نگاهی بر عملکرد سازمان ملل متحد

قرن بیستم را قرن سازمانهای بین المللی و عصری که نهضت سازمان سازی در آن به عنوان یک عرف و رویه درآمده است، نامیده اند. جامعه ی ملل در پسِ جنگ جهانی اول و سازمان ملل متحد بعد از جنگ جهانی دوم، که جنگهای عمدۀ قرن بیستم هستند، در عرصۀ روابط بین المللی ظاهر شدند. نقش و اهمیت این سازمانها بر کسی پوشیده نیست، بگونه ای که برخی حیات کشورها و ملتها را در گروه فعالیت و تداوم سازمانهای بین المللی می دانند. همکاری و هماهنگی دولتها در سطح سازمان ملل متحد می تواند از بسیاری بحرانها جلوگیری کند، راه حلهای مسالمت آمیز برای تعدادی از اختلافات پیدا کند، جلوی تجاوزات را گرفته و یا در صورت وقوع، در مقابل آن بایستد و راه توسعه و پیشرفت اقتصادی و اجتماعی برخی از ملتها را هموار نماید، لیکن اینها فقط، یک روی سکه است.
سازمانهای بین المللی بشدّت با منافع قدرتهای بزرگ پیوند خورده اند. تشکیل، تداوم و حیات این سازمانها به دست قدرتهای فاتح در جنگهای جهانی اول و دوم آغاز و انجام یافته است. میزان موفقیت و پیشبرد سازمانهای بین المللی، بیش از همه سازمان ملل متحد، به هماهنگی منافع و نظرات قدرتها بزرگ بستگی دارد. تاکنون، این قدرتهای عمدۀ جهانی بوده اند که از این سازمانهای بین المللی، بهرۀ زیاد برده اند. از آنجا که قدرت مانور یک دولت در سیاست بین الملل، تا حدودی، به میزان فعالیت او در سطح سازمانهای بین المللی ارتباط دارد، ناچاریم که در پی شناخت از تاریخ، کارکرد، قواعد عمل و روندهای حاکم بر آنها برآییم.
سازمان ملل متحد، در طول عمر پنجاه و دو سالۀ خود (1945-1997)، فراز و نشیبهای زیادی داشته است. در این فصل، ابتدا نحوۀ شکل گیری و قواعد حاکم بر آن مورد بررسی قرار می گیرد و آنگاه عملکرد سازمان را در دوره های جنگ سرد و تنش زدایی مروز خواهیم کرد و درپایان نیز تحولات اخیر این سازمان، مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد.

شکل گیری سازمان ملل متحد

تأسیس سازمان ملل متحد، به عنوان سازمانی که توسط قدرتهای فاتح جنگ جهانی دوم در حین جنگ بنیان گذاشته شد، از نظر مراحل تاریخی به شرح زیر است:
1- اعلامیه بین المتحدین: نخستین گام در زمینۀ تأسیس سازمان ملل، صدور اعلامیۀ بین المتحدین بود. این اعلامیه در دوازدهم ژوئن سال 1941 در کاخ «سنت جمیز» در لندن، توسط نمایندگان استرالیا، اتحادیۀ آفریقای جنوبی، بریتانیا، زلاند نو، کانادا و دولتهای در تبعید بلژیک، چکسلواکی، لهستان، لوکزامبورگ، نروژ، هلند، یوگسلاوی، یونان و ژنرال دوگل (از فرانسه) امضا شد. امضاکنندگان با تأکید بر این مطلب که اساس واقعی صلح پایدار در پرتو همکاری همه جانبۀ ملل آزاد، در جهانی آسوده از خطر تجاوز و برخوردار از امنیت اقتصادی و اجتماعی امکان پذیر است، قصد خود را دایر بر همکاری با یکدیگر و نیز با سایر ملل آزاد، در صلح و جنگ، برای نیل به این هدف اعلام داشتند.1
2- منشور آتلانتیک: در مرحلۀ بعد، آمریکا و انگلیس، اعلامیه ای را که به «منشور آتلانتیک» معروف است، امضا کردند. «منشور آتلانتیک» بیانگر سیاست ملی دو کشور یاد شده در مقابل دولتهای محور بود و بر ضرورت تأمین امنیت و آسایش همگانی و عمومی برای انسانها در دنیای بدون تسلیحات و جنگ، تأکید داشت.2
3- اعلامیۀ ملل متحد: نمایندگان 26 کشور درگیر در جنگ با دولتهای محور در سال 1942 در واشنگتن با صدور اعلامیه ای، ضمن قبول اصول «منشور آتلانتیک»، همکاری همه جانبۀ دولتهای درگیر را تا شکست کامل دولتهای محور خواستار شدند. اعلامیۀ یاد شده، با پیشنهاد «روزولت»، رئیس جمهور آمریکا، «اعلامیۀ ملل متحد» نام گفت.
4- کنفرانسهای مسکو و تهران: نمایندگان چهار کشور آمریکا، شوروی، بریتانیا و چین در سی ام اکتبر 1943 درمسکو اجتماع کرده و اعلامیۀ زیر را صادر کردند:
لزوم تأسیس یک سازمان بین المللی کلی را در اسرع وقت ممکن، براساس اصل برابری، حاکمیت کلیۀ کشورهای صلح دوست و آماده برای عضویت کلیه کشورهای صلح دوست، خرد و بزرگ، به منظور حفظ صلح و امنیت بین المللی تشخیص می دهند.3
روزولت، رئیس جمهور آمریکا، استالین، رهبر شوروی و چرچیل، نخست وزیر انگلستان، یک ماه بعد از کنفرانس مسکو، طی نشستی در تهران اعلام کردند: ما کاملا بر مسؤولیت خطیری که بر دوش ما و کلیۀ ملل متحد، برای به وجود آوردن صلحی که بر حسن نیت توده های عظیم ملتهای جهان استوار باشد و بدون وحشت جنگ را برای چندین نسل برطرف سازد، واقف هستیم.4
5- کنفرانس دومبارتن اوکس: گام مهم بعدی در این رابطه در اواخر تابستان سال 1944، در ویلایی در شهر واشنگتن به نام «دو مبارتن اوکس» برداشته شد. در مرحلۀ نخست کنفرانس، مذاکرات بین نمایندگان شوروی، بریتانیا و آمریکا صورت گرفت. در مرحلۀ دوم، نمایندگان آمریکا، بریتانیا و چین با هم به گفتگو پرداختند. حاصل توافق آنان، راه حلهای عملی تر برای مدیریت دنیای پس از جنگ با عنوان سازمانهای بین المللی عمومی بود. در این کنفرانس، دربارۀ مقاصد و اصول سازمان بین المللی مورد نظر، عضویت و ارکان اصلی آن و پیش بینی های لازم برای حفظ صلح و امنیت بین المللی و برای همکاری اقتصادی و اجتماعی بین المللی، توافقهایی به عمل آمد. به موجب این کنفرانس، رکن مهم سازمان بین المللی، که عهده دار حفظ صلح و امنیت جهانی بود، «شورای امنیت» است که تمامی پنج قدرت بزرگ یعنی چین، فرانسه شوروی، انگلیس و آمریکا می بایستی در آن دارای نمایندگانی دائم باشند؛ هرچند در مورد نحوۀ رأی گیری در شورای امنیت توافق حاصل نشد.5
6- کنفرانس یالتا: این کنفرانس با شرکت سران سه کشور آمریکا، شوروی و انگلیس، در یازدهم فوریه سال 1945، جهت تصمیم گیری نهایی دربارۀ مسائل مورد اختلاف تشکیل شد. در کنفرانس یالتا، قدرتهای بزرگ که پیروزی را بسیار نزدیک می دیدند، ضمن حل اختلافهای خود، توافقهای کنفرانس «دومبارتن اوکس» را تکمیل کرده و به شورای امنیت در سازمان بین المللی عمومی، حق«وتو» واگذار کردند و بدین ترتیب سرنوشت جهان را به منافع خود پیوند زدند. در اعلامیه کنفرانس یالتا چنین آمده است:
ما موافقت کرده ایم که باید کنفرانسی با شرکت ملل متحد در تاریخ پنجم آوریل 1945 در «سانفرانسیسکوم تشکیل شود تا منشور این سازمان را طبق روشهایی که در گفتگوهای دوستانۀ ما در «دومبارتن اوکس» پیشنهاد شده، تهیه کند.6
7- کنفرانس سانفرانسیسکو: این کنفرانس، در پی دعوت نامه هایی که برای ملتهای درگیر جنگ با دولتهای محور ارسال شد، در شهر «سانفرانسیسکو»، واقع در آمریکا، با حضور پنجاه کشور متحد، تشکیل شد. موضوعات مورد بحث، با توجه به توافقهای قبلی دولتهای متحد، بویژه قدرتهای بزرگ، در چهار محور تقسیم بندی شد و هریک مورد مطالعۀ یک کمیسیون جداگانه قرار گرفت.
کمیسیون اول، به مقاصد عمومی سازمان، اصول و عضویت آن، دبیرخانه و اصلاحات منشور پرداخت. کمیسیون دوم، مأمور مطالعۀ اختیارات و مسؤولیتهای مجمع عمومی شد. کمیسیون سوم، شور دربارۀ شورای امنیت را به عهده گرفت و کمسیون چهارم، به مطالعۀ اساسنامۀ دیوان بین المللی دادگستری پرداخت. سرانجام، نمایندگان پنجاه دولت شرکت کننده در کنفرانس، در تاریخ 25 ژوئن 1945، به اتفاق آرا، منشور ملل متحد را امضا کردند.7

ارکان سازمان ملل متحد

ارکان اصلی سازمان ملل متحد، مطابق فصل سوم ماده هفت منشور، عبارتند از:
مجمع عمومی، شورای امنیت، شورای اقتصادی و اجتماعی، شورای قیمومت، دیوان بین المللی دادگستری و دبیرخانه8

مجمع عمومی

مجمع عمومی یکی از ارکان اصلی این سازمان بین المللی است؛ زیرا همۀ کشورهای عضو در آن شرکت دارند و هریک از اعضا دارای یک حق رأی بوده و می-تواند حداکثر تا پنج نماینده در مجمع عمومی داشته باشد. مجمع عمومی یک دوره اجلاسیه منظم سالانه دارد. در موارد استثنایی اجلاسیه های فوق العاده نیز خواهد داشت. اجلاسیه های فوق العاده بنا به درخواست شورای امنیت یا درخواست اکثریت اعضای سازمان ملل متحد تشکیل می شود.

الف – وظایف و اختیارات:

مجمع عمومی می تواند هر مسأله یا امری را که در حدود این منشور و یا مربوط به اختیارات و وظایف هریک از ارکان مقرر در این منشور باشد مورد بحث قرار دهد و جز در مورد مذکور در مادۀ دوازده، ممکن است به اعضای سازمان ملل متحد یا به شورای امنیت و یا به هر دو دربارۀ هریک از این مسائل و امور توصیه هایی بنماید.9
براساس ماده دوازده منشور تا زمانی که شورای امنیت در مورد هر اختلاف یا وضعیتی در حال انجام وظیفه است، مجمع عمومی – مگر به تقاضای شورا، در مورد آن اختلاف یا وضعیت هیچ گونه توصیه ای نخواهد کرد. بنابر قطعنامۀ اتحاد برای صلح، چنانچه شورای امنیت به علت وتوی یکی از اعضای دایمی خود، نتواند در مورد خطری که صلح جهانی را تهدید می کند، تصمیم بگیرد، مجمع عمومی می تواند فوری به آن موضوع رسیدگی کرده، به جای آن تصمیم گیرد.
سایر وظایف و اختیارات مجمع عمومی عبارتند از: تصویب بودجۀ سالانۀ سازمان و تعیین سهمیّه هریک از اعضا به خاطر تأمین هزینه های سازمان، انتخاب اعضای غیر دایمی شورای امنیت و شورای قیمومت، انتخاب کلیۀ اعضای شورای اقتصادی و اجتماعی و قضات دیوان بین المللی دادگستری، انتخاب دبیر کل طبق توصیه شورای امنیت، انتخاب اعضا و مأموران بعضی از مؤسسات و سازمانهای وابسته به سازمان ملل متحد، تغییر و تجدید نظر در منشور با نظر موافق شورای امنیت و تأسیس مؤسساتی که برای پیشرفت وظایف سازمان لازم است. در مورد مسائل مهم مانند توصیه دربارۀ صلح و امنیت، انتخاب اعضای غیردایم شورای امنیت، شورای اقتصادی و اجتماعی و شورای قیمومت، پذیرش، تعلیق و اخراج اعضا، مسائل مربوط به قیمومت و امور مالی با اکثریت 3/2 آرای اعضای حاضر و رأی دهنده، تصمیم گیری می شود. برای سایر موارد، اکثریت ساده کافی است.10

ب – تشکیلات:

مجمع عمومی، رئیس و نواب رئیس را در اجلاسیه خود انتخاب و آیین کار خود را نیز تعیین
می کند. مجمع در هر اجلاس، اغلب موضوعات دستور کار خود را میان هفت کمیتۀ اصلی تقسیم می کند. هر کشور عضو می تواند در هریک از کمیته های اصلی نماینده داشته باشد. این کمیته ها که توصیه هایی را برای تصویب در جلسه های عمومی مجمع تنظیم می کنند، عبارتند از: کمیتۀ اول، ویژه سیاسی (برای برخی از مسائل سیاسی)، کمیته دوم (مسائل سیاسی و امنیتی از جمله تعدیل تسلیحات)، کمیتۀ سوم به (مسائل اقتصادی و مالی)، کمیته چهارم (موضوعات اجتماعی، انسانی و فرهنگی)، کمیته پنجم (موضوعات مربوط به قیمومت)، کمیته ششم (امور اداری و بودجه ای) و کمیته هفتم (امور حقوقی). مجمع عمومی دارای دو کمیته ثابت نیز می باشد. یکی از آنها کمیته مشورتی امور اداری و بودجه ای و دیگری کمیته سهمیه هاست که دربارۀ میزان سهمیه پرداختی کشورهای عضو سازمان ملل متحد به مجمع عمومی تصمیم گیری می کند.11

شورای امنیت

شورای امنیت از پانزده عضو سازمان تشکیل شده که پنج عضو معیّن آن، چین، فرانسه، انگلستان، شوروی و آمریکا اعضای دایمی و ده عضو دیگر غیردایمی هستند که برای مدت دو سال از طرف مجمع عمومی انتخاب می-شوند. انتخاب اعضای غیردایم با در نظر گرفتن همکاری و مشارکت آنها در پشتیبانی از صلح و امنیت بین المللی و هدفهای دیگر سازمان و همچنین تقسیم عادلانۀ جغرافیایی صورت می گیرد.

الف – وظایف و اختیارات:

اعضای سازمان ملل متحد – به موجب منشور – وظیفۀ اصلی حفظ صلح و امنیت بین المللی را طبق اصول و مقاصد سازمان ملل متحد، به عهدۀ شورای امنیت گذاشته اند. بنابراین، مسؤولیت اولیۀ شورا، حفظ صلح و امنیت بین المللی است که از راههای توصیه حل مسالمت آمیز اختلافها یا توسل به زور برای اعادۀ صلح در صورت لزوم اعمال می شود.
شورای امنیت و مجمع عمومی، وظایف و اختیارات مشترکی دارند که عبارتند از: پذیرش عضو جدید، اخراج و تعلیق اعضای متخلّف، تعیین دبیرکل، انتخاب قضات دیوان بین المللی دادگستری، تجدیدنظر در منشور، اختیار تشکیل مؤسسات فرعی و ادارۀ مناطق سوق الجیشی در سرزمینهای تحت قیمومت ملل متحد.

