ريشه هاي نهضت مشروطه

با توجه به اين که در دهه فجر و پيروزي انقلاب قرار داريم در اين مقال به بررسي ساختارهاي ايران در انقلاب مشروطه مي پردازيم تا درقسمت هاي بعد به انقلاب شکوهمند ايران برسيم. اجماع محققان تاريخ معاصر ايران بر اين است که اولين جرقه ضرورت تغيير نظام گذشته حاکم بر جامعه و تاريخ ايران به وسيله عباس ميرزا در تبريز زده شد. اين آگاهي بر ضرورت تغيير، در پي شکست سنگين در جنگ دوم ايران و روس به مثابه حصول تجربه اي بديع با تازيانه عبرت، ذهن يک دولت مرد مصمم و بيرون آمده از خواجه سراي پادشاهي و تربيت يافته در پايتخت دوم آن روز ايران بدست ميرزا عيسي قائم مقام فراهاني را، به خود مشغول ساخت. از آن تاريخ تا تحقق مشروطه، آن چنان تغييرات همه جانبه اي در ساختارهاي بيروني و دروني نظام اجتماعي ايران صورت پذيرفت که نتايج آن تولد ايران جديد با تداوم و گسست از وضعيت گذشته بود.
اقدامات اصلاحگرانه عباس ميرزا چند زمينه را شامل مي شد: در بخش نظامي اقداماتي در ايجاد ارتش نوين با الهام از ارتش روس و عثماني انجام داد. فرستادن دانشجو به فرنگ، در خواست از اروپائيان براي جلب مهاجران خارجي و در نتيجه تمدن جديد، توجه به صنايع و تاسيس چند کارخانه در تبريز و شهرهاي ديگر، و بالاخره دستور به ترجمه چند اثر خارجي (از جمله کتاب “تاريخ پطر کبير” تاليف ولتر و “عظمت و انحطاط امپراطوري روم” اثر ادوارد گيبون) از اقدامات ديگر اوست.
در دسته پيشگامان آورندگان تجدد به ايران (که از رجال سياسي آن دوران حساب مي شدند) مي توان از ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني، اميرکبير، ميرزا حسين خان سپه سالار، امين الدوله و تا حدي محمد شاه و ناصرالدين شاه نام برد. در اين ميان اميرکبير از جايگاه خاصي برخوردار است. اقدامات او تلاشي فراگير براي انجام اصلاحات در نهادهاي فرهنگي و سياسي را در بر مي گرفت. تاسيس دارالفنون و در نتيجه رخنه علوم جديد به ايران و اصلاح نظام اداري (حذف القاب، قطع مواجب و ...) و طرح تز نيروي سوم از لحاظ سياسي که به قيمت باختن جانش تمام شد، در بيدار شدن پادشاه و تغييرات گسترده بعدي تاثير فراواني داشت. آدميت معتقد است اهميت مقام تاريخي امير به سه چيز است: نوآوري در راه نشر فرهنگ و دانش و صنعت جديد؛ پاسداري هويت ملي و استقلال سياسي ايران و اصلاحات سياسي و مبارزه با مفاسد اداري - اخلاقي.
آدميت چند جهش تاريخي تا تحقق مشروطيت را بر شمرده است: آغاز اصلاحات يا دوره عباس ميرزا؛ اصلاحات مضبوط همه جانبه يا عصر ميرزا تقي خان؛ برزخ تاريخي؛ تحرک تجدد و ترقي يا عصر سپه سالار و تکوين ايدئولوژي مشروطيت. او اميرکبير را نماينده جهش بزرگ اجتماع در دوره مهم تاريخي از طريق انتشار روزنامه و تاسيس مدرسه
مي داند که به بيداري افکار منتهي گشت. دارالفنون نشانه تحول ذهني و عامل دگرگوني افکار بود و در اصول دانش گذشتگان ترديد انداخت. از بر افتادن امير ( 1268 ق) تا دولت سپه سالار( 1287 ق) بيست سال (سه مرحله) طول کشيد: فترت هفت ساله در صدارت ارتجاعي اعتماد الدوله نوري تا 1275 ق؛ ترقي خواهي سه ساله 78( - 1275 ق) و بحران ده ساله سياسي - اقتصادي 87( - 1278 ق). آدميت اين کش وقوس ها بعد از بيداري اوليه را نزاع کهنه و نو تعبير کرده و معتقد است اعتماد الدوله نوري بعد از مرگ اميرکبير نماينده تفکر ارتجاعي بود که با نوآوري دشمني ورزيد و با دارالفنون و افکار جديد مخالفت کرد. بعد از آن که نوري کنار گذاشته شد ميل به ترقي طي سه سال خود را نشان داد: انتشار چند رساله انتقادي به سياست؛ مجمع فراموشخانه، انتخاب هياتي براي ترقي صنعت و تجارت، اصلاح قانون ديوان خانه عدليه، انتشار اثر دکارت و کتاب هاي ديگر، استخراج معدن و اصلاح نظام و ترقي در مندرجات روزنامه رسمي از آن جمله اند. زمينه تحول عقلاني در اين دوره با انتشار دو کتاب ارزشمند صورت گرفت: “حکمت ناصريه يا دياکرت” (ترجمه کتاب “گفتار در روش به کار بردن عقل” از دکارت) و ديگري “فلک السعاده” از علي قلي ميرزا، وزير علوم. جوهر انديشه دکارت اين بود که “هيچ چيز را بدون تفحص و تجسس کامل صحيح نمي دانست و هيچ چيز را منکر نبود”. فلک السعاده نوشته اي بود بر پايه تحقيقات نيوتن که مي توانست تاثيري عميق در دگرگوني اصول حکمت طبيعي داشته باشد. همچنين شناخت از نظام مکانيکي ثابت طبيعت همان امکان در نظام اجتماع را تقويت مي نمود. گسستن از دنياي خرافات و اوهام و رها شدن انسان از تاثيرات بيروني قواي طبيعي بر طبيعت و جامعه بشري و اعتقاد به اينکه خود “انسان” در عالم موثر است، از آثار فلک السعاده بود. اصلاح تقويم ها، کشيدن تلگراف و غيره بعد از آن صورت گرفت. با تحولات گفته شده در اساس تفکر پيشينيان رخنه افتاد و تحول ذهني تازه اي در جهت عقلي محض ظاهر گشت و به دانش تحققي اعتقاد پيدا شد، دانشي که پايه اش بر تجربه عيني استوار و رابطه آدمي با جهان هستي در اصالت عمل و اختيار را بر ملا کرد. در همين دوره سه ساله 78( 1275- ق) گرايش به سياست هاي مبتني بر عقل بيشتر شد و نوشته هاي انتقادي گسترش يافت. مشرب عقلي در قبال تفکر سنتي قرار گرفت و در دستگاه دولت تحولي فکري رخنه کرد. مصلحتخانه عامه و مجمع فراموشخانه تاسيس گشت. هدف اين بود که اولا صدارت بر انداخته شود و در واقع قدرت متمرکز نفي گردد. ثانيا قانون مشورت شکل گيرد و در نتيجه امور کشور تقسيم و تجزيه شود. هدف سوم با تاسيس مجمع فراموشخانه بدست آمد که در صدد مترقي کردن سلطنت بود.
با بيدار شدن پاره اي دشواري ها بلافاصله اصلاحات مورد حمله قرار گرفت و در دوره اي ده ساله نظام کهنه استبداد با يکه تازي ناصرالدين شاه عرصه را بر تداوم اصلاحات تنگ نمود. بعد از اين ده سال وارد عصر سپه سالار مي شويم که جنبش ترقي خواهي جلوه اي تازه يافت. سپه سالار اصلاحات اجتماعي، سياسي و تاسيسات مدني را گسترده کرد و جهشي در تعقل اجتماعي رخ داد. اگر تاکنون رخنه در تفکر پيشينيان، اعتبار عقل محض و دانش تحققي، اصالت عمل و اختيار، بطلان بخت و اتفاق به مثابه ابعاد تغييرات ذهني، به طبقه انديشمندان اختصاص يافته بود، اکنون افکار جديد به مثابه ابعاد تغييرات ذهني، از طبقه نخبه به قشر متوسط جامعه و حتا پايين تر رسيد. سپه سالار در نوشته هاي خود افکار ليبراليستي را دامن زد و در عمل نيز در دو محور تغيير در نظام سياسي و توسعه معارف را مد نظر گرفت. او اقداماتي در شکل گيري حکومت قانون، تاسيس بانک و ماليه، صنعت و سرمايه و راه آهن انجام داد.
اقدامات اوليه رجال سياسي زمينه تغييرات ساختاري در نظام اجتماعي را با نفوذ همه جانبه غرب (فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي و سياسي) از يک طرف و طرح افکار جديد از سوي روشنفکران از طرف ديگر مهيا نمود. اين تغيير در نيمه دوم قرن نوزدهم در وضعيت نيمه استعماري شکل گرفت.
در وضعيت نيمه استعماري - که از طريق نيم قرن کشاکش ميان روسيه و انگلستان در ايران استقرار يافت - دو قدرت بزرگ روس و انگليس بدون آن که سرزمين ايران را دو پاره کنند و مستقيما امورش را در دست گيرند، ايران را به عنوان منطقه حايل بين خود نگه داشتند
و آن را به حوزه هاي نفوذ تقسيم نموده، براي تثبيت نفوذ با هم رقابت کردند. هدف از اين نفوذ در وهله اول سياسي و در مرحله دوم اقتصادي بود. اولين مرحله نفوذ با تحميل کاپيتولاسيون در ترکمان چاي شروع شد - اعطاي حق قضاوت کنسولي به کشور خارجي که به تدريج بيش از يازده کشور اروپايي موفق به اخذ آن شدند. ضعف دولت مرکزي در تسلط بر امور اقتصادي و نياز قدرت هاي بزرگ به بازارهاي جديد و مواد خام، باعث ورود سرمايه داري و سرمايه داران غرب به ايران از راه هاي مختلف شد. دو چهره تمدن غرب، از يک سو با حمايت از نهادهاي کهن و حفظ وضع موجود، ماندگاري استبداد کهن را به مدت بيش از پنجاه سال تداوم بخشيد و براي اولين بار با زير نفوذ قرار دادن اعيان و اشراف و دست زدن به تحريکات مداوم، وابستگي سياسي به وجود آورد، از سوي ديگر زمينه يک آگاهي دوم براي رهايي از نظام بسيط سلطاني در پايان قرن نوزدهم را فراهم ساخت.
مهم ترين اشکال نفوذ اقتصادي روس و انگليس عبارت بود از: اخذ امتيازهاي متعدد ( در يک فرايند رقابت به شيوه موازنه مثبت)؛ ورود تجار و تاسيس تجارت خانه هاي غربي؛ تاسيس بانک هاي خارجي و سرمايه گذاري در بخش صنايع. مهم ترين امتيازات روس عبارت بودند از: استفاده و تفتيش خطوط تلگراف شمال و شمال شرقي کشور؛ بهره برداري از شيلات درياي خزر؛ تاسيس بانک استقراضي؛ تاسيس شرکت بيمه حمل و نقل؛ چهار امتياز براي احداث و بهره برداري راه انزلي - قزوين، راه قزوين - همدان و راه قزوين - تهران و لايروبي و بهره برداري از مرداب انزلي، احداث و بهره برداري راه شوسه و راه آهن در منطقه آذربايجان و احداث خط لوله انتقال نفت از انزلي به رشت. امتيازهاي مهم انگليس عبارتند بودند از: احداث خطوط تلگرافي ميان تهران خانقين و تهران - بوشهر و تهران - بلوچستان و تهران - تبريز - جلفا و خط تلگرافي ميان بنادر گوادر - جاسک - بندر عباس؛ امتياز رويتر براي تاسيس بانک شاهنشاهي، استخراج معادن و نشر اسکناس؛ احداث راه و راه آهن در مناطق جنوب (راه هاي تهران - اهواز، بروجرد - اصفهان، تهران - قم، قم - اصفهان، و خرم شهر - خرم آباد - بروجرد)؛ امتياز اکتشاف و استخراج و بهره برداري از معادن نفت و موم طبيعي در ايران براي دارسي و احداث فانوس هاي دريايي در خليج فارس.

منابع
1 - موانع رشد سرمايه داري در ايران، احمد اشرف.
2 - ايران بين دو انقلاب، يرواند ابراهاميان.
3 - انقلاب ايران، رضا صدر.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار