زمينه‌هاى تفکر سياسى در عرفان اسلامي

(با نگاه ويژه به ديدگاه امام خميني(ره

بنيانگذار نظام مقدس جمهورى اسلامي(ره) بعد از اهل بيت عصمت و طهارت(ع) شاخص‌ترين شخصيت ربانى است که در تمام آفاق دين و گستره ابعاد آن دست به احياگرى زده است. به گونه‌اى که مى‌توان آن بزرگ را به بزرگترين احياگر تفکر دينى و مصلح در عصر غيبت و در قرن اخير ملقب ساخت. امام(ره) در تمام ابعاد دينى خورشيد روح افزا و حيات‌بخش جامعيت دين را برملا ساخت و تمامى بافت‌هاى غلط و برداشت‌هاى وارونه از دين و کج انديشى‌ها و سوءاستفاده‌ها را از چهره دين پاک کرد. در بعد عرفان همچون ابعاد ديگر بنيانگذار عرفان متعالى شد. شناخت عرفان متعالى موردنظر امام داراى ابعاد بسيارى است که شناخت آنها مستلزم شناخت کلى از شاخص‌هاى والاى منش فراز مند اوست. چرا که درک کليت مقدمه درک جزئيات هر پديده‌اى است. تا کليتى از موجود در ذهن متبادر نشود جزئيات که ملازم آن کليت است ادراک نگردد. امام پيوسته در طلب بود و در راه وصول به وجنات حق به شيوه اهل نظر عمرى در سعى و تلاش سپرى کرد و آنچنان که از تاريخ مراحل عمر آن حضرت مستفاد مى‌گردد، دقيقه‌اى از کشف دقايق علم و معرفت فروگذار نکرد تا عشق روى نمود و شدت عشق او را به درک مسئوليتى عظيم متوجه ساخت و عشق حق تعالى به آن وجود پاک محول گرديد. پس از آنکه مطلوب عالم امکان او را به راهبرى خلق اشارت کرد، از سر جان برخاست و راست قامت و آراسته بلايا را به جان خريدار شد.
که: « درجهان حجم تحمل زحمت‌ها و رنج‌ها و فداکارى‌ها و جان نثارى‌ها و محروميت‌ها مناسب حجم بزرگى مقصد و ارزشمندى و علو رتبه آن است.»(1)
پس نگريستن و والا نگريستن به مصائب انسان و جستجوى راه نجات دستمايه‌اى شد که برخيزد و چراغ برگيرد و راه را از چاه بنمايد که تجلى حق در آئينه ذات او به طور طبيعى عرصه بروز و ظهور و دلالت به عوالم نجات انسان را ممکن ساخت. «زيرا هرچيز که تجلى حق در آئينه ذات او تمام‌تر باشد، دلالتش به عالم غيب بيشتر خواهد بود.»(2) اين است که عرفان امام(ره) از بعد نظرى ابعاد عملى مى‌يابد و سير و سلوک در عوالم و ملکوت سبب مى‌شود که از افلاک به خاک بازگردد و دارندگان ايمان را از قيود غيرالهى برهاند و به قوانين الهى بازگرداند و بيراهه رفتگان را به راه آرد. براى رسيدن به اين منظور به قدرت نياز بود، زيرا که قدرت وسيله‌اى براى تثبيت حقانيت واستقرار نظام حق است و تنها قدرتى که مى‌تواند حقانيت حق را در عوالم انسانى تحقق بخشد، قدرتى است که سررشته‌اش به ذات حق منتهى شود که مطلق و بى‌واسطه است و آدم تجلى‌گاه قدرت حق است و «وجود عالم بى‌آدم جسدى بى‌روح و جامى بى‌راه و آئينه‌اى صيقل ناکرده است ... و آدم عين جلاى مرآت عالم است.»(3) پس عارف کامل با نيروى عشق خيرخواه بندگان حق است و پدرى دلسوز و رافع ستم از فرزندان که سعى خود را به کار مى‌گيرد تا از محبت متقابل فرزندان در جهت براندازى ظلم و ستم و استقرار حکومت عدل بهره گيرد و برنامه زندگى را براساس فطرت انسان و اوامر حضرت پروردگار چنان پى ريزى نمايد که مايه آرامش و راحت جسم و جان و زمينه‌ساز حرکت به سوى الله باشد.
زمينه‌هاى تفکر سياسى در عرفان اسلامي: 1‌- عامل مهم سفر فى الخلق بالحق از اشعار اربعه براى عارف بالله است که باعث دخالت در امور اجتماعى و سياسى مى‌شود در سفر اول، سفر از خلق به سوى حق و آن به اين است که حجاب‌هاى ظلمانى و نورانى را که ميان او و حقيقتش هست از ميان بردارد و تمامى حجاب‌هاى 1- ظلمانى نفسانى 2- حجاب‌هاى نورانى عقلى 3- حجاب‌هاى نورانى روحى را از ميان بر مى‌دارد و سالک جمال حق را مشاهده مى‌کند و از خود فانى مى‌شود که اين مقام فناست. سفر دوم که عبارت است از سفر من الحق الى الخلق بالحق و اينکه سفر به وسيله حق انجام مى‌گيرد و از آن روست که سالک به مقام ولايت رسيده است و وجودش حقانى شده است و سلوکش از مقام ذات به سوى کمالات شروع مى‌شود و به مقام به همه اسما‌ مى‌رسد و سپس داراى ولايت تام مى‌شود و ذات و صفات و افعالش در ذات و صفات و افعال حق فانى مى‌شود و به مقام فنا از فنا مى‌رسد و دايره ولايت تمام مى‌گردد و سفر سوم آغاز مى‌شود.
و آن عبارت است از سفر من الحق الى الخلق بالحق و در اين موقف سلوک او در مراتب افعال مى‌شود و محو تمام بر او حاصل مى‌شود و در عالم جبروت و ملکوت و ناسوت مسافرت مى‌کند و نصيبى از نبوت بر او حاصل مى‌شود ولى مقام تشريع براى او نمى‌باشد و بالاخره سفر چهارم آغاز مى‌گردد و آن سفر فى‌الخلق بالحق سفر از خلق به سوى خلق به وسيله حق است. در اين سفر مخلوقات و آثار و لوازم آنها را مشاهده مى‌کند و سودها و زيانهاى آنها را مى‌داند و به کيفيت بازگشت ايشان به سوى الله و آنچه مى‌تواند آنان را به سوى خدا بکشاند آگاه مى‌شود. پس همه آنچه را که دانسته و هرکه را که مانع از سيرالى الله است به اطلاع ديگران مى‌رساند.(4) بابررسى آنچه که درباره اسفار چهارگانه ذکر شد معلوم مى‌شود که عارف واقعى که به مقام انسان کامل رسيده است، بايد با تمام توان در راه برپايى و استقرار آرمان شهر عرفان تلاش کند. بنابراين تنها انسانى صلاحيت دارد جامعه آرمانى عرفانى را بر عهده گيرد و برپا کند که مراحل سلوک را پيموده باشد و از خود رسته و به خدا پيوسته باشد، لذا خلق را عيال‌الله مى‌داند و آنها را بندگان خدا مى‌خواند و همان‌طور که عاشق خداست، نسبت به مردم هم عشق مى‌ورزد و خود را در برابر رنج و ناراحتى و مشکلات آنها مسئول دانسته و زمانى که در چنگ طاغوتيان در بند و اسيرى به استثمار کشيده ‌مى شدند، با تمام وجود به بيدادگرى مسلمين و طرح براندازى ظالمين از صحنه روزگار و نجات بندگان خدا و هدايت و رشد و بالندگى آنها و سپردن حاکميت جامعه به صالحين اقدام مى‌نمايد و در اين راه سراز پا نمى‌شناسد، سر سلسله عارفان، امام سالکان علي(ع) مى‌فرمايد: ... من اينجا شکم خودم را سير مى‌کنم، شايد در کوفه و شام و در يمامه در اطراف خليج فارس و حجاز کسى باشد که نان هم نداشته باشد، آيا من با شکم سير بخوابم و اطراف من شکم‌هايى گرسنه باشند؟ آيا من آن طور باشم که شاعر مى‌گويد: «اين درد تو را بس که با شکم سير بخوابى و در اطراف شکم‌هايى گرسنه وجود داشته باشد.»(5) آيا من به لقب و به افتخار قناعت کنم به اينکه اين لقب را به من مى‌دهند يا اميرالمومنين مى‌گويند، در سختى‌هاى روزگار با آنها شرکت نداشته باشم. لذا بر سالک حقيقى و انسان کامل واجب است تا هنگامى که جان در بدن دارد در راه رسيدن به چنين جامعه‌اى تلاش کند. در اين راه دمى درنگ نکند که «سير راستين و سفر نهايى که سفر انسان همراه خدا در ميان خلق خدا براى نجات خلق خداست تحقق عملى و عينى پيدا نمايد.»(6) آيا امکان دارد که عارف بالله شاهد فقر، جهل، فساد، فحشا، ستم و حاکميت کفر و شرک برجامعه باشد و از کنار آن بى‌توجه و بى‌خيال بگذرد و مدعى سالک الى الله باشد؟ و در جهت انهدام نمودهاى عينى کفر و شرک گامى برندارد و طرحى نيندازد. امام خميني(ره) در باب اسفار اربعه در آثار خود شرح مبسوطى را ارائه نموده‌اند.(7) امام(ره) که ذوب در اسلام و توفيق گذر از اسفار اربعه و محو در ذات بارى تعالى شامل حالشان شد، بر خود لازم مى‌داند که خلق را به سلوک الى الله وادارد و شرايط و امکانات اين سفر را فراهم سازد و در اولين اقدام بزرگترين مانع سلوک در جامعه خويش يعنى حکومت طاغوتى شاه را با تلاش مستمر سرنگون مى‌کند، با اين باور که «برانداختن طاغوت يعنى قدرتهاى سياسى نامشروع که در سراسر وطن اسلامى برقرار است وظيفه همه ماست»(8) و نيز بانگ بر مى‌آورند که «ما درصدد خشکانيدن ريشه‌هاى فاسد صهيونيسم، سرمايه‌دارى و کمونيسم در جهان هستيم، ما تصميم گرفته‌ايم به لطف و عنايت خداوند بزرگ نظام‌هايى که بر اين سه پايه استوار گرديده‌اند نابود کنيم و نظام اسلام رسول‌الله(ص) را در جهان استکبار ترويج نماييم و دير يا زود ملتهاى دربند، شاهد آن خواهند بود.»(9) و نيز «امروز جنگ حق و باطل، جنگ فقر وغنا، جنگ استضعاف واستکبار و جنگ پابرهنه‌ها و مرفهين بى‌درد شروع شده است و من دست و بازوى همه عزيزانى که در سراسر جهان کوله‌بار مبارزه را بر دوش گرفته‌اند و عزم جهاد در راه خدا و اعتلاى عزت مسلمين را نموده‌اند مى‌بوسم و سلام و درودهاى خالصانه خود را به همه غنچه‌هاى آزادى و کمال نثار مى‌کنم.»(10)
2- زمينه ديگر در تفکر سياسى در عرفان اسلامي، اقتدا نمودن والگوگيرى عارف از سيره و سنت پيامبراکرم(ص) و ائمه طاهرين(ع) است چرا که پيامبر(ص) و ائمه هدي(ع) در تمامى مراتب و جامعيت دين الگوى تمام عيار و پيروى از سيره آن بزرگواران شرط اساسى در تحقيق حقيقت عرفان براى عرفاى بالله مى‌باشد.
با بررسى دقيق زواياى زندگى پيامبر(ص) و ائمه هدي(ع) به خوبى روشن مى‌شود که فعاليت‌‌هاى سياسي، اجتماعى در سرتاسر حرکت‌ها و موضع‌گيرى‌ها و زندگى آنان به عنوان يک وظيفه و رسالت الهى موج مى‌زند. رسول اکرم(ص) در راس تشکيلات اجرايى و ادارى جامعه قرار داشت، علاوه بر ابلاغ وحى و بيان و تفسير عقايد و احکام و نظامات اسلام به اجراى احکام و برقرارى نظامات اسلام همت گماشته بود تا دولت اسلام را به وجود آورد. در آن زمان مثلا به بيان جزا اکتفا نمى‌کرد بلکه در ضمن به اجراى آن مى‌پرداخت، دست مى‌بريد، حد مى‌زد و رجم مى‌کرد. پس از رسول اکرم(ص) خليفه همين وظيفه و مقام را دارد، رسول اکرم(ص) که خليفه تعيين کرد فقط براى بيان عقايد و احکام نبود، بلکه براى اجراى احکام و تنفيذ قوانين نيز بود. وظيفه اجراى احکام و برقرارى نظامات اسلام بود که تعيين خليفه و رهبر را تا حدى مهم گردانيده بود که بدون آن پيامبر(ص) «ما بلغ رسالته» رسالت خويش را به تمام نمى‌رسانيد: زيرا مسلمانان پس از رسول اکرم(ص) نيز به کسى احتياج داشتند که اجراى قوانين کند، نظامات اسلام را در جامعه برقرار گرداند تا سعادت دنيا و آخرت آنها تامين شود.(11)
شرع و حق، حکم مى‌کند که بايد نگذاريم وضع حکومت‌ها به همين صورت ضد اسلامى ياغير اسلامى ادامه يابد. دلايل اين امر واضح است. چون برقرارى نظام سياسى غير اسلامى به معنى بى‌اجرا ماندن نظام سياسى اسلام است و نيز به اين دليل که هر نظام سياسى غير اسلامي، نظامى شرک‌آميز است، چون حاکمش طاغوت است و ما موظفيم شرط اجتماعى مساعدى براى تربيت افراد مومن و با فضيلت فراهم سازيم و اين شرايط درست ضد شرايط حاکميت طاغوت و قدرت‌هاى ناروا است ... و اين وظيفه‌اى است که همه مسلمانان در يکايک کشورهاى اسلامى بايد انجام بدهند و انقلاب سياسى اسلامى را به پيروزى برسانند.»(12) و در کتاب فتوايى تحريرالوسيله بيان مى‌دارند: «اسلام دين سياست است و با تمام شئونى که سياست‌ دارد، اين نکته براى هرکس که کمترين تدبيرى در احکام حکومتي، سياسي، اجتماعى و اقتصادى اسلام بکند آشکار مى‌گردد.»(13) در انتهاى اين باب به بيانى ديگر از امام از آخرين اثر ايشان (وصيتنامه سياسى الهي) اشاره مى‌نمايم. «اجراى قوانين بر معيار قسط و عدل و جلوگيرى از ستمگرى و حکومت جائرانه و بسط عدالت فردى و اجتماعى و منع از فساد و فحشا و انواع کجرويى‌ها و آزادى بر معيار عقل و عدل و استقلال و خودکفايى و جلوگيرى از فساد و تباهى يک جامعه و سياست و راه بردن جامعه به موازين عقل عدل و داد و انصاف و صدها از اين قبيل، چيزهايى نيست که با مرور زمان در طول تاريخ بشر و زندگى اجتماعى کهنه شود، اين دعوى به مثابه آن است که گفته شود: قواعد عقلى و رياضى در قرن حاضر بايد عوض شود و جاى آن قواعد ديگر نشانده شود.»(14)
3- زمينه مهم ديگر کلام‌الله مجيد، قرآن کريم است که عظيم‌ترين منبع و سند ايجاد زمينه براى ورود عارف بالله به ميدان سياست و مبارزه و جهاد فى سبيل‌الله براى از ميان برداشتن ظلم و جور و فسق و انحراف از جامعه بوده و به عنوان يک وظيفه مهم و اساسى که ذات احديت براى همه آحاد مسلمين بويژه علما و عرفا و رهبران دينى واجب نموده است، در کنار زدن موانع سلوک بندگان الهى و پيش بردن جامعه در مسير کمال و هدايت و سعادت مى‌باشد.
قرآن کريم که کتاب زندگى است که «سرتا سر آن از وحدت بين مسلمين بلکه بشريت دم زند،‌ به عنوان بزرگترين نسخه نجات دهنده بشر از جميع قيودى که برپاى و دست و قلب او پيچيده و او را به سوى فنا و نيستى و بردگى و بندگى طاغوتيان مى‌کشاند مى‌باشد(15) در قرآن بيش از هزار و دويست آيه در خصوص موضوعات سياسى و حکومتى وجود دارد که به شيوه‌هاى مختلف پيرامون مبارزه با دشمنان و جنگ و قتال بامتجاوزان و کفار و مشرکين و تلاش براى استقرار و حاکميت حق و اقامه عدل الهى تصريح شده است، باوجود همه آيات و فرامين خداوند متعال آيا براى مردان الهى و عرفانى ربانى جايى براى کناره‌گيرى از امور مسلمين و دورى از سياست و شانه خالى کردن از وظايف بزرگ اجتماعى در رفع موانع سلوک بندگان الهى باقى مى‌ماند.
«در سيرالهى لازم نيست که انسان در يک گوشه‌اى بنشيند و بگويد من مى‌خواهم سير الى‌الله داشته باشم، خير، سيرالى‌الله همان سيره و روش انبيا و خصوصا پيامبر بر اسلام وائمه اطهار(ع) است که در عين حالى که در جنگ وارد مى‌شدند و مى‌کشتند و کشته مى‌دادند و حکومت مى‌کردند همه چيز سير الى الله بود، اين طور نبود که آن روزى که حضرت علي(ع) مشغول کار است سيرالى الله نباشد و فقط در هنگامى که نماز مى‌خواند سير الى الله باشد، هردويش سير الى الله بود. لذا پيامبر(ص) مى‌فرمايد، ضربت علي(ع) در روز خندق افضل از عبادت ثقلين است.
وقتى که ما مى‌خواهيم جهاد معنوى را بکنيم در ماديات و ماديات را به طرف معنويات بياوريم اين سير الى الله است. البته کار مشکلى است، ولى اين طور نيست که نشود، وقتى انسان وارد عمل شد موفق مى‌شود.(16)
در قرآن کريم به اشکال مختلف و شرايط و وجوب جهاد دفاعى و ... اشاره مى‌شود.
1- دفع خطر از بلاد اسلامى و حوزه اسلام به سبب هجوم کفار
2- دفع و بيرون راندن کفار از بلاد اسلامى
3- دفاع به خاطر جلوگيرى از گسترش و استيلاى کفار
4- دفاع به خاطر دفع خطر از طايفه‌اى از مسلمين يا کشورهاى مسلمين که تحت نفوذ استعمارند
5- دفاع به خاطر جلوگيرى از سلطه سياسى و اقتصادى کفار
6- دفاع به خاطر حفظ جامعه اسلامى از تباهى و فساد
7- دفاع به خاطر تجاوز طايفه‌اى از مسلمين بر طايفه ديگر
8- دفاع به دليل جلوگيرى از خروج برامام المسلمين و براندازى حکومت اسلامي
9- دفاع به خاطر حفظ دين از انحراف و عمل نکردن به حدود الهى
10- دفاع به خاطر دفع فتنه و فساد در هرکجاى عالم که نسبت به مومنين روا مى‌دارند، دفاع از کيان اسلام و مسلمين ضرورى و مسلم است. تمام جنگ‌هاى دفاعى پيامبر(ص) و ائمه(ع) به خاطر همين امر بوده است و صدها آ‌يات دلالت بر وجوب قتال با کفار و مشرکين و اهل فتنه و فساد دارد.(17)
به برخى از آيات قرآن کريم در اين باب اشاره مى‌شود.
1- وقاتلو فى سبيل‌الله الذين يقاتلونکم (بقره / 190)
2- و قاتلو المشرکين کافه کما يقاتلونکم کافه ... (توبه / 36)
3- و مالکم لاتقاتلون فى سبيل‌الله و المستضعفين من الرجال والنساء و الولدان الذين يقولون ربنا اخرجنا من هذاه القريه الظالم اهل‌ها و اجعل لنا من لدنک و ليا و اجعل لنا من لدنک نصيرا (نساء / 75)
4- اذن للذين بقاتلون بانهم ضلموا و ان الله على نصر هم لقدير (حج / 39)
5- و ان طائفتان من المومنين اقتتلوا فاصلحوا بينهما فان بغت احديهما على الاخرى فقاتلو التى تبغى حتى تفيئى الى امرالله (حجرات / 9)
6- فان انتهوا فان الله غفور رحيم. و قاتلو هم حتى لاتکون فتنه و يکون الدين لله (بقره / 192)
7- فقاتلو ائمه الکفر انهم لاايمان لهم لعلهم ينتهون (توبه / 12)
- برخى از آياتى که دلالت بر لزوم دفاع دارد:
1- ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض ولکن الله ذوفضل على العالمين (بقره / 251)
2- ان الله يدافع على الذين آمنوا، ان الله لايحب کل خوان کفور، اذن يقاتلون بانهم ظلموا و ان الله على نصهم تقدير، الذين اخرجوا من ديارهم بغير حق ... و لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بيع و صلوات و مساجد يذکر فيها اسم الله کثيرا و ينصرون الله من ينصره ان الله تقوى عزيز (حج / 40، 37)
برخى از آياتى که بروجوب جهاد دارد:
1- انفروا خفافا و ثقا لا و جاهدوا باموالکم و انفسکم فى سبيل‌الله (توبه / 41)
2- يا ايها الذين جاهد کفار و المنافقين و اغلظ عليهم و ماويهم جهنم و بئيش المصير (توبه / 73)
3- ان الذين آمنوا و الذين هاجروا و جاهدوا فى‌سبيل‌الله اولئک يرجون رحمت الله (بقره / 218)
شناخت و عمل به آيات قرآن خاستگاه اصلى عارف
عارف که درصدد کسب بقاى خداست، بايد از همه چيز به جز او آزاد گردد، و اگر حفظ نام ياد و راه خدا نياز به ايثار مال و نثار جان داشت، چون مدعى عرفان بر اين باور است که بايد فقط نام و راه خدا باقى بماند، از همه آنچه مورد علاقه اوست رها مى‌کند، تا ياد حق و راه او زنده بماند و عارف هرگز نمى‌آرمد مگر آنکه به محبوب خود برسد.
و هيچ‌گاه به محبوب خويش واصل نمى‌گردد، مگر که تمام آنچه در اختيار اوست در راه دوست نثار کند «قل ان کان اباءکم و ابناء کم و اخوانکم و ازوجکم و عشيرتکم و اموال اقترفتموها و تجاره تخشون کسادها و مساکن ترضونها احب اليکم من الله و رسوله و جهاد فى سبيله فتر تحبوا حتى ياتى الله بامر و الله لايهدى القوم الفاسقين`»(سوره توبه / 34)

پى‌نوشتها:

1- وصيتنامه سياسي، الهى حضرت امام(ره)
2- شرح دعاى سحر امام(ره)
3- الفصوص ابن عربي
4- مصباح الهدايه، صص 207-205، محمدرضا قمشه‌اى به نقل از امام خميني(ره)
5- نهج‌البلاغه، نامه 45، نامه امام(ع) به عثمان بن حنيف، ص 18
6- انسان کامل شهيد مطهري(ره) صص 56 و 53
7- مصباح الهدايه، صص 208 تا 210، امام خميني(ره)
8- ولايت فقيه، ص 204
9- پيام استقامت، تيرماه 1367، چاپ ارشاد، ص 12
10- مجله حضور، شماره 22 عرفان متعهد، محمد قدسى ص 93
11- ولايت‌فقيه امام خميني(ره) صص 26 و 25
12- ولايت‌فقيه امام خميني(ره) ص 35
13- تحريرالوسيله جلد 1 ص 234 چاپ قم اسماعيليان
14- وصيتنامه سياسى - الهي، حضرت امام خميني(ره)
15- وصيتنامه سياسى - الهي، حضرت امام خميني(ره)
16- صحيفه نور جلد 17 صص 123 و 124 از بيانات امام (ره)
17- بازشناسى جنبه‌هاى تجاوز و دفاع، ج اول، ص 103، مرداد 1367

مجید الهیاری – روزنامه رسالت – شماره 6247

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار