اگر براستی تاریخ را آیینه عبرت و چراغی برای آینده بشماریم و بپذیریم که مطالعه و تجزیه و تحلیل حوادث گذشته می تواند در گزینش راه درست آنیده،مؤثر واقع شود،مطالعه سیاست خارجی کشورمان در ادوار گذشته برای ما راهنمون مفیدی خواهد بود.
با نگرشی بر فضای حاکم بر نظام بین المللی در گذشته،مطالعه پیشینه ی سیاست خارجی کشورها، جهت گیری سیاست خارجی ممالک اروپایی نسبت به ایران و ابزارهای معمول درتحصیل هدف- های سیاست خارجی کشورمان،می توانیم عمل کرد استعمار در گذشته و جهت گیری هدف های پنهان و آشکار قدرت های بزرگ کنونی را بهتر بشناسیم1
گستردگی مقولات مربوط به سیاست خارجی ایران از عهد صفویه تا قاجاریه که یک قطع زمانی طولانی را شامل می شود از یکسو،و محدودیت حجم یک درس از سوی دیگر،ما را ناگزیر
می سازد در بررسی سیاست خارجی ایران،به عناوین مهم و محورهای اصلی جهت گیری ها بپردازیم.
فضای سیاست بین الملل در عصر صفویه در سال 880 هجری شمسی (اوایل قرن شانزدهم) که نخستین دولت صفوی به وسیله ی شاه اسماعیل و حمایت «قزلباش ها» تشکیل شد2هنوز پایه های اساسی روابط بین الملل و سیستم کشوری مستقلّ تکوین نیافته بود. 3
از نظر بسیاری از محقّقین ،این قرن – قرن شانزدهم- به عنوان حدّ فاصل میان عصر جدید و دوران پیش از آن محسوب می شود. از این مقطع تاریخی است که اروپا،خود را برای تسلّط بر بقیه ی کره ی زمین آماده کرده و شالوده ی یک سیستم جدید در نظام بین الملل ریخته می شود. 4در این برهه از زمان،اروپای متحّد وجود نداشت،بلکه اروپا ترکیبی بود از پادشاهی ها و ایلات شاهزاده نشین ،و نیز قلمروهایی با حکومت های ملوک الطوایفی و «دولت – شهرهای» کوچک.
یکی از بازیگران اصلی نظام بین الملل در این دوره،امپراتوری عثمانی بود که با اتّخاذ سیاست توسعه طلبانه ،خطر عمده ای را متوجه اروپای مسیحی و غیر متحّد ساخت. این امپراتوری پس از تصرّف یونان،جزایر «ایونی»5 ،«بوسنی»6،آلبانی و سایر قسمت های بالکان در سال های پایانی قرن پانزدهم میلادی،به سوی «بوداپست» و «وین» پیشروی کرده و به خاطر خطر قریب القوع سقوط «رم» پاپها را در موجی از وحشت فرو برده و در سمت مرزهای شرقی،بخش هایی از اراضی ایران را به اشغال خود درآورده و با روسها نیز درگیری مرزی داشت. 7
نظام بین الملل در این دوره تحت تأثیر عوامل متعدّدی از جمله : جهش های تکنولوژیکی ،تحولات صنعتی ،نظیر پیدایش کشتی های بادبانی مجهّز به توپهای دوربرد،ظهور بازرگانی و از همه مهمتر طغیان حسّ قدرت طلبی و ثروت اندوزی اروپاییان،و نیز تکوین دولت های استعمارگر قرار گرفت. مهمترین این دولت ها عبارت بودند از : اسپانیا،پرتغال،انگلستان ،فرانسه،هلند،بلژیک ، ایتالیا ،روسیه ،آلمان و تنهاکشور غیر اروپایی یعنی ژاپن.8 امپراتوریهای مینگ – در چین – و مغول نیز در زمره ی بازیگران عرصه ی بین الملل آن عصر به حساب می آمدند. 9
خطرات ناشی از برتری جویی و توسعه طلبی های دولت عُثمانی یکی از مسایل عمده و مشترک بین دولت صفوی و اغلب دولت های اروپایی بود که موجب نزدیکی آن ها به ایران و انعقادپیمان- های نظامی و اقتصادی علیه دشمن مشترک – عثمانی – می شد . 10
هریک از دولت های اروپایی نیز در مستملکه جویی،با هم درگیر رقابت های شدیدی بودند.
خطرات ناشی از برتری جویی و توسعه طلبی های دولت عُثمانی یکی از مسایل عمده و مشترک بین دولت صفوی و اغلب دولت های اروپایی بودکه موجب نزدیکی آن ها به ایران و انعقادپیمان- های نظامی و اقتصادی علیه اروپایی نیز در مستملکه جویی ،با هم درگیر رقابت های شدیدی بودند.
سیاست خارجی منطقه ای ایران در عصر انتقال قدرت از تیموریان به صفویان ،شرایط خاصی بر منطقه حاکم بود. دولت های همسایه،پیوسته مرزها را مورد تهاجم قرار می دادند.این حرکت های تعرّضی به طور عمده از سوی ترکان عثمانی از ناحیه غرب،اُزبکها و افاغنه از سمت شرق،روسها از شمال و دول استعمارگر اروپایی از جنوب صورت می گرفت. در این دوره،وحدت ملّی و تمامیّت ارضی ایران از چشم انداز چندان مطلوبی برخوردار نبود. مجموعه ی این عوامل، موجب جهت گیری خاصی در سیاست خارجی ایران شده بود. 11
سیاست خارجی ایران نسبت به ترکان عثمانی،ابتدا،به باز پس گیری آن بخش از اراضی ایران معطوف بود که دولت عثمانی آن را از پیکره ی ایران جدا کرده بود و این مقوله،خود در سلسله مراتب هدف های سیاست خارجی صفویان از اولویت و اهمیّت زیادی برخوردار بود. با این حال، شاهان صفوی،به منظور برقراری روابط دوستانه با همسایه غربی خود پیش قدم شده و هیأت های دیپلماتیک متعدّدی به دربار سلاطین عثمانی اعزام کردند. آنان با تکیه بر این اصل اوّلیه ی که «ما به دوستی کفّار احتیاج نداریم» ، از پیوستن به پیمانها و اتّحادیه های نظامی با اروپایی ها علیه دولت عثمانی،اجتناب می کردند امّا نظر به این که سلاطین عثمانی همواره ایران را به دیده ی یک رقیب سیاسی می نگریستند و به سرزمین های غربی ایران چشم طمع دوخته بودند، در طول حاکمیت صفویان،حفظ و نگهداری مرزهای غربی از تهاجم بی امان ترکان عثمانی ،بخشی از شالوده ی سیاست خارجی منطقه ای ایران را تشکیل می دادو در نتیجه: برای مقابله با اقدامات توسعه طلبانه- ی عثمانی،ایران ناگزیر با سیاستِ نزدیک شدن دولت های اروپایی تن در داد12. دولت عثمانی به صورت یکی از بزرگترین دشمنان سیاسی خاندان صفوی در آسیا درآمده و بخش زیادی از فعالیت های سیاست خارجی ایران را به خود اختصاص داده بود.13 عوامل مؤثردرجهت گیری های سیاست خارجی ایران و عثمانی را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:
الف- نارضایتی سلاطین عثمانی از وضع موجود و پیروی آنان از سیاست تجدید نظر طلبانه در سیاست خارجی؛14
ب – برقراری حالت عدم توازن قوا بین ایران و عثمانی که بیش از هر چیز،از مزیـّت سازمان نظامی دولت عثمانی،دسترسی آن ها به سلاح جدید و عقب ماندگی ارتش صفوی نشأت می گرفت.
ج – رسمیت یافتن مذهب تشیّع در ایران و خطر انتشار آن در دنیا،به ویژه درآسیای صغیر(ترکیه- ی فعلی)؛
مجموعه ی این عوامل سیاسی،ایدئولوژیکی و نظامی سبب شده بود تا دولت عثمانی سیاست خصمانه ای را نسبت به ایران اتّخاذ کند.15
مسأله ی دیگری که در کانون سیاست خارجی منطقه ای ایران قرار داشت،ناآرامی در مرزهای شرقی بود. ازبکها با حملات خود موجب خرابیهای زیادی در خراسان می شدند. با این که آن ها به شدّت سرکوب می شدند،امّا به صورت عامل تهدید بالقوه در سمت شرق ایران باقی ماندند؛هر موقع که قدرت حکومت مرکزی ایران رو به ضعف می نهاد،و یاکشور عثمانی به ایران حمله می- کرد،راه سرکشی آن ها نیز گشوده می شد. دولت ایران برای پرهیز از درگیری هم زمان در دوجبهه ی شرق و غرب (اُزبکها و عثمانیها)،با استفاده از شیوه های دیپلماسی،از استقرار صلح موقّت در یک جبهه،به تمرکز قوا در جبهه ی دیگر و سرکوبی عامل تهدید مبادرت می ورزید. افاغنه نیز در اواخر سلطنت شاه سلطان حسین صفوی ،هم زمان با افول سیاست خارجی ایران سربرآورده،باعث تسریع در انقراض صفویان شدند.
در دوران شاهان صفوی،سُفرا و هیأت های دیپلماتیک به دربار روسیه اعزام می شدند. تزارها نیز در طول حکومت صفویان،سُفرا و فرستادگانی را با هدایای بسیار،به دربار ایران اعزام می کردند. آن ها هم خواهان برقراری رابطه و اتّحاد نظامی با ایران،علیه عثمانی بودند. این روابط،با مرگ شاه عباس کبیر (1038 ق) دچار دگرگونی شد و سیر نزولی طی کرد و سرانجام،به شروع تجاوزات مرزی روسها به نواحی شمالی ایران منتهی شد.آنان در سال 1724 میلادی 1103 ش به منظور تصرّف نواحی شمال ایران،به ویژه منطقه ساحلی دریای خزر،که اهمیت نظامی و بازرگانی داشت، با عثمانی قراردادی مبنی بر تقسیم ولایات ایران، امضا کردند.16 تسلّط استعمارگران اروپایی بر خلیج فارس و تصرّف جزایر ایران از دیگرمسایل عمده ی سیاست خارجی صفویان بود. دولت- های پرتغال،اسپانیا و انگلستان از جمله این کشورها بودند.17 بازپس گیری جزیره ی هرمز از پرتغالی ها و تخلیه سایر مراکز بازرگانی ایران از لوث نیروهای استعمارگر اسپانیایی و پرتغالی، یکی از اهداف سیاست خارجی ایران در جنوب کشور بود. ایران در دامن زدن به رقابت موجود میان استعمارگران می کوشید و موفقیت های نیز در این زمینه کسب کرد. به عنوان مثال،می توان به تشدید رقابت بین انگلیسی ها و سایر استعمارگران در منطقه خلیج فارس اشاره کرد که سبب اخراج آنان از جزایر ایران گردید. 18
جهت گیری سیاست خارجی ایران نسبت به کشورهای اروپایی در ابتدای حاکمیت صفویه،شاه اسماعیل صفوی سیاست خارجی ایران را به سمت کشورهای همسایه بویژه عثمانی سوق داد و به برقراری رابطه با دولت های اروپایی – مسیحیان – تمایل چندانی از خود نشان نمی داد . لیکن موضع گیری خصمانه ی سلاطین عثمانی موجب دگرگونی در جهت گیری سیاست خارجی ایران به سمت دولت های اروپایی شد و روابط دیپلماتیک بین ایران و دولت های اروپایی گسترش یافت. محور عمده دیپلماسی ایران در این دوره،جلب اتّحاد نظامی دولت های اروپایی علیه ترکان عثمانی و انعقاد قراردادهای تجاری بود.19
با انتقال قدرت از شاه اسماعیل به شاه طهماسب (983/930 هـ .ق)20 ، نوعی دگرگونی در سیاست خارجی ایران نسبت به دولت های اروپایی ایجاد شد. در این دوره دیپلمات های اروپایی میدان مانوری در دربار شاه طهماسب نداشتند، زیا وی، زمامداران – مسیحیان – اروپا را کافر و نجس
می دانست. 21با وجود این ،برخی از هیأت های دیپلماتیک اروپایی، با پرداخت رشوه هایی تحت عنوان هدایا! از شاه طهماسب امتیازهای چشمگیری نظیر معافیت گمرکی و آزادی تجارت در سرتاسر خاک ایران را به دست آوردند. 22
دوران حکومت شاه عباس کبیر (996 تا 1038 هـ . ق) عصر اوجگیری و شکوفایی مناسبات دیپلماتیک ایران و دولت های اروپایی است. در این برهه از تاریخ صفویه،دایره روابط ایران با اروپا توسعه یافت. بخشی از هدف های اساسی سیاست خارجی ایران در دوران زمامداری شاه عباس کبیر در رابطه با دولت های اروپایی ،عبارت بودند از : ایجاد اتّحاد نظامی علیه عثمانی23 ، انجام اصلاحات نظامی و تهیه ساز و برگ جنگی از اروپا،صدور ابریشم به اروپا24و تشدید و رقابت و ضدّیت میان دولت های استعمارگر اروپایی به منظور بهره گیری از نیروی دریایی آن ها علیه یکدیگر در جهت کاهش حضور استعماری آن ها در خلیج فارس . 25
سیاست خارجی ایران در دوره ی نادرشاه افشار در فاصله ی سقوط حکومت شاه سلطان حسین صفوی و ظهور نادرشاه افشار،(1101-1108 هـ.ق) ایران به مدت هفت سال صحنه ی تاخت و تاز افاغنه،ترکان عثمانی و روسها بود.26 نادرشاه در اواطل زمامداری اش – در بین سال های 1148-1150 ق – سیاست خود را به امور داخلی متمرکز کرد. در این مدّت دشمنان داخلی سرکوب،افغانها اخراج و ترکان عثمانی از سرزمین ایران عقب رانده شدند و مرزهای ایران گسترش یافت. در نتیجه ی اقدامات نظامی موفق نادر،ایران از نظر نظامی نیرومند شد و در ردیف دولت های درجه اوّل دنیا قرار گرفت. 27
سیاست خارجی ایران در دوره ی دوازده ساله زمامداری نادرشاه افشار (1160-1148 ق)،تحت الشعاع اقدامات نظامی گری او بود و جنگ،بیش از هر وسیله ی دیگر،در تحصیل هدف های سیاست خارجی،کاربرد داشت. در این دوره،روابط ایران با اروپا به دلیل اوضاع متغیّر ناشی از لشکرکشی های مداوم،کاهش چشمگیری یافت و روابط تجاری ایران با برخی از دولت های اروپایی نظیر انگلستان،روسیه،هلند و فرانسه به روند ضعیف خود ادامه داد.28
در دوره ی نادرشاه افشار،سیاست خارجی ایران نسبت به عثمانی،همان روندی را پیمود که از ابتدای سلسله ی صفویه،آغاز شده بود و به طور عمده در برخوردهای نظامی بر سر مسایل مرزی خلاصه می شد.گرچه نادر کوشید تا با تقریب بین مذاهب شیعه و سنّی،نوعی تفاهم میان دو کشور ایران و عثمانی برقرار سازد،امّا به دلیل مخالفتِ سلاطین عثمانی،موفقیّتی به دست نیاورد.
سیاست خارجی ایران نسبت به انگلیس،فقط محدود به مناسبات اقتصادی بود.29
فرانسویان در دیپلماسی خود درصدد بودند ایران و عثمانی را علیه روسیه متّحد کنند. مناسبات ایران و فرانسه از زمان سقوط صفویه تا روی کارآمدن قاجاریه، در سطوح پایین برقرار بود.30
شاید زمامداران روسیه تزاری بیش از هرکشور دیگری،نسبت به روی کارآمدن نادر خرسند بودند؛ آنان در طول حکومت دوازده ساله ی نادر بیش از پیش،به ایران نزدیک شدند و روابط سیاسی، اقتصادی و نظامی برقرار کردند. روسها علاوه بر کمک های تسلیحاتی و نظامی به نادرشاه در جنگ با عثمانی،میدان را برای سرکوب افاغنه و عثمانی ها باز گذاشتند.31 نادر با اعزام سفیر به دربار روسیه قراردادی منعقد مرد که به موجب آن مقرر شد دو کشور ،سفیر – به صورت مقیم – بپذیرند ؛هم چنین تجّار دو کشور آزادی تجارت یافتند. 32روسها در این دوره بخش اعظم تجارت خارجی ایران را به خود اختصاص دادند.33 نادرشاه با تأسیس نیروی دریایی،راه ارتباطی ایران با دنیا(و بخصوص اروپا) را از خاک عثمانی متوجه راههای دریایی کرد.34 به طور کلی مرگ پتر کبیرو تغییرات پی درپی در حکومت روسیه و دست به دست شدن قدرت سبب ضعف حکومت امپریالیستی مزبور گردید. از سوی دیگر،پیشرفت های چشمگیرِ نادر در امور داخلی و خارجی یکی از دلایل روابط دوستانه و متقابل ایران و روسیه در دوره ی زمامداری نادرشاه بود. 35
سیاست خارجی ایران در دوره ی کریم خان زند در دوران حکومت 22 ساله ی کریم خان زند (1193-1171 هـ ق/1757 – 1779م )،آرامش نسبی در ایران برقرار بود. در این دوره،از شدّت درگیری های نظامی ایران با کشورهای منطقه،کاسته شد. فتح بصره،تنها حرکت مهمّ نظامی در این زمان محسوب می گردد. نگرش کریم خان زند نسبت به دولت های اروپایی،توأم با شک و تردید و سوءظن بود و این مسأله در جهت گیری سیاست خارجی ایران نسبت به کشورهای اروپایی تأثیر گذاشته بود. در دوره ی زمامداری وی، روابط سیاسی ایران با اروپا به حداقل خود رسید و دیگر دربار ایران مثل دوره ی شاه اسماعیل اوّل و شاه عباس کبیر محلّ رفت و آمد سُفرا و هیأت های دیپلماتیک کشورهای متعدّد اروپایی نبود.
سفرای اروپایی در مأموریت های خود به دربار کریم خان،موفقیت چندانی کسب نمی کردند و به طور معمول پیشنهادهای برقراری روابط سیاسی با ایران پاسخ مثبتی به همراه نداشت.36 بنابراین، آن سیر نزولی که در سیاست خارجی ایران از زمان مرگ شاه عباس کبیر آغاز شده بود،در زمان نادرشاه افشار ادامه یافت و در حکومت کریم خان زند،این روابط به پایین ترین حدّ خود تنزل یافت.
مناسبات ایران و عثمانی در دوره ی کریم خان،بخشی از روابط خصومت آمیز 250 ساله بین دو کشور را تشکیل می داد. روابط سیاسی ایران و فرانسه در دوره ی زندیه به روابط تجاری،محدود
می شد.37 کریم خان نسبت به برقراری مناسبات سیاسی با انگلیس ها نیز تمایلی نشان نداد38. با این حال،آنان کوشیدند تا امتیازات تجاری قابل توجهی از ایران کسب کنند. 39
با مرگ کریم خان زند،و شروع کشمکش بر سر تصاحب قدرت میان بازماندگان او،انگلیسی ها از فرصت استفاده کرده مقدمات نفوذ همه جانبه ی سیاسی و اقتصادی خود را در ایران فراهم کردند؛ به طوری که تا اوایل قرن نوزدهم میلادی،خلیج فارس به صورت حصار و حفاظ مرزهای هند – مستعمره ی انگلستان- درآمد و به سدّی در مقابل رقبای انگلستان یعنی روسیه و فرانسه،تبدیل شد.
محور سیاست خارجی روسها نسبت به ایران که پیش از آن نزدیکی هر چه بیشتر به ایران و ایجاد اتّحاد علیه عثمانی بود،40 با مرگ کرم خان و ظهور ضعف و سُستی در صحنه ی سیاست خارجی ایران؛ تغییر کرد و جنبه ی خصومت آمیزی به خود گرفت و این روند به آغاز دور تازه ای از جنگ های طولانی و خونین روسها علیه ایران در زمان قاجاریه منتهی شد.41
پی نوشت ها: 1 . استعمار هر زمان به صورت خاصي ظاهر مي شود؛ زماني استعمار قديم بود و لشکرکشي، زماني استعمار نو و نفوذ ؛ و اکنون از طريق سازمانهاي بين المللي نظير سازمان ملل!
2 . قزلباش نام ارتشي است که در سال 1500 ميلادي پس از اتحاد و همبستگي قبايل نهگانه و بيعت آنان با شاه اسماعيل صفوي، در منطق? «تالش» در شهر کوچکي به نام «ارجوان» تأسيس گرديد. آنان به دستور «شيخ حيدر» - يکي از شيوخ عصر صفوي- به جاي کلاه ترکي – کلاه سرخ رنگي که «تاج دوازده ترک» ناميده مي شد، به نشان? دوازده امام بر سر نهادند و به همين جهت اين جماعت به قزلباشها يا سرخ سرها شهرت يافتند. قزلباشها همواره به عنوان ارتش جان برکف و بازوي مسلّح شاهان صفوي عمل مي کردند و از لحاظ اعتقاد پيرو مشرب صوفيگري بودند که به نام تشيّع به وسيل? شيخ صفي الدين اردبيلي در ايران رواج داده شد. جهت اطلاع بيشتر: بنگريد به : تاريخ کامل ايران، عبدالله رازي، ص 410 . و تاريخ روابط خارجي ايران، هوشنگ مهدوي، ص 15 و نهضت امام خميني، سيّد حميد روحاني، چاپ اول، ج 3 ، ص 125.
3 .ا صول روابط بين الملل و سياست خارجي، بهزادي ، ص 10.
4 . ظهور و سقوط دولتهاي بزرگ، پال کندي، ترجم? محمّد قائد شرقي و ديگران، ص 21، مجلّد کامل.
5 . Ionian Islands.
6 . Bosnia.
7 . همان.
8 . اصول سياست خارجي و سياست بين الملل، قوام ، ص 17.
9 ظهور و سقوط قدرتهاي بزرگ، کندي، ص 2 و 38
10 . تطّور حکومت در ايران بعد از اسلام ، محيط طباطبايي ، ص 173.
11 . پژوهشي در تاريخ ديپلماسي ايران، محمد علي مهميد، ص 81، چاپ اول.
12 تطوّر حکومت در ايران بعد از اسلام، طباطبائي ، ص 173.
13 . پژوهشي در تاريخ ديپلماسي ايران، مهميد، ص 88.
14 تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصرصفوی ،مریم میر احمدی ،ص174.
15 . تاريخ کامل ايران، رازي، ص 451.
16 . تاريخ سياسي و اجتماعي ايران، ميراحمدي ، ص 187.
17 . تاریخ روابط سیاسی ایران با دنیا،نجفقلی حسام معزی،ص197.
18 . پژوهشي در تاريخ ديپلماسي ايران ، مهميد ص 93.
19 . همان، ص 106.
20 . کليات تاريخ ايران، عزيزالله بيات، ص 475.
21 . همان، ص 105.
22 . اهرمها، فخر روحاني ، ص44.
23 . پژوهشي در تاريخ ديپلماسي ايران، مهميد ، ص 87.
24 . همان ، ص 91.
25 . تاريخ روابط سياسي ايران با دنيا، معزّي ، ص 198.
26 . تاريخ روابط خارجي ايران، مهدوي ، ص 154 ، چاپ سوم ، ج 1.
27 . همان، ص 168.
28 . تاريخ اجتماعي ايران در عصر افشاريه، رضا شعباني ، ج 1 ، ص 451
29 . تاريخ روابط خارجي ايران مهدوي، ص 170.
30 . تاريخ روابط ايران و فرانسه، ابوالحسن غفّاري ، ص 2.
31 . تاريخ روابط خارجي ايران، مهدوي، ص 156.
32 . همان، ص 159.
33 . کريم خان زند، عبدالحسين نوابي، ص 204.
34 . تاريخ اجتماعي ايران در عصر افشاريه، شعباني ، ص449.
35 . تاريخ روابط خارجي ايران، مهدوي، ص 151.
36 . کريم خان زند، نوائي، ص 193.
37 . تاريخ روابط ايران و فرانسه، غفاري، ص 2.
38 .کریم خان زند ،نوایی،205.
39 . اهرمها ، روحاني، ص 48.
40 . کريم خان زند، نوائي، ص 204
41 . همان، ص 203. |