ب – حق و تو:

تصمیمها در شورای امنیت با دو شیوۀ رأی گیری اتخاذ می شود:
1. رأی گیری در موارد دعوت شورا، دستور جلسه معرفی کشورهای عضو به شورا و انتخاب قضات دیوان بین المللی دادگستری با اکثریت نُه رأی در مقابل پانزده رأی صورت می گیرد.
2. در سایر موارد، شورای امنیت با اکثریت نه رأی نسبت به پانزده رأی، تصمیم می گیرد، مشروط به اینکه پنج رأی اعضای دایمی شورا در موقع تصمیم مثبت باشد. بنابراین، اگر یک عضو دایم، رأی منفی دهد، تصمیم گیری نسبت به آن موضوع «وتو» شده است. پس «حق وتو» عبارت است از استفاده از رأی منفی برای عدم تصویب موضوعی به وسیلۀ اعضای دایم شورای امنیت.

شورای اقتصادی – اجتماعی

شورای اقتصادی – اجتماعی از 27 عضو سازمان ملل ترکیب یافته که برای مدت سه سال توسط مجمع عمومی، براساس تقسیم عادلانۀ جغرافیایی، انتخاب می شوند. این شورا حداقل دو اجلاسیه در سال دارد و می تواند به طور فوق العاده تشکیل جلسه دهد. عمده ترین وظایف شورا عبارتند از:
1- انجام مطالعات و گزارشها و توصیه هایی در مورد همکاریهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و بهداشتی بین المللی.
2- انجام مطالعات و توصیه هایی به منظور تشویق احترام واقعی به حقوق بشر و آزادیهای اساسی برای همه.
3- ارتباط و هماهنگ کردن مؤسسات تخصصی وابسته به سازمان ملل متحد.

شورای قیمومت

شورای قیمومت در جهت پیشرفت و آزادی و استقلال مردمی که هنوز به مرحلۀ رشد کافی برای تشکیل حکومت مستقل نرسیده اند و در سرزمینهای تحت نظام قیمومت ملل متحد زندگی می کنند، تلاش می کنند. ادارۀ چنین سرزمینهایی به عهدۀ یک کشور پیشرفته می باشد، تا با در نظر گفتن منافع ساکنان آن، در پیشبرد هدفهای مادی و معنوی آنان کوشا بوده، آنها را برای استقلال و خودمختاری آماده سازد. شورای قیمومت تحت نظر مجمع عمومی، وظیفۀ نظارت بر ادارۀ سرزمینهای تحت قیمومت را برعهده دارد. اعضای شورای قیمومت سه دسته هستند: اعضای دایمی شورای امنیت، کشورهای اداره کنندۀ سرزمینهای تحت قیمومت و اعضایی که توسط مجمع عمومی برای مدت سه سال انتخاب می شوند.
در سالهای اول تشکیل سازمان ملل متحد، یازده سرزمین تحت قیمومت بین المللی قرار داشت. اکنون تنها دو سرمزنی «گینه نو» تحت ادارۀ استرالیا و جزایر پاسفیک (واقع در اقیانوس آرام) تحت ادارۀ آمریکا قرار دارند و بقیه به استقلال رسیده اند.

دیوان بین المللی دادگستری

دیوان بین المللی دادگستری، رکن قضایی اصلی سازمان ملل متحد است که طبق اساسنامۀ منشور متحد عمل می-کند. کشورهای عضو – و نیز کشورهای غیر عضو با کسب حق رجوع به دیوان از مجمع عمومی و به توصیۀ شورای امنیت – می توانند در حل اختلافها به دیوان مراجعه کنند.
ترکیب دیوان: دیوان بین المللی دادگستری، هیأتی مرکب از پانزده قاضی یا حقوقدان مستقل است که نباید دارای تابعیت مشابهی باشند. این اعضا از میان اشخاصی انتخاب می شوند که در کشور خود از اعتبار معنوی قابل ملاحظه ای برخوردار باشند و دارای مشاغل مهم قضایی و یا از حقوقدانان و متخصصان حقوق بین الملل باشند. قضات دیوان برای مدت نُه سال انتخاب می شوند و پس از سپری شدن دوره، دوباره قابل انتخاب می باشند. از آنجا که تغییر قضات دیوان بطور کامل در پایان هر نه سال امکان دارد، به دوام و استمرار آن لطمه بزند، از این رو، هر سه سال یک بار، به قید قرعه، 3/1 قضات طبق ماده سیزده اساسنامۀ دیوان تغییر می کنند.
صلاحیت دیوان: صلاحیت دیوان شامل رسیدگی به کلیه دعواهایی است که طرفین واجد شرایط به آن رجوع می-کنند. کشورها، افراد و سازمانهای بین المللی می-توانند برای حل اختلاف به دیوان مراجعه کنند. منشور ملل متحد تصریح کرده است که اعضای سازمان می توانند به دیوان مراجعه کنند ولی الزامی نیست؛ اما در صورت مراجعه، باید حکم صادره را بپذیرند.

دبیرخانه

دبیرخانه، رکن اداری و فنی سازمان ملل متحد می-باشد که در رأس آن دبیر کل قرار دارد. دبیر کل از طرف مجمع عمومی، بنا به توصیۀ شورای امنیت، برای مدّت پنج سال انتخاب می شود. وظایف عمده دبیر کل عبارت است از:
1- وظایف و اختیارات اداری: انجام وظیفه به عنوان عالیترین مقام اداری سازمان ملل و بالاترین مقام مسؤول در سلسله مراتب اداری دبیرخانه.
2- وظایف و اختیارات سیاسی: متوجه ساختن شورای امنیت و مجمع عمومی در مواقعی که به عقیدۀ وی، صلح و امنیت بین المللی در خطر است، دعوت به تشکیل شورای امنیت در مواقع لزوم، حق حضور در جلسه های ارکان سازمان ملل و دادن اعلامیه های شفاهی و کتبی به آنها.
3- وظایف اطلاعاتی: ثبت و انتشار قراردادهای بین المللی، تسلیم گزارش سالانه از اقدامها و فعالیتهای سازمان به مجمع عمومی عادی.12

پی نوشت:

1 راهنمای سازمان ملل متحد، ادارۀ اطلاعات سازمان ملل متحد، ترجمۀ منصور فراسیون، ص 3، انتشارات وزارت علوم و آموزشی عالی.
2 همان.
3 ماهیت سازمان ملل متحد، شمس الدین رحمانی، ص 17، انتشارات محراب قلم.
4 راهنمای سازمان ملل متحد، ترجمۀ فرایسون، ص6.
5 راهنمای سازمان ملل متحد، ص 6.
6 همان.
7 شناسنامه سازمانهای بین المللی، سازمان ملل متحد، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، ص 15-16، انتشارات وزارت خارجه.
8 منشور ملل متحد.
9 همان.
10 حقوق بین المللی عمومی، محمدرضا ضیایی بیگدلی 155.
11 شناسنامه سازمانهای بین المللی، سازمان ملل متحد، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی اران، ص 27-28.
12 حقوق بین الملل عمومی، ضیایی بیگدلی، ص 160.

منبع:جمالی، حسن: تاریخ و اصول روباط بین المللی مرکز تحقیقات اسلامی، قم 1380، ص 165-174

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار