بسترها و زمينه هاي شكل گيري قيام 15 خرداد

بي‌ترديد قيام 15 خرداد يكي از مهم‌ترين رخدادها و تحولات تاريخ معاصر ايران است كه به‌درستي آن را جرقه و پيش زمينه انقلاب اسلامي سال 1357 لقب داده‌اند. براي فهم عميق‌تر و بهتر ماهيت و كيفيت اين رويداد عظيم تاريخي مطالعه بسترها و زمينه‌هاي قيام ضروري مي‌باشد. در آستانه قيام هم در صحنه روابط خارجي و هم در داخل كشور تحولات و رويدادهايي به وقوع پيوست كه به صورت سلسله‌اي و زنجيروار زمينه‌ساز قيام 15 خرداد 1342 گرديد. رويارويي‌ها، تعارضات و مخالفت‌هاي دولت و مردم به رهبري روحانيت و به طور مشخص امام خميني،‌كه مشخصا از تصويب لايحه انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي آغاز شده بود،‌سرانجام در 15 خرداد به صورت قيامي مردمي، فراگير و عظيم خود را نشان داده و رژيم را تا آستانه سقوط پيش برد.

در اين مقال نظري كوتاه داريم بر رخدادها و وقايعي كه منجر به شكل گيري قيام 15 خرداد 1342 شد

ناكار‌آمدي دولت اميني و ناتواني وي در انجام اصلاحات مورد نظر آمريكا در ايران به همراه قول مساعد شاه به اين دولت مبني بر عهده گرفتن اجراي برنامه‌‌هاي اصلاحي مورد نظر آمريكا باعث ايجاد چرخشي در سياست خارجي آمريكا در قبال ايران گرديد، اين دولت سياست جديدش در قبال ايران را بر مبناي حمايت از ديكتاتور قرار داد. به همين منظور بر روي اسدالله علم به عنوان فردي مطيع، مجرب و در عين حال سختگير و سركوبگر در مواقع لازم، براي تصدي نخست‌وزيري توافق شد.
اهداف و برنامه‌هاي دولت علم كه قبلا مشخص شده بود عبارت بود از: انجام اصلاحات موردنظر آمريكا، هموارسازي راه ديكتاتوري محمدرضا شاه و سركوب مخالفين احتمالي. وي براي انجام اهداف و برنامه‌هاي تعيين شده به اقداماتي از قبيل: تمركز قدرت در وجود شخص شاه و تنزل مقام نخست‌وزيري تا حد “نوكر و چاكر شاه”، سانسور شديد مطبوعات و رسانه‌ها، تضعيف و حذف مخالفان (در مرحله اول جبهه ملي و بعد روحانيون) و... دست زد. اما بي‌شك اولين اقدام بسيار مهم دولت علم تصويب لايحه انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي بود. مصوبه‌اي كه آشكارا قانون اساسي مشروطيت را نقض مي‌كرد، و باعث رويارويي جدي روحانيون به رهبري امام خميني با دولت و حكومت گرديد، و نقطه شروعي شد براي تعارضات اساسي بين حكومت و روحانيت، هر چند دولت در پي مخالفت‌ها و فشارهاي شديد روحانيون و در راس آن امام مجبور به لغو مصوبه شد ولي اين اقدام عقب‌نشيني موقت بود. زيرا رژيم مجبور بود براي بقاي خود به خواسته‌هاي آمريكا جامه عمل بپوشاند. چنان‌كه اندكي بعد از لغو مصوبه مذكور سعي در اجراي اصلاحات در قالب رفراندوم نمود. علما و روحانيون باز هم به رهبري امام در مقابل اين عمل دولت واكنش نشان داده و آن را با دلايل قانوني رد و رفراندوم را تحريم نمودند. اما علي‌رغم اين مخالفت‌ها “رفراندوم قلابي” در ششم بهمن 1341 برگزار و ظاهرا مفاد آن تصويب گرديد.
بعد از رفراندوم رويارويي و تعارضات بين روحانيون و حكومت وارد مرحله تازه‌اي گرديد. زيرا از يك سو امام به هيچ‌وجه قصد سازش و سكوت نداشت. و از سوي ديگر دولت علم كه متوجه كانون و عمق خطري كه در مقابل دولت وي و انجام برنامه‌هايش قرار داشت شده بود سعي در اعمال محدوديت بيشتر و كنترل شديد‌تري برآمد، از جمله اين اقدامات عبارت بودند از: اعزام طلاب به خدمت وظيفه سربازي، تبليغات شديد عليه روحانيت، گماردن نيروهاي امنيتي و انتظامي در داخل و اطراف حوزه‌هاي علميه و... اما اين اقدامات ثمري نبخشيد و مخالفتها گسترش يافت در پي گسترش مخالفت‌ها سرانجام در دوم فروردين به دستور وي مدرسه فيضيه قم و طالبيه تبريز مورد هجوم وحشيانه عمال رژيم قرار گرفت و جنايتي ديگر در كارنامه ننگين رژيم افزوده شد.
پس از فاجعه فيضيه، امام با استفاده از هر فرصتي مفاسد و فجايع رژيم را گوشزد كرده و به افشا‌گري مي پرداختند. در اين ميان ماه محرم مغتنم‌ترين فرصت بود. بنابراين امام با صدور اعلاميه اي توصيه هاي لا‌زم را خطاب روحانيون، مبلغين، خطبا و وعاظ ابراز نمودند در پيام امام است:
“... به عموم حضرات مبلغين محترم و خطباء معظم - كثرالله امثالهم و عموم هيئات محترم، عزاداران سيد مظلومان - عليه‌الصلوه والسلام - محترما معروض مي‌دارد: در اين ايام كه دستگاه جبار از خوف آن كه مبادا در منابر و مجامع مسلمين شرح مظالم و اعمال خلاف انساني و ضد ديني و وطني آنها داده شود، دست به رسوايي ديگري زده و در صدد گرفتن التزام و تعهد از مبلغين محترم و سران هيئات عزادار است كه از مظالم دم نزنند و دستگاه جبار را به خود سري وا گذارند. لازم است تذكر دهم كه اين التزامات علاوه بر آنكه ارزش قانوني نداشته و مخالفت با آن هيچ اثري ندارد، التزام گيرندگان مجرم و تحت تعقيب هستند... آقايان بدانند كه خطر امروز بر اسلام كمتر از خطر بني‌اميه نيست. دستگاه جبار با تمام قوا با اسرائيل و عمال آنها همراهي مي‌كند... در نوحه‌هاي سينه‌زني از مصيبت‌هاي وارده بر اسلام و مراكز فقه و ديانت و انصار شريعت يادآور شويد... سكوت در اين ايام تائيد دستگاه جبار و كمك به دشمنان اسلام است، از عواقب اين امر بترسيد... روح‌الله الموسوي الخميني.”
به هر حال محرم آغاز مي‌شود و تقابل روحانيون و دولت به اوج خود مي‌رسد. خطبا و وعاظ مسائل سياسي را بالاي منابر براي مردم بيان مي‌كردند. امام نيز با افزايش تلاش‌هاي خود مبني بر تماس با علماي برجسته مثل آيت‌الله خوانساري، از آنها دعوت مي‌كند كه متحدا عليه دولت اعلاميه بدهند. اخطارهاي دولت نيز جهت احضار ايشان نتيجه عكس داد. زيرا مردم شروع به اعتراض و انتشار اعلاميه‌هايي به حمايت از امام كردند. دولت نيز از طريق ساواك دستور اكيد داد تا مراقب اوضاع باشند.
اسدالله علم كه طي ساليان متمادي نفوذ فراواني در بدنه ساختار قدرت سلسله پهلوي به‌دست آورده بود، در صدد بر آمد از اين نفود خود استفاده كند. بنابراين به دستور او روزنامه‌هاي دولتي و راديو سعي مي‌كنند كه آرامش را حفظ كنند و مردم كمتر در جريان مسائل تنش‌زا قرار گيرند. در نتيجه تمام تلاش خود را به خرج دادند تا فوايد و نتايج انقلاب سفيد را بيان كنند و اگر اشاره‌اي به دين و مذهب و روحانيت مي‌شد از باب توجه به خطر ارتجاع و موانعي بود كه مدعي بودند، انقلاب سفيد را تهديد مي‌كند.
با اين وجود تظاهرات وسيعي در روز عاشورا (1342/3/13) و روز بعد از آن تهران را فرا گرفت كه با شعارهاي ضد رژيم و حمايت از امام خميني همراه بود. در برخي از شهرهاي ديگر ايران نيز تظاهرات‌هايي صورت گرفت، علم به نيروهاي انتظامي دستور داده بود به تظاهر كنندگان حمله كنند. در اين ميان تظاهرات شهر قم با توجه به موقعيت خاص آنكه از وجود رهبري اعتراضات در آن شهر ناشي مي شد، از شكوه خاصي برخوردار بود. بويژه آن كه قرار بود عصر همان روز امام در مدرسه فيضيه‌براي مردم سخنراني نمايد. اين سخنراني نقطه اوج تنش‌هاي ايجاد شده بين علما و مردم از يك سو و دولت و دربار از سوي ديگر مي‌باشد. پيش از اين سخنراني، امام دولت علم را تهديد كرده بودند كه در روز عاشورا، قم را تبديل به صحراي كربلاي ثاني خواهيم نمود.
در اين سخنراني امام ابتدا پرده از ماهيت روابط ايران و اسرائيل و اهداف آن كشور در ايران برميدارند و مستقيما شاه را مورد خطاب و عتاب قرار داده با لحني تند، اهانت‌هايي را كه دستگاه حكومتي در طول يك‌سال گذشته به ساحت روحانيت روا داشته بود محكوم كرده و شاه را متوجه عاقبت امور مي‌نمايند در سخراني امام آمده است:
“ ... اسرائيل نمي خواهد دراين مملكت دانشمند باشد، اسرائيل نمي خواهد در اين مملكت قرآن باشد؛ اسرائيل نمي خواهد دراين مملكت علماي دين باشند؛ اسرائيل نمي خواهد در اين مملكت احكام اسلام باشد . اسرائيل به دعوت عمال سياه خود، مدرسه (فيضيه قم و طالبيه تبريز) را كوبيد. ما را مي كوبند، شما ملت را مي كوبند. مي خواهد اقتصاد شما را قبضه كند؛ مي خواهد زراعت و تجارت شما را از بين ببرد؛ مي خواهد در اين مملكت ، داراي ثروتي نباشد، ثروتها را تصاحب كند به دست عمال خود. اين چيزهايي كه مانع هستند، چيزهايي كه سد راه هستند، اين سدها را مي شكند؛ قرآن سد راه است، بايد شكسته شود ؛ روحانيت سد راه است ، بايد شكسته شود؛ مدرسه فيضيه سد راه است، بايد خراب شود؛ طلاب علوم دينيه ممكن است بعدها سد راه بشوند، بايد از پشت بام بيفتند، بايد سر و دست آنها شكسته شود براي اينكه اسرائيل به منافع خودش برسد ؛ دولت ما به تبعيت اسرائيل به ما اهانت مي كند.
...اگر ديكته مي دهند دستت و مي گويند بخوان، در اطرافش فكر كن؛ چرا بيخود ، بدون فكر، اين حرفها را مي زني؟... خدا كند كه مرادت از اينكه “ مرتجعين سياه مثل حيوان نجس هستند و ملت بايد از آنها احتراز كند”، مرادت علما نباشند و الا تكليف ما مشكل مي شود و تكليف تو مشكل مي شود . نمي تواني زندگي كني ؛ ملت نمي گذارد زندگي كني...”
علم از طريق گزارش‌هاي ساواك در جريان كامل اين سخنراني قرار مي‌گيرد. و صبح روز بعد (1342/3/14) آن را به اطلاع شاه مي‌رساند. وي ضمن گزارش به شاه گفت كه به نظر او صبر و تحمل در برابر اين اعمال ديگر مصلحت نيست و بهتر است آيت‌الله خميني، جهت زهرچشم گرفتن از ديگر روحانيون دستگير شود. شاه با وجود اينكه از سخنراني امام در روز عاشورا سخت عصباني بود اما در صدور حكم دستگيري امام ترديد داشت. با اين حال اصرار علم باعث شد تا عصر روز 14 خرداد دستور دستگيري امام صادر شود.
پيرو همين دستور نيروهاي انتظامي و امنيتي حدود ساعت 4 بامداد، پانزدهم خرداد 1342، با محاصره خانه امام، ايشان را دستگير و با انتقال به تهران در پادگان قصر زنداني كردند. همزمان تعداد ديگري از علما از جمله آيت‌الله قمي در مشهد و آيت الله محلاتي در شيراز دستگير شدند.
با دستگيري امام و انتشار خبر آن، تظاهرات بزرگي، قم، تهران و چند شهر ديگر را فرا گرفت. كه طي آن علاوه بر شعارهايي عليه دولت، و حمايت از امام، برخي از مراكز دولتي نيز مورد حمله قرار گرفت. شاه به وحشت افتاد، اما علم كه انتظار چنين حوادثي را داشت، دستورات لازم را مبني بر سركوب قهرآميز تظاهركنندگان صادر كرد. بويژه آنكه اين قيام به حدي گسترش يافته بود كه احساس مي‌كرد هر گاه به سرعت به آن مقابله نشود، هر آن، خطر سقوط رژيم وجود دارد. يكي از مطلعين در باب چگونگي رويارويي دولت با قيام مي‌نويسد:
“علم در روزهاي حساس قيام 15 خرداد فعاليت خستگي‌ناپذيري داشت و با مقامهاي انتظامي پيوسته در تماس بود و خود از كلانتريهاي مناطق حساس شهر سركشي مي‌كرد و به همه مسئولان هشدار مي‌داد خود را براي رويارويي با آشوبي بزرگ آماده كنند. به اين سان هنگامي كه در بامداد روز 15 خرداد 1342 (5 ژوئن 1963) تظاهرات در اطراف بازار تهران آغاز شد علم آمادگي كامل داشت و به رئيس شهرباني وقت سپهبد نصيري تلفني دستور تيراندازي داد و در برابر ترديد نصيري يادآور شد كه اين دستور را به عنوان نخست‌وزير مي‌دهد و نامه مويد اين دستور را نيز بي‌درنگ براي او خواهد فرستاد.” اين در حالي بود كه شاه وحشت‌زده و مردد به سركوب و مقابله با مردم بود.
سرانجام قيام مردمي 15 خرداد 1342 كه به حمايت و با رهبري روحانيت و به طور مشخص امام خميني بر پا شده بود توسط ماموران نظامي و انتظامي رژيم به‌شدت سركوب شد. در مورد تلفات و تعداد شهدا در جريان قيام 15 خرداد آمار دقيقي وجود ندارد. در حالي كه آمار رسمي حكايت از 200 كشته دارد. آمارهاي غيررسمي تعداد آن را تا 15000 نفر گزارش مي‌كنند.
به هر حال آنچه مهم است اينكه قيام 15 خرداد يك قيام مردمي ضد رژيم و حامي اسلام و دين و روحانيت بود، و روحانيون رهبران اصلي قيام بودند بويژه امام خميني كه قيام در واقع در اعتراض به دستگيري وي صورت گرفته بود. با اينكه قيام به‌شدت سركوب شد ولي ‌آثار و نتايج آن - چنان كه تحولات بعدي نشان داد- محرك جامعه و مردمي تحت ستم براي براندازي رژيمي فاسد و ظالم و دست نشانده در بهمن 1357 گرديد و قيام 15 خرداد 1342 جرقه شد براي انقلاب اسلامي 1357.

حجت‌الله كريمي
www.resalat-news.com

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار