تاملى روش شناختى برشکل گيرى علوم اسلامي

غ‌علم فيزيک ، علم اقتصاد و... آن گونه که جوامع غربى توليد کرده است،‌محصول زندگى اجتماعى آنان است. متقابلا گونه خاص زندگى اجتماعى آنها ، دانش وبانکدارى اسلامى ومديريت اسلامى را اقتضا نکرده و در نتيجه چنين علومى توليد نکرده‌اند . خلاصه اينکه اگر در اجتماع آنها علومى به گونه خاصى برتافته وبه وجود آمده است ، دليلى ندارد که زندگى اجتماعى ماهم دقيقا آن موارد را اقتضا کند
1.مقدمه
يکى از مباحث جذاب و داغ در دهه اخير درحوزه علوم( چه تجربى وچه انساني) مسئله دينى کردن علوم است . به اين معنا که آيا مى‌توان سخن از دانشگاه اسلامي، اقتصاداسلامى ، بانکدارى اسلامي،‌حقوق بشراسلامى ، حقوق بشر بين‌المللى اسلامى ، شهرسازى ومديريت اسلامى و جديدا دموکراسى و جامعه مدنى اسلامى زد يا خير؟ عده‌اى اين مفاهيم فوق رامفاهيمى جعلى و غيرقابل دفاع مى‌دانند به همان دليل که فيزيک شيمى ورياضى دينى و غيردينى وجود ندارد، حقوق بشر مردمسالارى وجامعه مدنى دينى وغيردينى هم وجود ندارد. به نظر مى‌رسد مبانى و دلايلى از قبيل جامعيت دين ، عينيت دين وسياست و “ عدم خلو هيچ واقعه‌اى از يک حکم دينى “ ودلايل ديگرى ازقبيل پيچيدگى زواياى وجودى انسان واقتضاى حکمت خداوندى براى هدايت انسان هرکدام مى‌تواندمبناى يک نقد برديدگاه‌هايى ازقبيل آنچه که در سطور بالا، آن مفاهيم را جعلى وغيرقابل دفاع مى‌دانست، باشد. ما در اين نوشتار ، تنها از يک منظر ( منظر “ روش شناختي”) با بررسى تشابه وتمايز ، چگونگي،‌ماهيت و روش شناخت درعلوم طبيعى مثل فيزيک وعلوم انسانى مثل اقتصاد پرداخته‌ايم . درنتيجه اگر فرض شود که فيزيک اسلامى نداريم - که خواهيم ديد اين گونه نيست. به دلايل تفاوت روشن شناختى توليد علم درعلوم طبيعى و انساني، نه تنها نمى‌توان به نفى نظرياتى چون” اقتصاداسلامى « رسيد که تازه» پايه‌هاى محکم روش شناختى براى توليددانش‌هايى نظير اقتصاد اسلامى ومديريت اسلامى پى‌ريزى مى‌شود . ضمن آنکه نگارنده هيچ‌گاه برآن نيست که دانش‌هايى نوپا وجوانى چون اقتصاد اسلامى ، نبايد نقد شوند. “ نقد” چون ديگر عرصه‌هاى علمى ،‌ باعث تقويت وبالندگى ورشد دانش‌ها خواهدشد.
2. جامعه متفاوت وعلم متفاوت:
جامعه شناسى معرفت ، تلاش مى‌کند تا نشان دهد: ” موضوعات شناسايى )obgects( مطابق با تفاوت‌هاى موجود دراوضاع اجتماعى ، خود را به عامل شناسايى )subject( عرضه مى‌کنند . پيداست که هيچ ملازمه منطقى بين نسبيت معرفت و نسبيت حقيقت وجود ندارد بلکه ازآن جهت که عامل شناسايى ، خود فرزند ارزش‌ها وبه طورعام فرهنگ و شرايط اجتماعى خويش است خواه ناخواه همه موضوعات قابل شناسايى درمحدوده و ظرف اوضاع اجتماعى خاصى که عامل شناسايى درآن به سر مى برد، در حوزه درک وادراک او جاى مى‌گيرد. دراين ديدگاه، اقيانوس حقيقت آن چنان عميق، وسيع و پرابهت است که هرکسى يا کسانى به انگيزه ومقصدى که براى زندگى خود و جامعه خود تعريف مى‌کند، بخشى از آن را به تصرف درآورد . در نتيجه ، پژوهشگرانى که در جوامع متفاوت زندگى مى‌کنند ،‌آنگاه که به ساحل اقيانوس معرفت درمى‌آيند ‌با توجه به ظرف وظرفيت ذهنى که ارزش‌هاى اجتماعى در اختيار آنان گذاشته ،”آب معرفت “‌برمى گيرند. ممکن است بخشى از معرفت ،‌هيچ‌گاه به تصرف مردمان جامعه در نيايد؛‌زيرا اساسا ظرفى براى رصد، صيد و ذخيره آن نساخته‌اند. بااينکه علوم، کما وکيفا در جوامع مختلف با يکديگر متفاوتند، اين تفاوت لزوما براى اين نيست که يک موضوع شناسايى - آن واقعا و دقيقا يک موضوع - راآن گاه که کاملا شناخته‌ايم مى تواندغير ازواحد باشد؛ بلکه هرجامعه به دلايل ساخت اجتماعى وفرهنگى خويش اساسا به شناخت موضوعاتى متفاوت از جامعه ديگر مى پردازد .بسيارى از موضوعاتى که شناسايى آن براى زندگى دريک جامعه دينى ضرورت دارد( واتفاقا آن موضوعات نيز به شناسنده‌‌ها چشمک مى‌زنند ) در جامعه‌اى که زندگى غيرديني- وبه طور خاص غيراسلامى - را برگزيده است ،‌ در محدوده‌ موضوعات مورد شناسايى قرار ندارد.( گويا اساسا اين موضوعات به آنها علامت نمى‌دهند)! امروزه مجموعه‌اى از معارف به نام اقتصاد اسلامى يا مديريت اسلامى و ... درجوامع اسلامى به وجود آمده است. اين مجموعه گزارش اسلامى از موضوعات مختلف اقتصادى وغير آن در جوامع مزبور محسوب مى‌شود ومتاثر ومنبعث از ارزش‌ها و ساخت چنين جوامعى است .
اگر معارف سازگار با متون ونصوص اسلامى ،‌ به تصرف پژوهشگران جوامع اسلامى درآمده است، ولى پژوهشگران جوامع ديگر- چونان غرب- ازآن بى‌بهره مانده‌اند ، دليل روشنى دارد: آنها هيچ گاه نخواسته‌اند اين موضوعات را بشناسند واگر هم خواسته‌اند، آنها را آن گونه واز زاويه‌اى که ساخت ونوع زندگى اجتماعى آنها و شخصيت فردى و فکرى‌شان اقتضا کرده است، شناخته‌اند.
بنابراين، حقايقى از اين دست هيچ‌گاه درجوامع مزبور و به محققين آن ، علامت(signal)نمى دهند، درحالى که پژوهشگران اسلامى درمعرض چشمک‌زنى آن قرار دارند. بنابراين اگر حق داريم که هريک ، زندگى فردى و اجتماعى متفاوت از ديگرى داشته باشيم ، بايد حق داشته باشيم : معرفت ودانش متفاوتى داشته باشيم .
البته به نظر مى‌آيد که مغرب زمينيان نيز خود به اين حقيقت متفطن شده باشند؛ زيرا در زمان حاضر ، براى جهانى‌سازى (globali zation ) غرب وزندگى غربي، به غربى‌سازى واحد همه جوامع بشرى مى‌انديشند. درآن صورت تنها آن موضوعاتى براى پژوهشگران در سراسر جهان چشمک مى زنند که درسيطره ساخت اجتماعى وفرهنگى ‌غربى باشد. دراين حال ، تفاوت اجتماعى معرفت در حوزه علوم اجتماعى به صورت مضاعف تقويت مى‌شود زيرا هم عامل شناسايى يافاعل‌شناسا ( انسان) وهم موضوع شناسايى ( انسان ورفتار انسان) تحت احکام واحدى ، زير سيطره ساخت زندگى اجتماعى نشوو نمو مى‌کنند . اين دومى اهميت و جديت تفاوت معرفت‌ها درجوامع مختلف را مضاعف مى‌کند؛‌زيرا آن علومى که در غرب به وجود آمده ماحصلى شناسايى وتئوريزه کردن نظام‌هاى حاکم بررفتار انسانى است وبه کلى با انسان و رفتارهايش در جوامع ديگر - بويژه اسلامى - متفاوت است. اگر “ موضوعات شناسايى ، مطابق با تفاوت‌هاى موجود در اوضاع اجتماعى ، خودرا به عامل شناسايى عرضه مى‌کنند” على‌الاصول در مورد علوم طبيعى وانسانى به صورت واحدى صدق مى‌کند، زيرا همه موضوعات قابل شناسايى - که واقعا بى نهايت به نظر مى‌رسند -! به طور مساوى براى همه جوامع اهميت ندارند واين تفاوت اهميت را نيز تفاوت‌هاى موجود در اوضاع اجتماعى به وجود آورده‌اند . علم يکى از مصنوعات بشرى است که اجتماعا ساخته مى‌شود . علم ، پذيرش منفعلانه واقعيت نيست بلکه وسيله‌اى براى بازسازى خلاق آن است . صد البته اين بدان معنا نيست که بر آن باشيم که اشياى عينى وجود ندارد؛ يا اتکاء برمشاهده بى‌فايده وبى‌ثمراست.بلکه مى‌خواهيم بگوييم: پاسخ‌هاى مابه سوالاتى که راجع به موضوع مطرح مى‌کنيم .درموارد مختلفى ماهيتا تنها در چارچوب حدود منظر وديدگاه مشاهده‌گر ممکن است. ضرورتى ندارد برآن باشيم که تحولات وتفاوت‌هاى اجتماعى ، محتواى تحولات علمى بويژه درحوزه علوم طبيعى راتعيين کند؛ اما تحولات اجتماعى ، چشمان دانشمندان را ، هم برروى واقعيات طبيعى موجود اما کشف نشده باز مى‌کند وهم برروى واقعياتى ديگر . ضمن اينکه کليت يک علم مى‌تواند محصول شرايط، ساخت وتغييرات اجتماعى باشد؛ اما محتواى هر گزاره مى‌تواند بيان کننده واقعيت‌ها باشد که تحت تاثير عوامل اجتماعى قرار نمى‌گيرد . در نتيجه مى‌توان شاهد دو علم فيزيک متفاوت بر ساخته شرايط اجتماعى متفاوت بود که البته گزاره‌هاى هر دو نيز مطابق واقع باشند. زيرا هريک ، بخشى ازواقعيت را به دام خود انداخته است. جالب آنکه تغييرات “ منزلت اجتماعي” عالمان يک علم نيز در شکل‌گيرى کميت وکيفيت وجودى آن تاثير بسزايى دارد. فرض کنيد بنا به دلايلي” انرژى هسته‌اى “در يک کشور دستخوش ترقى گردد. طبيعى است که يکباره دانشمندان فيزيک هسته‌اى از ارج وقرب بالاترى برخوردار خواهند شد ؛ نهايتا دانش و دانشمندان ومراکز آموزش و پژوهشى فيزيک هسته‌اى ، به خاطر اين اقبال اجتماعي، کما و کيفا رشد وگسترش خواهد يافت وبه منزلت يک علم وعالم جديد ومتمايز از شرايط اجتماعى پيشين نايل خواهند شد. اين مثال فرضى دقيقا درشوروى سابق لباس واقعيت به تن کرد . تغييرات درارزش‌ها، فرهنگ جامعه، منزلت‌ها ونقش‌هاى اجتماعي، انقلاب‌ها وتغييرات بنيادين ساختار اجتماعى و ... گاه مى تواند ريشه يک علم از بيخ و بن برکند ؛ همچنان که مى تواندعلوم جديدى را متولد نمايد.
علم فيزيک ، علم اقتصاد و... آن گونه که جوامع غربى توليد کرده است،‌محصول زندگى اجتماعى آنان است. متقابلا گونه خاص زندگى اجتماعى آنها ، دانش وبانکدارى اسلامى ومديريت اسلامى را اقتضا نکرده و در نتيجه هيچ گونه توليد نکرده‌اند . خلاصه اينکه اگر در اجتماع آنها علومى به گونه خاصى برتافته وبه وجود آمده است ، دليلى ندارد که زندگى اجتماعى ماهم دقيقا آن موارد را اقتضا کند ؛ همچنان که اگر علومى را برنتافته وبه وجود نياورده‌اند ودر تاريخ و جغرافياى غربى سابقه‌اى براى برخى علوم يافت نمى‌شود نبايد نتيجه گرفت که تلاش براى احداث چنين علومى بى نتيجه وابتر است.البته نگارنده بنا ندارد ديدگاهى را که “ مايکل مولى “ آن را ديدگاه “ معيار “ در باب معرفت علمى نام نهاده است ناديده بگيرد . اين ديدگاه برآن است که جهان طبيعى بايد واقعى وعينى تلقى گردد و ويژگى‌هاى آن نمى‌تواند تحت تاثير ترجيحات ومقاصد مشاهده کننده‌اش تعيين گردد. علم آن کسب وکار فکرى است که هم وغم آن فراهم آوردن توضيحى دقيق از موضوعات،‌ فرآيندها وروابطى است که درجهان پديده‌هاى طبيعى يافت مى‌شود . معرفت تجربى به ميزانى که معتبر است،سرشت حقيقى اين جهان را درقضاياى منتظم خود جاى مى‌دهد و آشکارمى‌کند. خلق معرفت علمى با شواهد حسى بى‌پيرايه وصريح وبا مشاهده صادقانه وبدون پيشداورى آغاز مى‌گردد و براين پايه ، بناى بزرگ قانون طبيعى را استوار مى‌کند.
معيارهاى اين علم ،‌مستقل از عوامل ذهنى ،پيشداورى شخصى ، درگيرى عاطفى و نفع شخصى است و درغير اين صورت درک دانشمندان از جهان خارجى را دچار تحريف مى‌کند . بايد دانست که اجتماع ، تحولات اجتماعى وانسان اجتماعي، محصول وبرساخته اجتماع است و اجتماع متفاوت، پديده‌ها ،روابط ونظم‌هاى متفاوت دارد . اگر حق داشته ‌ باشيم : علوم انسانى متفاوت رادر جوامع متفاوت به رسميت بشناسيم ، “ علم اجتماعى “ به عنون گزارشگر نظم‌هاى مختلف در زندگى اجتماعى ودر جوامع متفاوت، متفاوت خواهدبود. البته قوانين طبيعت، پديده‌ها وروابط جهان مادى به عنوان موضوع علوم طبيعى درهر جامعه‌اى لايتغير وبا ثبات است.
اما تاملات فيلسوفان علم نشان داد که دوفرض بنيادين اين ديدگاه- که ادعاهاى مبتنى برواقعيت علم ، مستقل از نظريه‌اند وهم در معنا ثابت ويکسانند - مردودند. ادعاهاى اول با مشکل اساسى دورى رابطه نظريه ( فرضيه) و مشاهده روبه رو است. اينکه عالم علوم طبيعى به مشاهده واقعيت‌هاى عينى به صورت خالص مى‌پردازد، ممکن نيست. اگر وى در صدد اثبات صحت يک مدعا و نظريه ونظم از پيش فرض شده نباشد، چگونه و چرا واقعيات معينى را ازميان واقعيات بى‌شمار ديگر برمى‌گزيند؟ آياهمه چيز رادرهمه جا مشاهده مى‌کند ؟ آيا چنين ادعايى اساسا ممکن ومعقول است؟ در حقيقت کارى که عالم علوم طبيعى انجام مى‌دهد ، شناسايى فهرستى از واقعيت‌ها است که بتواند نظريه ، فرضيه وادعايش را اثبات کند وحال که چنين است ، به صورت طبيعى به سراغ واقعيت‌ها مى‌رود که نظريه‌اش را اثبات کند ومهمتر از آن او از مشاهده ، چه معرفتى کسب مى‌کند که قبلا نداشته است . حال مسئله اصلي، اساسى ومهم اين است که اين نظريه ، برساخته ذهن پژوهشگر است ؛ ذهنى که پراز ارزش‌ها ، دانش‌ها وفرهنگ زندگى وساختار خاص اجتماعى است . چرا اين نظريه يا فرضيه و اين مجموعه از واقعيت‌ها از ميان مقدار بى‌شمار فرضيه ونظريه در حوزه‌‌هاى ديگرى از واقعيت‌ها، توجه اين پژوهشگر رابه خود جلب کرده است؟ بى ترديد اوباعينکى به تماشاى واقعيت‌ها نشسته که قبلا ويژگى‌هاى جامعه‌اى که درآن زندگى مى‌کند ، برايش ساخته است. حال دو فيزيکدان يا اقتصاددانى رافرض کنيد که در دوجامعه متفاوت ، به ابداع نظريه مى پردازند . بديهى است هريک ، منبعث ومتاثر ازجامعه و فرهنگ خاص جامعه خود، به انتخاب منظرو نظريه‌اى از ميان مناظر ونظريات بى‌شمار دست مى زنند و مجموعه‌اى ازمعارف فيزيکى و اقتصادى را به وجودمى آورند که با معارف فيزيکى واقتصادى محصول انديشه پژوهشگر ديگرکه در جامعه ديگر زندگى مى‌کند ، متفاوت است . بنابراين به همين دليل وبه همان وضوح که دو جامعه متفاوت غربى واسلامى داريم ،با دوعلم متفاوت غربى واسلامى روبه رو خواهيم شد . اما فرض دوم ادعاهاى مبتنى علم هم نيز به همين سرنوشت مبتلا است. فرض دوم اين بود که “ واقعيات قابل مشاهده” درعلوم طبيعى درهمه جا يکسان وثابت است ودر نتيجه علوم طبيعى در همه جوامع، علم واحد خواهدبود . اما آيا واقعا واقعيت‌هاى مشاهده پذير درعلوم طبيعى ثابت‌اند؟ فرض کنيم يک ايرانى ويک غربى به رودخانه‌اى که درحال جريان است مى نگرند . آيا واقعا اين دو، رودخانه را به يک شکل وصورت مى بينند. بديهى است که تفاوت دين وجود دارد. بدين ترتيب نه تنها معناى واقعى علم وابسته به نظريه واز نظرمعنا قابل تجديد نظر است که به لحاظ اجتماعى مى ‌تواند متغيير باشد. علاوه براين اجتماعى شدن فرآيند توليد نظريات و چگونگى مشاهده واقعيات براى اثبات صحت وسقم نظريات درمراحل توليد نظريه متوقف نمى‌شود وروشن‌تر ازآن با زبان ونمادهاى زبانى به مرحله بيان پيشروى مى‌کند .

محسن آلوستانى مفرد/روزنامه رسالت/شماره 6232

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار