تربیت فاطمی

قال علیهماالسلام: «خَیرُ لِلنِّساءِ اَن یَرَینَ الرِّجالَ وَ لا یَراهُنَّ الرِّجالُ؛ چه نيكو است براي زنان كه مردان ]نامحرم[ را نبينند و مردان ]نامحرم[ هم آنان را نبينند.»
فاطمة زهرا (علیها السلام) در يكدانة صدف رسالت و برترين، عالم‌ترين، فاضل ترين و محبوب‌ترين زن از ابتداي خلقت تا انتهاي آن است. نه هيچ زني بلكه هيچ مردي جز پدرش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و همسرش علي بن‌ابي‌طالب (علیه السلام) و فرزاندان معصومش كه همگي نور واحدند، از پيشينيان به مقامي كه او نايل شد، رسيده بود و نه هيچ زن و مردي از پسينيان در اين مقام متعالي به او ملحق خواهد گشت. گرچه در بين ذرية آن حضرت و پيروان دين اسلام زنان و مردان بزرگي پا به عرصة وجود گذاشته و خواهند گذاشت، مرداني همچون ابوالفضل العباس فرزند امير مؤمنان، احمد بن موسي فرزند امام كاظم (علیه السلام)، عبدالعظيم حسني نوادة امام مجتبي (علیه السلام) و... و زنان با شخصيت و عظيمي همچون دخترش زينب كبرا، و نواده اش فاطمة معصومه و... كه در عظمت شأن بي‌نظيرند، ولي مقام و مرتبة حضرت زهرا با هيچ كس ديگر قابل مقايسه نيست. حضرتش تربيت شدة خانة وحي و تعليم يافتة مكتب نبوي بود. همچون همسرش علي‌بن‌ابي‌طالب (علیه السلام) از اوان كودكي در دامن پدرش رسول خدا پرورش يافت حضرت پيامبر با توجه به استعداد و ظرفيت علمي فو‌ق‌العادة دخت بزرگوارش، در طول عمر خويش هيچ لحظه اي از پرورش وي غافل نشد و او را به بالاترين مقامي كه انسان توان رسيدن به آن را دارد، رساند به طوري كه به بيان خود حضرت، اگر پسر عمويش نبود، در نوع انسان- از آدم تا بقيه افراد نسل او- براي حضرت زهرا، كفو و هم شأني يافت نمي‌شد.(1) سخن، رفتار و سيره اين بانوي مكرم مانند سخن، رفتار و سيرة پدر، همسر و فرزندان معصومش حجت و معيار حقانيت شد و جز حق از او صادر نگشت و او اسوه و الگوي همة مؤمنان و حجتي بر همة خلايق گشت تا رهپويان راهش به سعادت رسند و مخالفان و گمراهان در مواجهه با وي، بر بي‌عذري خود اعتراف ورزند و حجت بر آنان تمام باشد.

كلام نوراني:

خاتم پيامبران (صلی الله علیه و آله)، روزي در جمع مسلمانان سؤال كرد: مرا خبر دهيد كه بهترين چيز براي زنان كدام است؟ [بسياري از حاضران جواب‌هايي دادند كه مورد تائيد قرار نگرفت تا اينكه] حضرت زهرا (علیها السلام) فرمودند: بهترين چيز براي زنان آن است كه مردي را نبينند و مردي هم آنان را نبيند. جواب صحيح فاطمة زهرا (علیها السلام) پس از ناتواني حاضران، چندان پيامبر (صلی الله علیه و آله) را به وجد آورد كه فرمود: فاطمه پاره تن من است.(2) به مناسبت يادكرد سالروز شهادت آن بانوي مكرم به بيان نكاتي دربارة اين سخن منسوب به حضرت مي‌پردازيم. اول: اين روايت از لحاظ سندي به طور مرسل نقل گرديده و سلسله راويان آن معلوم نيست. در ضمن در كتب اربعة حديثي نيز ثبت نشده است. علامة مجلسي علاوه بر نقل فوق از مصباح‌الانوار، اين حديث را به شرح زير از كشف الغمة اربلي به نقل از اخبار فاطمه (علیها السلام) از ابن بابويه به طور مرسل نقل كرده است: امام علي (علیه السلام) فرمود: روزي در محضر رسول خدا بوديم و حضرت از ما سؤال كرد: مرا خبر دهيد كه بهترين چيز براي زنان كدام است؟‌[ جوابهاي ما مورد قبول واقع نشد] و از دادن جواب [صحيح] عاجز شديم. جمع متفرق شد [بدون اينكه جواب روشن گردد] و من به خانه آمدم و جريان را به فاطمه (علیها السلام) خبر دادم . ايشان فرمود: " لكن من مي‌دانم خير للنساء ان لايَرين الرجالَ و لا يراهنّ الرجالُ" با شنيدن اين جواب به محضر رسول خدا بازگشتم و جواب را به سمع حضرتش رساندم. حضرت فرمود: تو در جمع و نزد من كه بودي جواب را نمي‌دانستي، چه كسي تو را از جواب آگاه كرد؟ گفتم فاطمه. حضرت متعجب شد و شادمان فرمود: فاطمه پارة تن من است.(3) اين نقل اخير ابهاماتي دارد از جمله اينكه چگونه امام علي (علیه السلام) كه در علم رسول خداست، جواب را نمي‌دانست؟ روايت، ظهور در اين است كه حضرت هم جواب را نمي‌دانست. ديگر اينكه چگونه حضرت از همان اول جواب را به فاطمه زهرا (علیها السلام) مستند نكرد تا در مورد سؤال رسول خدا واقع نشود كه جواب را از چه كسي گرفته‌اي؟ البته ممكن است روايت نقل به معنا باشد و اين ابهام‌ها ناشي از نقل به معنا و برداشت راوي باشد و او به دقت مطلب را نرسانده باشد. در ضمن روايت اول كه از مصباح‌الانوار نقل شده اين ابهام‌ها را ندارد مگر اينكه آن را خلاصة اين روايت بدانيم. دوم: اين روايت از هيچ حكم الزامي بر فعل يا ترك خبر نمي دهد بلكه ناظر به فضيلتي استحبابي است و فقیهان شيعه چون معتقد به آسان‌گيري در دلايل مستحبات هستند، از نقّادي آن چشم پوشيده‌اند. سوم: در مورد روايات معصومين (عليهم‌السلام) اصل بر اين است كه تا بتوان براي روايات معناي صحيح پيدا كرد و از كنار گذاشتن آنها خودداري نمود حتي اگر دو يا چند روايت به ظاهر متعارض باشند، تا حد ممكن آنها را متلائم با هم معنا مي‌كنند و اگر جمع معنايي آنها ممكن نبود به ترجيح يكي مي‌پردازند و در صورت نبود وجه ترجيح، دربارة هر دو روايت سكوت مي‌كنند و علم آن را به خود امامان وا مي‌گذارند.
چهارم: به نظر مي‌رسد اين حديث پيام متعالي، صحيح و بلندي دارد كه حفظ حريم و دوري از اختلاط و روابط فسادزاست و اين پيام در احاديث فراوان ديگري تكرار شده است. خلاصه اينكه، سخن مذكوراز چنان جلا و درخششي برخوردار است كه به صادر شدن آن از زهراي مرضيه (علیها السلام) اطمينان مي‌بخشد. پنجم: خيريت و افضليت مطرح شده در اين حديث، نسبي و غالبي است يعني در غالب اوقات و در بيشتر برخوردها و فعاليت‌ها بهتر است زن طوري رفتار و عمل كند كه با مردي مواجه نشود و مردي هم با او مواجه نگردد. در بسياري از حيطه‌هاي اجتماعي، آموزشي، خدماتي،‌سياسي و اداري، زن مي‌تواند و شايسته است از اختلاط، هم‌نشيني و گفتگوهاي صميمانه با مردان خودداري ورزد و از اين موارد غير ضروري، فساد خيز و فته انگيز اجتناب ورزد. اما مواردي هست كه مواجه شدن زن با مرد و سخن گفتن و... لازم و ضروري است مانند ميدان كسب علم زنان از مرداني كه رتبة علمي آنان در بين زنان يافت نمي‌شود و بالعكس، يا مواجه شدن براي امر به معرف، نهي از منكر، تواصي به حق، تواصي به صبر و... ترك چنين مواردي نه تنها خيريت و افضليت ندارد بلكه مذموم است و از شمول حديث خارج مي‌باشد. توجه به اين نكته دقيق لازم است كه كسب علم در اين سطح و يا امر به معروف و نهي از منكر در آن مرتبه، از قدرت و توان همه زنان بلكه مردان خارج است [ و قدرت هم شرط وجوب است] و فقط بعضي زنان هستند كه به اين درجه از شاگردي يا استادي مي‌رسند و يا داراي قدرت امر به معروف و نهي از منكر هستند و براي اين تعداد كم، چون انجام وظيفه ملازم با مواجه شدن با مردان بيگانه و در منظر آنان واقع شدن است، اين ديدن و ديده شدن عيب نيست و ترك آن فضيلت نمي‌باشد فضيلت براي اين عده حضور در اجتماع و مواجهه شدن با آن مردان براي افاده و استفاده يا امر به معروف و نهي از منكر است. مثال اين افضليت غالبي را در مورد " سكوت" مي‌بينيم. در روايات براي سكوت فضيلت بسيار شمرده شده و افراد بدان ترغيب گشته اند از جمله: حضرت داوود به فرزندش سليمان (علیه السلام) فرمود: فرزندم، اگر كلام از نقره باشد، شايسته است سكوت را طلا بداني.(4) امام باقر (علیه السلام) فرمود: شيعيان ما [از بس در تداوم سكوت محافظت دارند، به گمان مردم] لال هستند.(6) و امام علي فرمود: هر گاه عقل كامل گردد، سخن كم مي‌گردد.(6) معلوم است كه سكوت در مقايسه با سخن گفتن بيهوده و لغو يا غيبت، تهمت و سخن چيني [ كه از گناهان كبيره هستند] بسيار افضليت دارد و غالب انسان‌ها يا از امور بيهوده و بي‌ارزش سخن مي‌گويند يا سخن آنان غيبت و تهمت و... است. بنابراين سكوت براي غالب انسان‌ها افضل است و روايات مذكور، ناظر به اين حكم غالبي است اما اگر افرادي بتوانند نيكو و بجا سخن بگويند و سخن آنان حكمت، علم، امر به معروف، نهي از منكر و... باشد، چنين سخن گفتن البته بهتر از سكوت است و چنين افراد توانمندي نبايد با استناد به احاديث فضيلت سكوت، از سخن گفتن خودداري ورزند بلكه براي آنان سخن گفتن خير و فضيلت است و سكوت، گناه و معصيت و ديگران هم بايد به اين مرتبه از توان صعود كنند تا كلام آنان از سكوت‌شان برتر شود. امام سجاد (علیه السلام) فرمود: سكوت و كلام هر دو آفاتي دارند و اگر از آفت به دور باشند، كلام از سكوت، افضل تر است زيرا خداوند انبياء و جانشينان را مأموريت به سكوت نداده بلكه آنان مأمور به سخن گفتن مي‌باشند و كسي با سكوت [ از حق] مستحق بهشت نمي‌شود، به ولايت خدا نمي‌رسد و از جهنم نجات نمي‌يابد. همة اينها در گرو سخن گفتن است و اصولاً ماه [سكوت] با خورشيد [كلام حق]قابل مقايسه نيست. شما حتي فضيلت سكوت را با كلام بيان مي‌كنید ولي نمي‌توان فضيلت كلام را با سكوت بيان كرد.(7) سخن حضرت زهرا (علیها السلام) در مورد فضيلت خودداري زن از ديدن مردان و ديده شدن توسط آنان ناظر به ديدن و ديده شدن غالب افراد است كه ديدارها و ملاقات‌هايشان با شائبه‌هاي گناه و فساد همراه است و بهتر آن است كه حتي‌الامكان از اين ملاقات‌ها و نشست و برخاست‌ها و گفتگوها احتراز شود؛ اما اگر زناني محترمانه و با حرمت و كرامت در اجتماعي ظاهر شوند و به انجام اعمال صالح و مفيد اجتماعي بپردازند، گرچه لازمه چنين حضوري ديدن و ديده شدن توسط مردان بيگانه است، اما اين حضور بهتر از خودادري از آن است. دختران شعيب با عفت و پاكدامني مورد تصريح خداوند، چوپاني مي‌كردند و در اجتماع با مردان مواجه مي‌شدند ولي حريم نگه مي‌داشتند و از اختلاط و نشست و برخاست و گفتگوهاي غير ضروري و هوس‌آلود اجتناب داشتند. زنان پيامبر (صلی الله علیه و آله) با مردان ديگر مواجه مي‌شدند و قرآن آنان را نهي نكرد بلكه آداب و رفتار محترمانه را به آنان آموخت و آنان را از برج‌گونه ظاهر شدن و به ناز و كرشمه سخن گفتن نهي كرد و نه از مطلق خارج شدن از خانه و سخن گفتن با مرد نا محرم. صحابة بزرگواري همچون سلمان فارسي، ابوذر غفاري و جابر بن عبدالله انصاري خدمت حضرت زهرا (علیها السلام) مي‌رسيدند و از ايشان علم مي‌آموختند و حتي سلمان در كارهاي منزل به حضرت ياري مي‌رساند. با توجه به مجموع ادله و روايات و سنت و سيرة معصومان بخصوص سيرة خود حضرت زهرا (علیها السلام)، اسلام دعوت كننده به رعايت حريم و عفت و حيا در اجتماع توسط عموم و بخصوص زنان است و حضور عفيفانه و محترمانة زن را بر پرده‌نشيني و عزلت گزيني زن ترجيح مي‌دهد و زن و مرد را در برابر خدا، خود و اجتماع مسؤول دانسته و به كسب علم و كمال و تعالي اجتماعي فرا خوانده است و اين هدف و غايت جز با حضور صحيح، محترمانه، عفيفانه و حريم‌دار زنان محقق نمي‌شود. امروز بعد از گذشت ربع قرن از انقلاب اسلامي و با توجه به روشنگري‌هاي امام خميني «قدس سره» و اصحاب ايشان، در زمينه لزوم و جواز و رجحان حضور اجتماعي زن، شك و ترديدي نمانده است. ششم: نكته تربيتي اين حديث از اهميت بسزايي بخصوص براي امروز جامعة اسلامي برخوردار است. حضرت مي‌خواهد به اين نكته توجه دهد كه نشست و برخاست‌هاي غير ضروري و هوس‌آميز، سخن گفتن و خوش و بش‌هاي بي‌حساب و غلط در بين زنان و مردان، اجتماع را فاسد مي‌كند و پرهيز از آن لازم و ضروري است و چون در غالب اين نشست و برخاست‌ها و خوش و بش‌ها زمام امر به دست زن است و مرد طالب و خواستار است كه از ايجاد آن ابتدائاً ناتوان می باشد، پس بايد زنان را نسبت به آن هشدار داد و آنان را آگاه ساخت كه بهترين چيز براي خود آنان احتراز از اين‌گونه امور مي‌باشد. آنچه اجتماع ما را امروز به شدت آزار مي‌دهد و منشأ بسياري ناهنجاري‌ها و فسادهاست، حضور لجام گسيخته و ولنگار زن در اجتماع است. آرمان انقلاب، ترويج حيا و عفاف در روابط اجتماعي زن و مرد بود. رژيم منحط شاهنشاهي حضور اجتماعي عروسك‌وار، مهيج و هوس‌انگيز زن را در رأس برنامه‌هاي خود داشت و انقلاب اسلامي نه براي منع حضور زن بلکه برای تصحیح آن اقدام کرد و حضور عفيفانة زن را مطلوب شمرد. حضوري كه از چشم چراني، لذت جويي، روابط خارج از ضابطه و ولنگاري غربي‌مآب در آن خبري نباشد ولي امروز مي‌بينيم اين شائبه هاي شيطاني در اجتماع فراوان شده است و آفات و پيامدهاي منفي آن مشهود همگان مي‌باشد. كلام زهراي اطهر (علیها السلام) رهنمون به سوي عفت و حيا و پوشش است. اگر زنان از اختلاط‌هاي بيجا و غير ضروري و فسادانگيز با مردان بپرهيزند و به آنان هم اجازة چنين اختلاط‌هايي را ندهند، اگر در محيط كار بنا را بر رعايت حريم عفت، پوشيدگي، حيا و پاكدامني بگذارند و روابط را بر مبناي انجام وظيفة ديني و انساني و اجتماعي قرار دهند و جز در حد لازم و مفيد و صحيح با هم برخورد و ارتباط نداشته باشند، اگر امر به معرف و نهي از منكر، سفارش به حق و صبر، همياري و همكاري در انجام عمل صالح و سبقت جويي به سوي رضاي خدا چارچوب ارتباط‌هاي اجتماعي مردان و زنان باشد، در اين صورت حضور اجتماعي زن،‌عمل صالح و انسان ساز خواهد بود و در غير اين صورت،‌ حضورش جز وزر و وبال خود و اجتماعش نيست و عواقب ناگواري به دنبال خواهد داشت. ما بايد امروز هم حضور زن را مشابه حضور وي در دوران انقلاب و دفاع مقدس و عرصة خدمت‌رساني بخواهيم و براي همرنگ شدن حضور امروز وي با حضور دوران انقلاب و دفاع مقدس و جهادسازندگي كوشش كنيم. اگر امروز كه فعاليت و حضور اجتماعي زن در اوج است و از جانب عموم منفي تلقي نمي‌شود، زنان و دختران جوان جامعه به مفهوم صحيح اين كلام نوراني توجه كنند و بر حفظ حريم عفت و حيا در حضور اجتماعي خويش پاي بفشرند، بركات بي‌شمار اين كلام را شاهد خواهيم بود و بسياري از نابساماني‌ها، فسادها و ولنگاري‌هاي خانمانسوز، عفت بر بادده و هويت سوز رخت خواهند بست. در آخر مناسب است با كلامي از پيامبر گرامي (صلی الله علیه و آله) سخن ره به پايان بريم: « هركس با زن نامحرمي به حرام مصافحه كند، روز قيامت با دستان بسته به آتش انداخته مي ‌شود و هر كس با زن نامحرمي شوخي كند و به لذت سخن بگويد، در قبال هر كلمه هزار سال در جهنم زنداني گردد و زن نيز اگر در اين سخن گفتن و مصافحه به رضايت با مرد گمراه گردد و به مرد اجازه دهد كه وي را ببوسد، بدنش را لمس كند و با او شوخي نمايد، گناه او نيز همسان مرد است.»(8) اميد است در سالگرد شهادت آن بانوي مكرم، زنان و مردان جامعه اسلامي بخصوص قشر جوان،‌حضور اجتماعي خود را از شائبه‌هاي هوا و هوس و فساد پاك كنند و از روح قدسي و مبارك آن بانوي بزرگ و جهان، نور حيات و بالندگي بگيرند.

پی نوشتها:

1. بحارالانوار، ج 43، ص 92.
2. همان، ج 100، ص 238، به نقل از مصباح الانوار.
3. همان، ج 43، ص 54 به نقل از کشف الغمه.
4. همان، ج 68، ص 278.
5. همان، ص 285.
6. همان، ص 290.
7. همان، ص 68.
8. همان، ج 7، ص 214.

احمد حیدری – نشریه پیام زن – شماره 149

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار