حضور زنان در ادبیات دفاع مقدس

جنگ بخشى از حافظه تاریخى نسل ما را از آن خود کرده است. پس طبیعى است که جاى پاى دورانى را که به دفاع مقدس مى‏شناسیم، در ادبیات ببینیم. نویسندگان زن نیز به سهم خود در این وادى، آثارى را عرضه کردند. این آثار را مى‏توان از دو منظر مورد توجه قرار داد. بخشى که به سال‏هاى دفاع مقدس مى‏پردازد و بخشى که دوران پس از جنگ و بازتاب آن را بر نسل بازمانده در نظر مى‏گیرد.

بخش نخست:دوران جنگ تحمیلى

در بخش نخست ما بیشتر با نهضت خاطره‏نویسى روبه‏رو هستیم که تلاش مى‏کنند تاریخ شفاهى ما را که بخشى از هویت این سرزمین را شکل مى‏دهد، به صورت ماندگارى ثبت نمایند. در این میان تعداد اندکى از این آثار، توانسته‏اند قابلیت داستانى بیابند و از روایت‏گویى محض فراتر بروند و درک و شناخت و تصویر ملموسى از آن دوران و مناسبات و روابط جارى در آن در اختیار مخاطب نهند. از آنجا که در این مقاله فقط به آثارى از نویسندگان زن مى‏پردازیم که در قالب داستان بلند، رمان و یا مجموعه داستان درباره حضور زنان در دفاع مقدس ارائه شده‏اند، چند نمونه از خاطرات و زندگینامه داستانى هم که قدرت تأثیرگذارى و ماندگارى بیشترى دارند، مورد بررسى قرار مى‏گیرد.

1. زندگینامه داستانى

یکى از بهترین نمونه در این زمینه «دا» نوشته «سیده اعظم حسینى» براساس خاطرات سیده زهرا حسینى است. در این اثر، فضاسازى به واسطه جزئیات و ظرایف، سمت و سویى کاملاً داستانى یافته و اشیاء، بوها، صداها، رنگ‏ها و خواب‏ها و هر چیز معمولى که دور و برمان است، کارکردى معنادار را در روایت مى‏یابد. به همین دلیل ما را به درون آن موقعیت هولناکى مى‏کشد که هرگز آن را تجربه نکرده‏ایم ولى پس از خواندن کتاب، دیگر نمى‏توانیم آن را فراموش کنیم؛ مخصوصا که مدام چیزى در درون‏مان به ما یادآورى مى‏کند که تمام این اتفاقات تکان‏دهنده، بخشى از زندگى و جوانى یک زن است. زنى که مرگ را در صداى آژیر خطر یا بمباران هوایى تجربه نکرده است، بلکه با آن چشم در چشم مواجه‏شده و سردى و تلخى آن را تا عمق جان حس کرده و زندگى را از دل مرگ بیرون کشیده است.
«یکشنبه آخر» نوشته «معصومه رامهرمزى» نیز روایتى زنانه و موفق از جنگ را به واسطه حضور دختر جوانى که جنگ از او آدم دیگرى مى‏سازد، ارائه مى‏دهد. یکى از جنبه‏هاى خاص کتاب این است که داستان را با پرداختن به گذشته شخصیت در پیش از جنگ آغاز مى‏کند و نویسنده به مخاطب اجازه مى‏دهد تا به حریم زندگى خصوصى‏اش راه یابد و از دغدغه‏ها، آرزوها و رویاهاى او باخبر شود. همین موضوع سبب مى‏شود که ما خود را با شخصیت دختر نوجوان غریبه ندانیم و به راحتى با سیر تحول و تکامل او در دوران جنگ همراه شویم و مراحل دگردیسى و تغییر یک دختر نوجوان ساده و معمولى به یک قهرمان را باور کنیم. نویسنده تلاش کرده است تا بین خاطره و روایت داستانى‏اش پیوند لازم را ایجاد کند، هرچند در بعضى قسمت‏ها از آنجا که مستند بودن خاطرات برایش اهمیت بیشترى داشته است، با کمرنگ کردن عناصر داستانى، بافت تاریخى و اجتماعى وقایع را برجسته‏تر کرده است.
«عروس جنوب» نوشته «شمسى خسروى» نیز از حضور دختر جوانى به عنوان پرستار براى بازگویى ناگفته‏هاى دوران اشغال خرمشهر بهره مى‏برد. نویسنده با انتخاب روایت اول شخص این امکان را فراهم کرده است که ما احساسات پنهانى او را به عنوان زنى که به ناگه زندگى‏اش به چیز هولناکى چون جنگ گره مى‏خورد، درک کنیم. البته نویسنده همواره سعى دارد جنبه‏هاى واقعى و تاریخى داستانش را حفظ کند، از این رو مجال کمترى براى شخصیت‏پردازى مى‏یابد و بسیارى از جزئیاتى که مى‏تواند فضاى آن دوران را برایمان ترسیم کند، از یاد مى‏برد.
«پوتین‏هاى مریم» نوشته «مریم امجدى» به واسطه حضور فعال نویسنده در موقعیت‏هاى مختلف، امکان مرور و بررسى بسیارى از رویدادهاى مهمى که در خرمشهر از اشغال تا آزادسازى روى داده است، فراهم مى‏کند. در واقع وقایعى چون تشکیل گروه خلق عرب، درگیرى‏هاى عقیدتى و سیاسى با گروهک مجاهدین خلق، نفوذ منافقین در سپاه، مظلومیت و مقاومت مردم براى حفظ خرمشهر و... حلقه‏هایى از زنجیره زندگى زنى هستند که براى دفاع از شهرى که با خاطرات کودکى‏اش گره خورده است، کلت به کمرش مى‏بندد و اسلحه ژسه در دست مى‏گیرد.

2. رمان‏ها و مجموعه داستان‏هاى جنگى

«بلقیس سلیمانى» که سال‏ها به عنوان منتقد ادبى فعالیت مى‏کرد، در سه‏گانه خود شامل دو رمان «بازى آخر بانو»، «خاله بازى» و مجموعه داستان «بازى عروس و داماد» اشاراتى غیرمستقیم به جنگ تحمیلى دارد. هر دو رمان در اوایل دهه مهم 60 مى‏گذرد و «سلیمانى» به خوبى از عهده ترسیم فضاى پیچیده آن دوران برمى‏آید، او درگیرى‏هاى عقیدتى، انقلاب فرهنگى، درگیرى در کردستان و جنگ با عراق را در بسترى از روابط عاشقانه به نمایش مى‏گذارد. در این آثار همواره بافت اجتماعى زیر متن داستان به حساب مى‏آید و زندگى با رویدادهاى تاریخى دوران معاصر درهم مى‏آمیزد. درست است که داستان به بهانه رابطه عاطفى شخصیت‏ها شکل مى‏گیرد، اما توجه به طبقه اجتماعى و فرهنگى شخصیت‏ها، دگرگونى نظام ارزش‏هاى اخلاقى جامعه و دوران گذرا از روستا به شهر است که به این موضوع تکرارى، هویت تازه‏اى مى‏بخشد و وضعیتى را که شخصیت‏ها در آن گرفتارند، برایمان عمیق و جدى مى‏کند. در هر دو رمان، زنان از نسلى هستند که ناخواسته سرنوشت‏شان با انقلاب، جنگ و تبعات حاصل از آن گره خورده است، به طورى که هیچ یک نمى‏توانند در دورانى که آرمانگرایى، تعهد و تکلیف حرف اول را مى‏زند، به خواسته‏هاى عادى خود برسند و ناگزیر وارد بازى مى‏شوند که برآمده از شرایط بحرانى جامعه است.
مجموعه داستان «بازى عروس و داماد» نیز شامل 63 داستانک است که در ترکیبى از طنز و جدیت به موضوع مرگ مى‏پردازد. چند قصه از آن درباره شهادت است که ایده‏هاى تازه و بکرى را دارد که به دلیل بى‏توجهى نویسنده به ساختار مینى‏مالیستى، از دست رفته است.
در «سرود اروند»، نوشته «منیژه آرمین» ما با مهاجرت اجبارى زنان و خانواده‏هایشان در دوران جنگ روبه‏رو هستیم. هر چند مهاجرت در ظاهر براى رسیدن به یک مکان امن و آرام است، اما در واقع سفرى پالایش‏دهنده براى رسیدن به خودآگاهى است. دور شدن از محیط جنگ این مجال را فراهم مى‏آورد که ما با تبعات و مصائب تلخ آوارگى‏ها، ویرانى‏ها و از هم پاشیدن خانواده‏ها رویارویى صادقانه‏ترى داشته باشیم.
در چنین شرایطى است که زنان مهاجر در مواجهه با تناقض‏ها و تضادهاى زندگى در محیط جدید، به شناخت تازه‏اى از خود مى‏رسند. سلیمه مادر رنج‏کشیده‏اى که داغ همسر و زخم جنگ را بر تن دارد، به عنوان نقطه وصل و پیونددهنده تلاش مى‏کند تا از فروپاشى حریم خانواده‏اش جلوگیرى کند. در مقابل ربابه، همسر شهیدى که جنگ امکان زندگى مشترک را از او سلب کرده است، در برابر موقعیت‏هاى پیش‏آمده، نمى‏تواند به درستى عمل کند و دچار خطا مى‏شود.

بخش دوم: دوران پس از جنگ

در این بخش اغلب آثار به تأثیر جنگ بر بازماندگان و خانواده‏هایشان مورد توجه قرار مى‏گیرد که در سه موضوع شهدا، جانبازان و اسرا مى‏توان به آن پرداخت.

1. خانواده شهدا

«راضیه تجار» یکى از پرکارترین زنان نویسنده در عرصه دفاع مقدس است. در این مقاله به دو مجموعه داستان «هفت بند» و «جاى خالى آفتابگردان‏ها» پرداخته مى‏شود. نگاه تجار به زن در این دو اثر، نگاهى آرمانى است. او از زن شخصیتى آسمانى خلق مى‏کند که همواره در انتظار به سر مى‏برد و به رابطه عاشقانه‏اى که به عنوان مادر یا همسر در گذشته با شهیدش داشته، دل خوش مى‏دارد. این زن‏ها غالبا راوى هستند و با خود سخن مى‏گویند و یا خاطرات و رویاهایشان را تعریف مى‏کنند، ولى از ابتدا تا انتهاى داستان هیچ تغییر و تحولى نمى‏یابند و همین موضوع باعث رکود و ایستایى داستان مى‏شود. زبان ادبى و شاعرانه تجار، نه تنها در خلق تصاویر زنده و بدیع موفق عمل نمى‏کند، بلکه مانع فضاسازى، توصیف جزئیات و روابط بین شخصیت‏ها مى‏شود و مجال اینکه ما به درون زندگى این زنان راهى یابیم، از دست مى‏رود.
کتاب «مهتاب»، نوشته «زهرا زواریان» نیز شامل چند داستان کوتاه درباره خانواده‏هاى شهدا است که بیشتر آنها چیزى در حد یک طرح ساده به نظر مى‏رسد و به دلیل فقدان کشمکش‏هاى درونى و بیرونى، قابلیت داستانى خود را از دست مى‏دهد. مضامین داستان‏ها غالبا تکرارى و شبیه به یکدیگر است و در نوع رویکردى که نویسنده نسبت به زنان در جنگ تحمیلى دارد، نکته جدید و تأثیرگذارى دیده نمى‏شود. زنان این اثر نیز، در انتظار بازگشت مردانى هستند که به جبهه رفته‏اند و این انتظار فقط با تداعى سلسله خاطرات گذشته در ذهن آنها ترسیم مى‏شود. نویسنده هیچ تلاشى نمى‏کند تا به تنهایى، اندوه و انتظار زنان داستان‏هایش عمق بیشترى ببخشد و ما را با واقعیت‏هاى تلخ موجود در زندگى آنها آشنا سازد.

2. خانواده‏هاى جانبازان

یکى از بهترین داستان‏هایى که در زمینه ارتباط میان پرستاران و مجروحان جنگى مى‏توان از آن یاد کرد، کتاب «او را دیدم، زیبا شدم» نوشته «شیوا ارسطویى» است. «ارسطویى» به واسطه گفتگوى درونى زن پرستار با کودکى که هرگز به دنیا نخواهد آورد، زاویه دید عاطفى برمى‏گزیند که ما را در مواجهه مستقیم و صادقانه با آرزوهاى ناکام و احساسات سرخورده زن قرار مى‏دهد. گویى زن، باردار خاطرات مشترکى است که از یک عشق نامتعارف به رزمنده‏اى در حال مرگ در گذشته، تاکنون در خود حمل مى‏کند. رئالیسم تلخ و عریان حاکم بر توصیفات و تصویرسازى‏هاى بدیع نویسنده، ما را در فروپاشى احساسى زن که کم کم به نوعى بلوغ عاطفى مى‏رسد، شریک مى‏سازد و ما به وفادارى زنى ایمان مى‏آوریم که تلاش مى‏کند تا عشق به شهیدش را در مهرورزیدن به کسانى که نیاز به یارى دارند، تکثیر کند.
«دور گردون»، نوشته «طاهره ایبد»، روایت سه نسل از زنان را درقالب مادر، همسر و دختر جانباز مطرح مى‏کند. کنار هم قرار گرفتن سه زن از سه نسل مختلف ما را به درک جنبه‏هاى عمیق‏ترى از زندگى با یک جانباز دعوت و با چالش‏هاى اخلاقى و عاطفى پیچیده‏ترى روبه‏رو مى‏کند. رویکرد متفاوت هر یک از این زن‏ها، بستر مناسبى را براى بروز تضادها و تناقض‏هاى وجود انسان فراهم مى‏آورد. همسر جانباز که در جستجوى یک زندگى آرام و ساده است، تحمل ادامه زندگى مشترک را از دست مى‏دهد و همسر جانبازش را ترک مى‏کند. دختر جانباز در حالتى توأمان از عشق و گریز نسبت به پدر به سر مى‏برد و مادر در مراقبت از فرزندش تجربه‏اى متفاوت را از سر مى‏گذراند و جانباز که حرکتى رو به گذشته دارد، در نهایت به رحم مادر باز مى‏گردد. ساختار بدیع و تازه، نثرى زنده و به دور از تکلف کتاب، به ما کمک مى‏کند تا در سلوک غریبى که جانباز طى مى‏کند، شریک شویم و ما نیز براساس اینکه در جاى کدام یک از شخصیت‏ها قرار بگیریم، احساسى متفاوت نسبت به جانباز داشته باشیم.
داستان بلند «نیمه نارنج»، نوشته «شمسى خسروى» به علاقمندى و ازدواج دختر جوانى با یک جانباز شیمیایى مى‏پردازد که این آشنایى و پیوند منجر به تحول دختر جوان مى‏شود، اما از آنجا که بیشتر اتفاقات بر پایه تصادف شکل مى‏گیرد و ارتباط دختر جوان و جانباز هنرمند، ظرفیت لازم را براى ایجاد تغییر در نگرش و احساس دختر جوان ندارد، نه فقط سیر تحول دختر، باورپذیر به نظر نمى‏رسد، بلکه تغییرات او نیز نمى‏تواند فراتر از کلیشه‏هاى رایج برود. نویسنده تلاش مى‏کند تا ما را قانع کند که ازدواج دختر جوان با جانباز نه از سر احساسات ترحم‏انگیز بلکه از روى انتخابى آگاهانه و عشق‏ورزى به کمالات وجودى وى است، اما در این زمینه موفق نمى‏شود. زیرا نویسنده هیچ توجهى به تضادها و تناقص‏هاى موجود در رابطه آن دو و کشمکش‏هاى درونى شخصیت‏ها براى رویارویى با چنین انتخاب مهمى ندارد و جز مخالفت مادر دختر جوان هیچ مانع دیگرى را در نظر نمى‏گیرد، به همین دلیل داستان عمق لازم را نمى‏یابد و به چیزى در حد یک داستان سانتى‏مانتال و شعارزده باقى مى‏ماند.

3. اسرا و آزادگان

«چشم سوم» نوشته «نرگس آبیار» داستان 13 نوجوان است که با هم به جبهه مى‏روند و در اولین عملیانى که حضور پیدا مى‏کنند، سرنوشت مشترکى مى‏یابند، شش نفر از آنها مفقودالاثر و شش نفر دیگر اسیر مى‏شود و نفر آخر با تنى مجروح باز مى‏گردد. نویسنده انتظارى را که طى این سال‏ها بر خانواده این نوجوانان تحمیل مى‏شود، دستمایه اثر خود قرار مى‏دهد. از آنجا که موضوع رمان برگرفته از یک واقعه مستند است و نویسنده‏تلاش زیادى براى شناخت و نزدیک شدن به خلوت مادران منتظر کرده است، این اثر نکات تازه و بکرترى نسبت به آثار مشابهش دارد و مفهوم انتظار را با نشانه‏هاى ملموس‏تر و عینى‏ترى نشان مى‏دهد. مثل مادر یکى از اسرا که 15 سال زندگیش را به یک رادیوى کوچک گره زده است تا شاید از رادیو عراق خبرى از فرزندش بیابد. تا جایى که حتى بعد از بازگشت فرزند اسیرش، او نمى‏تواند دست از رادیو بکشد. نویسنده به خوبى توانسته با وابستگى مادر به رادیو به عنوان تنها بهانه‏اى که او را به فرزند گمشده‏اش وصل مى‏کند، تأثیر تلخ و دلخراش انتظار بر روح و روان مادران اسرا را نشان دهد.
«فصل رزهاى صورتى» نوشته «منیرالسادات موسوى» نیز سرگذشت زنى را که در انتظار همسر اسیرش است، در قالب نامه‏نگارى ترسیم مى‏کند. زن تلاش مى‏کند تا با نوشتن خاطرات روزانه در نامه‏هایى که هرگز به دست همسرش نمى‏رسد، ارتباط و پیوند خود را با شوهرش حفظ کند و او را در تلخى‏ها و خوشى‏هاى اتفاقات پیرامونش شریک سازد. هر چند داستان در بعضى قسمت‏ها به خلوت خیال زن راه مى‏یابد و ما را با احساساتش که ترکیبى از امید و اندوه است، آشنا مى‏سازد، اما بیشتر وقایع که به صورت قصه‏هاى فرعى مطرح مى‏شود، نمى‏توانند در یک وحدت کلى ما را به نتیجه معینى برسانند و در واقع در خدمت تم مرکزى داستان یعنى حال و هواى خانواده‏هاى اسرا نیستند.
«اعظم بروجردى» که ما بیشتر او را به عنوان نمایشنامه‏نویس مى‏شناسیم، در رمان «خواب سبز» به مضمون اسارت زن مى‏پردازد. داستان قابلیت آن را دارد که دختر جوان اسیر شده، در جدال میان عشق و وظیفه، مجبور به انتخاب شود و در این پروسه تحول درونى که از سر مى‏گذراند، به شناخت تازه‏اى از خود، سرزمین مادرى‏اش و کسانى که براى حفظ دین و ناموس و خاک‏شان جنگیدند، برسد اما آنچه در دوران اسارت از پیش چشمان دختر مى‏گذرد، چیزى جز خاطرات گذشته و رویاى عاشقانه نامزدش نیست و اسارت براى دختر از جنبه فردى آن فراتر نمى‏رود. از این رو کارکرد روایى مؤثرى نیز در پیشبرد داستان و یا بازسازى شخصیت در ذهن ما ندارد.

جنگ در حاشیه

در بعضى از داستان‏ها جنگ به عنوان مرکز ثقل ماجراها نمود ندارد و بیشتر در حاشیه داستان اصلى مطرح مى‏شود که در این زمینه مى‏توان از «دل فولاد» کار «منیر روانى پور» و «عادت مى‏کنیم» از «زویا پیرزاد» نام برد. در «دل فولاد» ما با نویسنده زنى روبه‏رو هستیم که همزمان با نوشتن درباره وقایع تاریخى دوران زند، تلاش مى‏کند تا پسر جوانى را که در زمان مجروحیت جنگى توسط پرستارى معتاد شده است، نجات دهد. داستان رویارویى زن با سوارکار زند همزمان با داستان مواجهه زن با جوان روایت مى‏شود و همین گفتگوى بینامتنى میان داستان زندگى واقعى زن و داستان رمانش حال و هواى کتاب را به سمت رئالیسم جادویى مى‏برد که گاه خواننده را دچار ابهام و سردرگمى مى‏کند. در واقع ماجراى چگونگى اعتیاد جوان در زمان مجروحیت جنگى و تلاش‏هاى زن براى احیاى مجدد وى، در زیر سایه داستانى قرار مى‏گیرد که زن در حال نوشتن است. در نهایت شرایط اجتماعى که زن در آن به سر مى‏برد، مانع از این مى‏شود که زن بتواند در کنار جوان زندگى تازه‏اى را آغاز کند و او ناگزیر به دنیاى خیالى داستانش باز مى‏گردد.
«زویا پیرزاد» نیز در رمان «عادت مى‏کنیم» در یکى از قصه‏هاى فرعى خود، به ماجراى اعتیاد جوان رزمنده‏اى مى‏پردازد که شاهد شهادت برادر دوقلویش بوده است. در این اثر نيز، یک زن کمک مى‏کند تا جوان به زندگى باز مى‏گردد. نکته‏اى که باعث شد تا ما از این کتاب در این مقاله یاد کنیم، این است که نویسنده با انتخاب زاویه دید مناسب براى شرح ماجرا و نشان دادن تأثیر آن بر زن، تصویر روشن و واضحى از آن را در جلوى چشمان ما خلق مى‏کند. طورى که گویى جوان ما را مخاطب خود قرار داده و از واقعه دلخراش شهادت برادرش سخن مى‏گوید. هر چند موضوع رمان ربطى به دفاع مقدس ندارد و بیشتر پیرامون حضور زنان در دنیاى معاصر است، اما نویسنده نسبت به آنچه در دوران جنگ رخ داده، بى‏تفاوت نبوده و ماجراى فرعى جوان را به گونه‏اى پرداخت کرده است که وقتى از رمان «عادت مى‏کنیم» حرف مى‏زنیم، حتما به آن نیز اشاره‏اى خواهیم کرد.

پایان‏بندى

دوران دفاع مقدس بخش مهمى از گذشته این سرزمین را به خود اختصاص داده است، طورى که نمى‏توان آن را حذف و یا انکار کرد. هنوز نکته‏هاى ناگفته زیادى از آن باقیمانده است که اگر نویسندگان‏مان همت نکنند، در لابه‏لاى روزمرگى‏هاى زندگى گم خواهند شد و نسل‏هایى که بعد از ما خواهند آمد، هرگز نمى‏فهمند که هشت سال از بهترین سال‏هاى زندگى اجدادشان چگونه و در چه راهى وقف شده است.
احتمالاً کتاب‏هاى دیگرى نیز با موضوع حضور زنان در ادبیات دفاع مقدس از نویسندگان زن وجود دارد که بضاعت اندک مقاله امکان پرداختن به همه آنها را به ما نمى‏داد و ما سعى کردیم به نمونه‏هایى بپردازیم که یا از شهرت و استقبال بیشترى در میان مخاطبان برخوردارند و یا میزان ماندگارى و تأثیرگذارى‏شان در دنیاى ادبیات از سایر آثار افزون‏تر است. امیدواریم با آثار بهتر و بیشترى در این عرصه از نویسندگان زن روبه‏رو باشیم.

پیام زن :: شهریور 1388 - شماره 210

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار