمی توانیم همزمان، چوب و چکش را دست گرفته با استفاده از تعابیر زشت به سراغ کسانی برویم که روی مبنا واصول کار پژوهش را پیش برده و طبعا انتظار دارند که مورد نقادی علمی قرار گیرند نه آن که از آنان به عنوان افراد فاسد یاد شود. (و خداوند باطن اشخاص را بهتر از هر کس دیگر می شناسد).
محققان تاریخ صدر اسلام و چالش وحدت نکته دیگر در تاریخ نویسی اسلامی برای یک عالم روحانی شیعه یا محقق سنی آن است تا چه اندازه ملاحظات خود را در امر تحقیق از یک سو و سرنوشت امت اسلامی از سوی دیگر داشته باشد. حقیقت آن است که مصلحت اندیشی برای یک جامعه دینی و مذهبی آن هم جامعه ای که نگره طائفی در آن حاکم است و به شدت اختلافگراست یک مسأله بس مهم است. این مصلحت اندیشی گاه چندان اهمیت دارد که نگاه محقق را روی مسأله تحقیق دگرگون می کند.
برای مثال در اینجا می توان این پرسش را مطرح کرد که آیا اظهار نظری که علامه عسکری در باره اصول کافی در ترکیه داشته است دقیقا در چهارچوب مصلحت اندیشی بوده است یا نه. به عبارت دیگرا نگاه وی به امر وحدت تا چه اندازه بر پژوهشهای وی سایه انداخته است.
به نظر می رسد علامه عسکری از آن گروهی بوده است که معقتدند هرچه تحقیق بیشتر شود و دو طرف بهتر همدیگر را بشناسند امر وحدت آسانتر می شود. اما بسیاری در امر تحقیق در امور مذهبی به این امر باور ندارند. زیرا اساسا بحث مذهب و مذهبی کردن صرفا امر پژوهش و تحقیق نیست. باورهای عاطفی است که نسبت به نتیجه تحقیقات هم واکنش منفی نشان می دهد.
ما از یک سو باور داریم که علامه عسکری واقعا و عمیقا به وحدت اسلامی باور داشت. او خود در عراق از بنیانگزاران حزب الدعوه بود که یک حزب اسلامی بود تا یک حزب شیعی. این حزب به یک مدل جهانی اسلامی باور داشت تا تأکید روی جامعه شیعی. در واقع نوعی اقتباس از حرکت اخوانی بود. معنای این حرف این بود که بنیانگزاران آن در شرایط عادی باور به وحدت اسلامی و یکپارچگی جهان اسلام داشتند. اما از سوی دیگر هر آنچه نوشت و گفت دقیقا در چهارچوب معارفی بود که هسته مرکزی اختلاف نظر میان امت را تشکیل می دهد. تحقیقات ایشان بسیاری از نکات را روشن کرد اما از زاویه مصلحت اندیشی دست کم بر اساس دیدگاه برخی از وحدت گرایانه، راه را برای تعارض بیشتر فراهم ساخت. در این زمینه هم بحث باید ادامه پیدا کند.
به طور کلی باید گفت علامه عسکری یک آدم متحرک و پویا در عرصه اجتماع و سیاست و فرهنگ بود. مردی نظریه پرداز که توانست اکتشافاتی را به نام خود ثبت کند و تأثیر خاص خود را بر جامعه شیعی باقی بگذارد. او از نسل کسانی بود که در مکتب کاظمین تربیت شده و به نوعی متأثر از مرحوم سید هبت الدین شهرستانی بودند. وی این میراث را از کاظمین به نجف آورد و نشان داد که نه تنها در امر نظریه پردازی جدی است بلکه در ایجاد نهادهای آموزشی نوین هم دیدگاه های تازه و خاص و راهگشای خود را دارد. امروز که به نقش حزب الدعوه در عراق نگاه می کنیم می توانیم دور اندیشی سیاسی او را هم در آن روزگار درک کنیم گرچه از زمانی که به ایران آمد سیاست را کنار گذاشت.
پی نوشتها: [1] این متنی است که بنده برای سخنرانی در محفل بزرگداشت علامه سید مرتضی عسکری در مشهد (سالن همایشهای دفتر تبلیغات اسلامی – روز 22 آذر 86) آماده کرده بودم اما به دلیل کنسل شدن پرواز توفیق شرکت در آن را نیافتم. www.historylib.com
(با یادی از علامه سید مرتضی عسکری) |