نخستين وحي بر پيامبر(ص

نخستين وحي بر پيامبر(ص)

اين مطلب مورد اتفاق است كه نزول وحي بر پيامبر(ص ) نخستين بار در غار حرا بوده است . همچنين قرآن در چند مورد تأكيد دارد كه نزول وحي براي اولين بار در ماه رمضان بوده است . در اين باره روايتي هم از امام باقر(ع ) نقل شده كه فرمود: فرشته وحي روز
دوشنبه هفدهم رمضان در كوه حرا بر پيامبر نازل شد و در آن هنگام پيامبر چهل ساله بود و جبرئيل فرشته اي است كه وحي بر آن حضرت مي آورده است .(1) اينكه روز نخست وحي ، دوشنبه بوده، ترديدي نيست . بعدها خود پيامبر(ص ) فرمود كه روز دوشنبه روزي است كه من در آن متولد شدم و در آن روز مبعوث گشتم .(2)
اما اين كه چه دوشنبه اي و مطابق با كدام تاريخ ، روز مبعث است ، اختلاف نظر است . سعيدالدين كازروني پنج قول در اين رابطه نوشته است :
1- هفده شب از ماه رمضان گذشته .
2- بيست و چهار شب از رمضان گذشته .
3- هجده شب از رمضان گذشته .
4- در بيست و هفتم رجب بوده (و اين اول بار بود كه جبرئيل بر او ظاهر شد و هم آن روز رسالت برسانيد. و روايت است از ابوهريره كه هر كه روز بيست و هفت رجب روزه باشد، حق تعالي شصت ماه در ديوان عمل او بنويسد.)
5- در دوازدهم ربيع الاول بود.(3)
آنچه در تقويم شيعه مقبول افتاده آن است كه مبعث و رسالت در 27 ماه رجب بوده است . اگر زمان بعثت را جلوتر از نزول وحي بگيريم ، مي توانيم نزول نخستين آيات الهي را در ماه رمضان بدانيم . به نظر مي رسد با توجه به ظاهر قرآن ترديدي نباشد كه نزول وحي در ماه رمضان بوده است ، گرچه ممكن است بعثت ، همانگونه كه پيش از اين گذشت ، جلوتر از اين بوده باشد.
در اين كه نزول وحي در وهله نخست چه كيفيتي داشته و چه پيامدهايي همراه آن بوده، قدري اختلاف ديده مي شود. يكي از اين روايات كه در سيره ابن هشام از خود پيامبر(ص ) نقل شده، چنين است :
من خفته بودم كه جبرئيل پاره اي از ديبا كه كتابي در آن بود به من داد. پس گفت : بخوان . گفتم : خواندن نتوانم . پس مرا فشاري داد كه پنداشتم آن مرگ است . آنگاه رهايم ساخت و گفت : بخوان . گفتم : خواندن نتوانم . پس مرا فشاري داد كه پنداشتم آن مرگ است و رهايم كرد. پس گفت : بخوان . گفتم : خواندن نتوانم . باز مرا فشاري داد كه پنداشتم آن مرگ است و آن گاه رهايم ساخت . پس گفت : بخوان . گفتم : چه بخوانم ؟ اين سخن نگفتم جز اين كه مبادا آنچه به من گذشت ، باز گردد. پس از آن گفت :
اقرأ بِسم ربِك الذي خلق، خلق الانسان من علق، اقرأ و ربك الاكرم، الذي علم بالقلم،علم الانسان ما لم يعلم.
سپس حضرت ادامه داد: پس بيرون آمدم . به نيمه راه كوه رسيدم كه بانگي از آسمان شنيدم . مي گفت : اي محمد! تو پيامبر خدايي و من جبرئيل هستم . سر برافراشتم و به آسمان نگريستم . جبرئيل به صورت مردي كه گامهاي خويش به كرانه هاي آسمان گشوده بود، مي گفت : اي محمد! تو پيامبر خدايي و من جبرئيلم .
پس ايستادم كه او را بنگرم . نه پيش رفتم و نه پس آمدم . سپس روي خويش از او بگردانيدم . به كرانه هاي آسمان ، به هر جانبي كه نگريستم او را همچنان بديدم . همان طورايستاده بودم ، نه گامي به پيش نهادم و نه قدمي به عقب بازگشتم . خديجه كسان خود به طلب من فرستاده بود كه تا بالاي مكه رفته و به سوي او بازگشته بودند و من در همان جاي خود ايستاده بودم . سپس او (جبرئيل ) گذشت از من .
من به خانه پيش كسان خود برگشتم تا نزد خديجه رسيدم و در بر او نشستم . پس گفت : اي ابوالقاسم ، كجا بودي ؟ كسانم را به جستجويت فرستادم . مكه را گرديدند و نزدمن بازگشتند. آن گاه من آنچه ديده بودم باز گفتم . و او گفت : بشارت باد بر تو، اي پسرعمو پايدار باشي . سوگند به كسي كه جان خديجه به دست اوست من اميدوارم كه تو پيامبر اين مردم گردي .
در باره نزول آيات ، اين نكته را بايد با اهميت تلقي كرد كه كلمه "قرآن"- نامي كه خداوند به عنوان شايع ترين نام براي كتابش برگزيد- از نخستين كلمه اي است كه خداوند بر پيامبرش وحي كرد، يعني اقرأ.
دو نكته ديگر كه بايد آن را توضيح داد، آن است كه فشار نقل شده در اين خبر، نه به معناي آن كه جبرئيل او را تحت فشار صوري قرار داد، بلكه احساس سنگيني وحي بود كه مانند فشار بر پيامبر(ص ) خود را نشان مي داد. خداوند در باره وحي الهي به پيامبر(ص ) خود در همان سوره مزمل آيه پنجم مي گويد: "به زودي ما بر تو گفتاري سنگين القا مي كنيم." (4)
بنابر اين وحي ، سخني سنگين بوده و احساس سنگيني در القاي وحي مي تواند حكايت همان احساس فشاري باشد كه محمد(ص ) از آن سخن مي گويد. اين سخن پاسخ كساني است كه تصور مي كنند، چون سخن از فشار بر محمد(ص ) در اين روايت آمده ، روايت مزبور نبايد درست باشد، زيرا چگونه ممكن است كه جبرئيل بي دليل پيامبر را فشار داده باشد؟
نوشته اند: وقتي پيامبر(ص ) از غار بيرون آمد و روانه خانه شد، هر گامي كه برمي داشت نگراني و بيم بيشتري مي يافت . از هر جانبي صدايي مي شنيد و چون جبرئيل را در آسمان ديد كه همه فضا را پر كرده و به هر جانب كه مي نگرد او را مي بيند، نگراني اش فزوني گرفت . هرچه كرد و حتي چهره خود را با دستان خود پوشاند، فايده اي نبخشيد. با لرزشي شبيه لرزه تب ، خود را به خانه رساند. خديجه بعدها حكايت كرد كه وقتي پيامبرخدا(ص ) به خانه رسيد، من مشاهده كردم كه رنگ به صورت نداشت . بسيار خسته به نظر مي رسيد. دست بر ديوار زده و با گامهاي كوچك و آهسته به طرف من مي آمد. خديجه كه او را چنان ديد، سخت ترسيد و چنان كه رسم زمانه بود، سر پيامبر(ص) را با آب سردي شستشو داد كه نگراني اش فرو نشيند و بعد او را خوب پوشاند.
پيامبر(ص) آنچه را بر او گذشته بود براي همسر وفادارش نقل كرد و گفت : بر خويشتن بيمناكم . ولي خديجه وي را دلداري داد. او گفت : هرگز جاي نگراني نيست . هيچگاه خداوند تو را خوار و زبون نخواهد ساخت . تو با خويشان نيكي مي كني ، سخن جز به راستي نمي گويي ، خود را به رنج مي داري ، مهمانان را مي نوازي و در سختيها مردم راياري مي دهي .(5)
روايت ديگر در اين باب چنان است كه ، رسول خدا(ص ) كه دل در برش مي تپيد، با آن آيات نزد خديجه بازگشت و گفت : مرا بپوشانيد، مرا بپوشانيد. او را پوشاندند تا آرام گرفت . پس داستان را براي خديجه نقل كرد و گفت بر خويشتن ترسيدم . اما خديجه او را دلداري داد كه هرگز! به خدا كه خدا تو را رسوا نكند، زيرا صله رحم به جا مي آوري ، خود را به رنج مي داري و به كسان چيزهايي مي دهي كه ديگري نمي دهد، مهمان مي نوازي و در سختيها ياور ديگراني .
نگراني پيامبر(ص ) نوعي اضطراب براي تحمل چنين بار سنگيني بود كه خداوند بر دوش او نهاده بود. سنگيني بار وحي كه خود نخستين تجربه وحي براي او بود، بدن جسماني او را سخت به هم فشرده بود و تب و نگراني و اضطراب ناشي از آن ، نتيجه همين امر بود. تاكنون فرشتگان مراقبش بودند، اما اكنون با او سخن گفته و آيات الهي را بر ايشان فرود آوردند. اين احساس جديدي بود كه بدون ترديد مي توانست پيامبر(ص ) را در وضعيتي قرار دهد كه به صورت عادي آرامشش براي مدتي از دست برود. اندكي نگذشت كه اين تجربه تكرار شد، مرتبت معنوي او بالاتر رفت و تحملش براي دريافت وحي الهي آسانتر و آسانتر شد.
در روايت ديگري از ابن عباس نقل شده است كه پس از نزول وحي در غار حرا، چند روزي وحي نيامد و اين نيامدن وحي حضرت را اندوهگين كرد، چنانكه آن حضرت گاه بر كوه ثبير و گاه به غار حراء مي رفت . در همان حال حركت روي كوه بود كه جبرئيل را در افق ديد كه خطاب به او مي گويد: اي محمد! تو به راستي رسول خدايي و من جبرئيلم . آنگاه پيامبر(ص) برگشت در حالي كه خداوند دل او را استوار و چشمان او را روشن فرموده بود. از آن پس وحي پياپي فرود مي آمد.
يحيي بن ابي كثير گويد: از ابوسلمه پرسيدم : نخستين آياتي كه وحي شد، كدام بود؟ گفت : يا أيها المدثر، به ابوسلمه گفتم : پس اقرأ چه ؟ جابر گفت : آنچه را رسول خدا(ص ) برايم حديث كرد، برايتان باز مي گويم : حضرت فرمود: يك ماه در غار حرا بودم ، وقتي كارم تمام شد و به وادي فرود آمدم ، كسي ندايم داد. اطرافم را نگاه كردم، كسي را نديدم . باز ندايم دادند. نگاه كردم ، اما كسي را نديدم . بار سوم ندايم دادند، باز كسي را نديدم . يك مرتبه او ـ جبرئيل ـ را در آسمان ديدم . تمام وجودم لرزيد، نزد خديجه آمدم و گفتم : آب روي من بپاشيد. در اين وقت بود كه آيات يا أيها المدثر نازل شد.(6) برخي همين نقل را در باره نزول آيات نخست سوره مزمل دانسته اند.
با اين حال ، نبايد ترديد كرد كه روايت مقبول ، همان است كه نخستين بار آيات پنج گانه نخست سوره اقرأ نازل شد و پس از مدتي ، آيات نخست سوره مدثر نازل گرديد و بعد از آن هم والضحي (7) يا مزمل كه آن هم در همين زمان نازل شده است . آياتي ازسوره قلم هم در همان اوان نازل شده است . اينها چند سوره نخست نازل شده است .

پي نوشتها:

1- طبقات : 1/181، انساب : 1/105
2- سبل الهدي : 2/226
3- نهاية المسؤول : 226
4- مزمل : 5
5- السيرة الحلبية : 1/277
6- انساب : 1/107- 108
7- انساب : 1/108 ـ 109

رسول جعفريان

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار