مروری بر گروه های غالی در میان شیعیان

برخی از فرق نظیر مغبره بن سعید ابوالخطاب محمد، بن بشیر و... در آغاز از یاران ائمه بودند اما بعد منحرف شده برای رسیدن به جاه و مال ادعای الوهیت امامان شیعه را مطرح كردند تا خود را پیامبر از طرف ایشان معرفی كنند
ضرورت بحث در باب غلو، افراد و گروه های غالی در طول تاریخ با اعتقاد به عقایدی ضد قرآن و ضد عقل و با ارتكاب اعمال خلاف شرع مشكلات متعدد اخلاقی، اعتقادی، سیاسی و نظایر آن. را برای ائمه شیعه ـ علیهم السلام ـ و مذهب شیعه ایجاد كرده اند. لذا با عنایت به این حقیقت، تحقیق و بحث پیرامون این موضوع، به منظور دفاع از حقانیت و عقلانیت مذهب شیعه، ضرورت دارد.
معنای لغوی غلو: غلوّ مصدر فعل غلی یغلو به معنای افراط، ... و تجاوز از حد است. البته در استعمال در مواردی به كار رفته است كه تجاوز از حد بسیار باشد.

معنای اصطلاحی غلو: غلو در اصطلاح این است كه انسان شخصیت های مورد احترام خود را ـ خواه شخصیت های مذهبی و دینی باشند خواه اجتماعی یا سیاسی باشند ـ از حد واقعی و انسانی شان بالاتر ببرد. این بالاتر بردن حداقل به دو شكل متصور است: غلو در ذات، غلو در صفات.
غلو در ادیان پیشین: 1ـ از نگاه تاریخی: در ادیان پیشین، چه ادیان آسمانی چه ادیان غیرآسمانی، موارد بسیاری از غلو رخ داده است به این معنی كه مردم مناطق مختلف، مانند مصر باستان، هند باستان، چین و ژاپن قدیم، ایران باستان، جزیره العرب و ... موجوداتی اعم از انسان، فرشته، حیوان، گیاه، زمین، آسمان، ستاره، آب، آتش و...را از حد خود فراتر می بردند و آنها را در حد خدا یا پایین تر از آن مقدس شمرده می پرستیدند.
۲ـ از نگاه قرآن : قرآن كریم در جای جای خود به مواردی از غلو انسانها درباره موجودات طبیعی، انسانها، پیامبران، ملائكه و جن اشاره می كند. درباره موجودات طبیعی آیات 76 تا 78 سوره انعام به احتجاجات حضرت ابراهیم با ستاره پرستان، ماه پرستان و خورشید پرستان اشاره می كند. در آیات 30 سوره توبه و 17 و۷۲ سوره مائده غلو یهودیان و مسیحیان در باره عزیر پیامبر و حضرت مسیح را نقل می كند. در آیات 40 سوره اسراء، 19 سوره زخرف، آل عمران آیه 80 و ... غلو در باره ملائكه و آیه 41 سوره سبأ غلو در باره جن را حكایت می كند.
غلو در اسلام: غلو و افراد و گروه های غالی در میان شیعه وجود داشته است اما باید توجه داشت در میان فرق غیرشیعه نیز افراد و گروه هایی بوده اند كه در باره شخصیتهای مورد علاقه شان غلو كرده داستانها و روایات عجیب و غریبی را در باره آنها ساخته و نقل كرده اند. در این باره علامه امینی (ره) در ج 11 الغدیر از ص 101 تا ص 195 داستان ها و عقاید غلو آمیزی را نقل می كند.
غلو در فرق غیرشیعه: غلو در هر دو نوع آن (ذات و صفات) در میان فرق مختلف غیرشیعی نیز فراوان بوده است.به عنوان نمونه می توان به موارد ذیل اشاره كرد.
1ـ غلو در ذات : غلات عباسیه یا راوندیه پیروان عبدالله راوندی قائل به الوهیت منصور خلیفه عباسی و نبوت ابومسلم خراسانی بودند.
2ـ غلو در صفات :در میان فرق غیرشیعه در باره افرادی نظیر عمر، ابوبكر، عثمان، معاویه و ... غلو در صفات فراوان است. به عنوان نمونه فقط به یك مورد اشاره می كنیم. گفته اند كه مراد از حروف مقطعه در اول سوره بقره به این شرح است: الف = ابوبكر، لام = الله و میم = محمد (صلی الهه علیه و آله و سلم).
غلو در شیعه: ابو محمد حسن بن موسی نوبختی در فرق الشیعه: برای شیعه بیش از 50فرقه و فرق غلات شیعه را بیش از 20 فرقه می شمارد. همچنین علی بن اسماعیل اشعری (م۳۳۰ ه.ق) در مقالات الاسلامیین فرق اصلی شیعه را زیدیه، غالیه، و رافضه ذكر می كند. سپس غالیه را دارای 15 فرقه و رافضه را دارای 10 فرقه می داند. و مجموع فرق غلات را 25 فرقه ذكر می كند زیرا وی رافضه را نیز از غلات می داند.
میزان اعتبار كتب ملل و نحل : به طور اجمال باید گفت این كتب را به تنهایی و بدون مراجعه به مؤیدات و قراینی از قبیل كتب تاریخی و روایی نمی توان به طور قطع مورد استناد قرار داد. زیرا در این كتابها دروغ بسیار وجود دارد كه با تحقیق تاریخی قابل اثبات است. برخی از علل راه یافتن دروغ در كتب ملل و نحل عبارتند از: 1. غرض ورزی بسیاری از نویسندگان اولیه نسبت به فرقه یا فرقه های خاص. 2. آزاد بودن این كتب از قید سند. 3. سعی در تكثیر و اختراع فرق برای رساندن تعداد آنها به عدد هفتاد و سه.
نام برخی از فرق غالی منتسب به شیعه تا پایان قرن سوم به شرح ذیل است.
سبائیه، كیسانیه، مختاریه، هاشمیه، كربیه، جناحیه، مغیریه، بیانیه، صائدیه، حربیه، منصوریه، خطابیه، بزیعیه، معمّریه، زراریه (منتسب به زراره بن اعین)، هشامیه (منتسب به هشام بن حكم)، شیطانیه‎/ نعمانیه (منتسب به مومن طاق)، جوالیقیه‎/ هشامیه (منتسب به هشام بن سالم)، مقضلیه (منتسب به مفضل جعفی)، یونسیه (منتسب به یونس بن عبدالرحمان)، بابكیه، قرامطه، شریعیه، نمیریه، شلمغانیه (غراقریه)، هلالیه، اثینیه، امریه، بدائیه، تناسخیه، رجعیه، شریكیه، غرابیه، عینیه، میمیه، حلولیه، ذبابیه، ذمیه، مخطئه
فرقه های ذكر شده بخشی از فرق غلات منتسب به شیعه است. اگر همه فرق احصاء شوند بیش از صد فرقه خواهند بود. اما در میان فرقه های مذكور:
برخی اصلاً واقعیت خارجی نداشته اند. مانند: سبائیه. رهبران منسوب به برخی از این فرق افراد مجاهدی بودند كه دشمن به منظور تخریب ایشان فرقه به نامشان ساخت و عقاید باطلی به آنها نسبت داد. مانند: مختاریه، جناحیه (پیروان عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب). رهبران برخی از این فرق شورشیانی بودند كه عقاید انحرافی خود را با عقاید غلات به هم آمیختند تا بدین وسیله افرادی را به سوی خود جذب كرده بر حكومت پیروز شوند. مانند: فرقه بابكیه. برخی به جهت اعطاء مشروعیت به حكومت بنی عباس ساخته شدند. مانند: كیسانیه، هاشمیه. رهبران برخی از این فرق در زمان حیات خود اصلاً فرقه ای تشكیل ندادند. اما كتب ملل و نحل جهت تكثیر فرق غلات شیعه، فرقه به نام آنها ساخته اند. مانند: فرقه بیانیه منسوب به بیان بن سمعان از پیروان مغیره بن سعید. رهبران برخی از این فرق از پیروان فرق مشهور غلات نظیر خطابیه، بوده اند و عقاید و اصول جداگانه ای نداشته اند. مانند:
معمریه و بزیعیه؛ اما كتب ملل و نحل آنها را جداگانه ذكر كرده اند.
برخی از فرق به نام اصحاب ائمه ساخته شدند تا چهره ایشان و ائمه شیعه مشوه جلوه كند. مانند: زراریه، یونسیه، مفضلیه، هشامیه، نعمانیه و ... . سران برخی از این فرق نظیر مغبره بن سعید، ابوالخطاب ، محمد بن بشیر و... در آغاز از یاران ائمه بودند اما بعد منحرف شده برای رسیدن به جاه و مال ادعای الوهیت امامان شیعه را مطرح كردند تا خود را پیامبر از طرف ایشان معرفی كنند. برخی از این فرق زیر شاخه های فرق دیگراند اما مستقل ذكر شده اند. نام بعضی از این فرقه ها نظیر رجعیه ، بدائیه، حلولیه، تناسخیه، ... حاكی از عقاید مشترك بین غلات اند. با این حال در كتب ملل و نحل به طور مستقل به عنوان فرق جداگانه ذكر شده اند. خلاصه كلام اینكه بسیاری از این فرق ساختگی اند و تعداد فرق غالی منتسب به شیعه بسیار كمتر از آنچه كه در كتب ملل و نحل ذكر شده است، بوده است. بنا براین فی الجمله می پذیریم كه افراد و گروه های غالی منتسب به شیعه وجود داشته اند. مانند: خطابیه، بشیریه، شلمغانیه، هلالیه، منصوریه، مغیریه و... مغیره بن سعید، محمد بن بشیر، ابولخطاب و ...
علل و عوامل پدید آمدن غلات: می توان به عوامل زیر به عنوان برخی از عوامل و علل پیدایی غلات اشاره كرد: 1. با بررسی زندگی رهبران غلات آشكار می شود كه آنها افرادی زیرك و سیاسی بودند و برای رسیدن به مال و جاه و منال این فرق را ایجاد كردند. برخی از روایات منقول از امام حسن عسكری(عیله السلام)و امام جواد(عیله السلام)این عامل را بیان می كنند. 2. اباحی گری و شهوت پرستی رهبران غلات. 3. استبداد و خودرأیی رهبران غلات. 4. جهل و ناآگاهی مردم. برخی از روایات به این عامل اشاره می كنند.
5. حب زیاد شیعه به ائمه اطهار(ع). برخی از روایات به این نكته اشاره دارند. 6.
انگیزه ها و اراده های پنهان سیاسی و كلامی برای ایجاد، ترویج و تقویت این فرق.7.
میل به تراشیدن مقام نبوت برای خود از سوی رهبران غلات. و .... .
نحوه برخورد ائمه و علمای شیعه با غلات: ائمه علیهم السلام ـ خطر غلات را برای مكتب اهل بیت از خطر یهود و نصاری و ... بیشتر و بالاتر می دانستند. لذا در مقابله با آنها و تفكرات غلو آمیزشان از هیچ كوششی دریغ نكردند. در اوضاع و احوال مختلف با توجه به امكانات موجود و شرایط مخاطبین و ... بر خوردهای لازم را انجام دادند و بالاخره توانستند این گروه ها را از بین ببرند. علمای شیعه نیز به پیروی از ائمه در رد غلات كارهای فراوانی كردند. به طور كلی می توان مجموعه برخوردهای ائمه با غلات را در شش عنوان بیان كرد: 1. رد عقاید غلات و بیان عقاید صحیح. 2. بیان علل و نتایج غلو. 3. افشای توطئه های غلات. مانند: جعل حدیث با اسناد معتبر و نسبت دادن آنها به ائمه(ع). 4. ابراز و اعلان انزجار از غلات و لعن آنها. 5. صدور فرمان محاصره همه جانبه غلات. 6. صدور فرمان قتل بعضی از غلات.
عقاید غلات: الف ـ عقاید مختص به غلات .
1ـ عقیده به الوهیت و خدایی ائمه(عیله السلام)و اشخاص دیگر: در اسلام افراد و گروههای گوناگونی به خدایی برخی از اشخاص قائل شده اند. مثلاً: عبدالله بن سبأ و طایفه زطّ به خدایی حضرت علی(عیله السلام)قائل بودند. و عده ای به خدایی منصور عباسی قائل شدند. ابوالخطاب و پس از او فرقه هایی نظیر معمرّیه، بزیعیه و ... امام صادق علیه السلام را خدا می دانستند.
۲ـ عقیده به نبوت ائمه(عیله السلام)و اشخاص دیگر: همچنین مقام نبوت به برخی از افراد نسبت داده شده است. به عنوان مثال می توان به موارد ذیل اشاره كرد: 1- به مختار ثقفی و عبدالله بن معاویه نسبت داده شده است. لكن بنا بر شواهد تاریخی این امر توطئه دشمنان ایشان بوده است. 2ـ فرقه های اثنینیه، شریكیه، امریه، عینیه و میمیه معتقد بودند كه حضرت علی(عیله السلام)در نبوت با پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم)شریك بوده است.
3- فرق غرابیه، ذبابیه، ذمیه و مخطئه نبوت را حق حضرت علی(عیله السلام)می دانستند و معتقد بودند كه جبرئیل به علت شباهت فراوان آن دو حضرت به یكدیگر، در هنگام آوردن وحی خطا كرد و وحی را به پیامبر عرضه كرد و ایشان نیز برای جلب رضایت علی(عیله السلام)دختر خود را به تزویج او در آورد. 4 ـ در زمان امام باقر(عیله السلام)بیان بن سمعان ادعای نبوت كرد و از ایشان خواست كه به او ایمان آورد تا نجات یابد.
3ـ عقیده به حلول: مراد از حلول در بحث غلو آن است كه روح خدا یا اجزایی از آن در شخصی مانند نبی، امام یا هر شخص یا جسم دیگری حلول سریانی بكند؛ یعنی حالّ در جزء جزء محل داخل شده به نحوی كه با آن متحد شود. مانند: حلول روح در جسم.
اعتقاد به حلول پیش از اسلام نیز در بسیاری از ادیان وجود داشته است . بارزترین نمونه قبل از اسلام در دین مسیحیت بوده است. مسیحیان قائل به حلول روح خدا در حضرت عیسی(عیله السلام)بوده اند. در اسلام اولین بار این اعتقاد به عبدالله بن سبأ نسبت داده شده است كه او قائل به حلول جزء الهی در حضرت علی(عیله السلام)بوده است . پس از وی به افراد و گروه هایی نظیر عبدالله بن معاویه، بیان بن سمعان، محمد بن نصیر نمیری و برخی از صوفیه و فرق كیسانیه، حربیه، خطابیه، بشیریه، شریعیه، شلمغانیه و ... نسبت داده شده است كه برخی از ایشان به حلول روح خدایی در برخی از ائمه(عیله السلام)و برخی به حلول جزء الهی در خود یا رهبران خود قائل بوده اند.
۴ـ اعتقاد به تناسخ؛ تناسخ از ماده نسخ است.
نسخ در اصطلاح ملل و نحل، علم كلام و فلسفه عبارت است از انتقال روح از بدنی به بدن دیگر در همین جهان. در كتب ملل و نحل این اعتقاد به عبدالله بن سبأ و عبد الله بن معاویه نسبت داده شده است. همچنین اكثر فرقی كه قائل به حلول بوده اند به تناسخ نیز معتقد بوده اند. زیرا پس از قول به حلول روح خدا در برخی از افراد برای اینكه بتوانند انتقال این روح از آن افراد به افراد بعدی را توجیه كنند باید قائل به تناسخ می شدند. آنها برای توجیه اعتقاد به تناسخ به برخی آیات تمسك می كردند. برای نمونه به یك آیه اشاره می شود: آیه 38 سوره انعام می فرماید: و ما من دابه فی الارض و لاطائر یطیر بجناحیه الا امم امثالكم غلات این آیه را چنین توجیه می كردند كه آنها هم مانند شما انسان بوده اند كه الان به واسطه گناهان به این شكل در آمده اند.
همچنین آیات: 61/ واقعه، 56/نساء، 8/انفطار، 40/اعراف، 15و۱۶/فجر و 50و۵۱/اسراء.
5ـ عقیده به تشبیه: تشبیه در اصطلاح علم كلام آن است كه خدا را به انسان یا موجودات محسوس دیگر مانند كنی. فرقه نویسان اولین بار تشبیه را به فرقه مغیریه پیروان مغیره بن سعید نسبت می دهند. برخی از اعتقادات منسوب به ایشان چنین است: خداوند مردی است از نور كه بر سرش تاجی است و اعضایی مانند مرد دارد.
.... حروف ابجد با اعضای او مطابقت دارد. مثلاً پاهای او مانند الف است، و... همچنین در باره فرقه بیانیه گفته اند: خداوند جسم دارد و همه قسمت های او غیر از صورتش نابود خواهد شد.
فرقه اعضائیان معتقد بوده اند كه خدا دارای دست و پا و انگشت و اعضای دیگر است.
ادله قائلین به تشبیه. الف ـ استدلال عقلی: 1. چیزی كه مورد تعقل است یا باید جسم باشد یا عَرَض. خدا عرض نمی تواند باشد چون هر عرضی نیاز به معروض دارد، پس خدا جسم است. 2. هر فاعلی باید جسم باشد. خدا فاعل است. پس خدا باید جسم باشد.
ب ـ استدلال به ظواهر آیات قرآن: قائلین به تشبیه به ظواهر آیاتی نظیر الرحمن علی العرش استوی طه‎/،۵ وجاء ربك و الملك صفاً صفاً فجر‎/۲۲ و آیاتی از این قبیل تمسك می جویند.
نقد و رد عقیده به تشبیه: در برخورد با این اعتقاد و رد آن، روایات فراوانی از سوی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)اسلام وائمه(عیله السلام)وارد شده است. پیامبر اكرم می فرماید: ما عرف الله من شبّهه بخلقه . بحار،ج 3، ص 297.
امام صادق می فرماید: من شبّه الله بخلقه فهو مشرك، ان الله تبارك و تعالی لایشبه شیئاً و لایشبهه شیء و كل ما وقع فی الوهم فهو بخلافه. و احادیث فراوان دیگری كه در كتاب بحار ج 3 مذكور است. همچنین با اندكی تأمل سستی استدلال های عقلی و قرآنی آنها آشكار می شود.
6ـ عقیده به تقویض.تفویض در اصطلاح كلام: اعتقاد به اینكه خدای متعال پس از آفرینش بندگان آنها را به خود واگذاشت تا هر كاری كه می خواهند با اراده و اختیاری تام و مستقل از اراده خدا انجام دهند بدون آنكه در اعمال آنان نقشی داشته باشد.این همان اعتقاد معتزله است. اشاعره در مقابل قائل به جبر شدند. و امامیه امر بین الامرین را پذیرفتند و اراده و اختیار انسان را در طول اراده خدا قرار دادند.
عقاید مفوضه: مسلماً گروهی با اعتقاد به تفویض وجود داشته است. اما اسمی از رهبران پیروان آن به میان نیامده است.در بعضی از روایات مفوضه گروهی جدای از غلات شمرده شده است. شیخ مفید(ره) مفوضه را جزء غلات می داند، اما فرقی میان آنان و سایر غلات قائل می شود و آن اینكه مفوضه اعتراف می كنند كه ائمه(عیله السلام)حادث اند نه قدیم و مخلوقند ، اما با اینحال آنها را خالق و رازق سایر مخلوقات می دانند.سعد بن عبدالله اشعری قمی (م 301 ه. ق) عقاید مفوضه را چنین بیان می كند: آنها اعتقاد دارند كه خدا.... شخص كاملی[را] .. به جای خود گذاشت و تدبیر و خلقت عالم را به او واگذار كرد. این شخص همانا محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و بقیه ائمه - علیهم السلام ـ هستند كه در معنا یكی هستند... مفوضه مخالفان عقاید خویش را مقصره می نامند.
برخورد ائمه ـ علیهم السلام ـ با مفوضه : امامان معصوم ـ علیهم السلام ـ در احادیث متعددی كه از طرف ایشان وارد شده است تفویض به معنای مذكور را به شدت رد كرده و مفوضه را مشرك دانسته اند. البته باید توجه داشت كه در بعضی از روایات، تفویض در معانی دیگر آن مانند تفویض در عطاء و بخشش، تفویض در تدبیر جامعه و تفویض در تعیین بعضی از مستحبات از سوی پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم)، ثابت شده است و این از نظر عقل و نقل اشكالی در بر ندارد. شخصی از امام رضا(عیله السلام)در باره تفویض سؤال كرد آن حضرت در جواب فرمود: خداوند متعال امر دینش را به پیامبرش واگذار كرد و فرمود: ما آتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا . اما امر خلق و رزق را به او واگذار نكرد. خداوند عزوجل آفریننده همه چیزهاست و اوست كه در قرآن فرمود: الذی خلقكم ثم رزقكم ثم یحییكم هل من شركائكم من یفعل من ذلكم من شیء سبحانه و تعالی عما یشركون . حضرت بدینوسیله به شرك مفوضه اشاره می فرماید و در روایات دیگری به صراحت مفوضه را مشرك می نامد.
ب – عقاید مشترك بین غلات و شیعه
1ـ عقیده وصایت و جانشینی حضرت علی(علیه السلام)؛ وصایت از نظر شیعه: از نظر كلامی، فرق غیر شیعه معتقدند كه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم)در طول حیات خود نسبت به مسأله امام و جانشین بعد از خود بی توجه بود و كسی را به عنوان جانشین خود انتخاب نكرد بلكه این امر را به عهده امت اسلامی واگذاشت تا خود هر كه را صلاح بدانند، برگزینند. اما شیعه براین اعتقاد است كه حضرت پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم)از همان ابتدای رسالت نسبت به مسأله خلافت و جانشینی خود حساس بود و درهمان سالهای آغازین رسالت، حضرت علی(عیله السلام)را به عنوان وزیر و وصی خود برگزید و در طول عمر مبارك خود بارها به این مسأله تصریح فرمود.
بسیاری از بزرگان متكلم و مورخ غیر شیعه آیات و روایات متعدد و معتبری را نقل كرده اند كه بر جانشینی حضرت علی(عیله السلام)دلالت دارند.از باب نمونه فقط به عنوان چند آیه و روایت اشاره می شود:آیه ولایت 2. آیه تطهیر 3. حدیث یوم الدار 4. حدیث منزلت 5. حدیث غدیر 6.حدیث ثقلین.
غلات و مسأله وصایت: مخالفان شیعه كه می دیدند شیعه با دلایل انكار ناپذیری مسأله وصایت و خلافت حضرت علی(عیله السلام)را اثبات می كند و آنها از راه بحث و استدلال توان مقاومت در برابر شیعه را ندارند، از راه هوچیگری وارد شدند و سعی كردند تا مسأله وصایت را لوث كنند. لذا شخصیتی خیالی به نام عبدالله بن سبأ را اختراع كردند و نظریه وصایت را به او نسبت دادند.
۲ـ اعتقاد به مهدویت؛ مهدویت در شیعه: اعتقاد به مهدی، یعنی اعتقاد به ظهور شخصی با نام یا عنوان مهدی كه زمین را پس از آن كه پر از ظلم و جور شد، پر از عدل و داد می كند. ریشه این اعتقاد در اسلام از احادیث منقول از پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم)گرفته شده كه دربسیاری از كتب حدیث اهل سنت نیز نقل شده است. خلاصه نظرات شیعه در باره مهدویت چنین است: 1. مهدی(عیله السلام)شخصی از آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم)است نه از غیر خاندان ایشان. 2. مهدی(عیله السلام)از فرزندان امام حسین(عیله السلام)است نه از فرزندان امام حسن(علیه السلام). 3. مهدی(عیله السلام)در رتبه نهمین نسل امام حسین است نه رتبه سوم یعنی امام صادق(عیله السلام)و نه رتبه چهارم یعنی امام كاظم(علیه السلام). 4. مهدی(عیله السلام)فرزند امام حسن عسكری(عیله السلام)است كه در شب نیمه شعبان سال 255 ه ق به دنیا آمد و در آخر الزمان ظهور خواهد كرد. اما اكثر اهل سنت معتقدند كه مهدی هنوز به دنیا نیامده است. 5.
مهدی(عیله السلام)هم نام با پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم)است. غلات و مهدویت:برای اولین بار استفاده از عنوان مهدی موعود را به مختار بن ابی عبیده ثقفی نسبت داده اند كه وی برای پیشبرد نهضت خود مهدویت محمدبن حنفیه را مطرح كرد. اما این امر اتهامی بیش نیست. پس از مختار برخی از فرق غالی برای رسیدن به اهداف خود مسأله مهدویت را مطرح كردند. برای نمونه به برخی از آنها اشاره می شود.
1 .فرقه كربیه ، پیروان ابن كرب، معتقد بودند علی (عیله السلام)بر محمدبن حنفیه نام مهدی گذاشت، وی نمرده است بلكه غایب شده است و به زودی رجعت كرده مالك زمین خواهد شد. 2. فرقه هاشمیه و بیانیه، پیروان بیان بن سمعان قائل به مهدویت عبدالله پسر محمد بن حنفیه معروف به ابوهاشم، بودند. 3. فرقه جناحیه، پیروان عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب، مهدویت را به ایشان نسبت دادند. 4. فرقه مغیریه ، پیروان مغیره بن سعید، مدعی بودند كه محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب مهدی موعود است. 5. برخی از غلات عباسیه پس از قتل ابو مسلم خراسانی مرگ او را باور نكردند و مدعی شدند كه او مهدی موعود است و باز خواهد گشت. 6. در زمان امام صادق(عیله السلام)گروهی مدعی مهدویت اسماعیل، فرزند آن امام، شدند و مرگ او را باور نكردند. 7. فرقه بشیریه ، پیروان محمد بن بشیر كوفی ، ادعای مهدویت امام موسی كاظم(عیله السلام)را داشتند و در زمان غیبت ایشان معتقد به جانشینی محمد بن بشیر بودند.
3ـ اعتقاد به رجعت. تعریف رجعت از دیدگاه شیعه: رجعت در لغت به معنای بازگشت است و در اصطلاح روایات شیعه و كلام آنها عبارت است از بازگشت عده ای خاص از مردگان به این دنیا بعد از انقلاب حضرت مهدی (عج) و قبل از روز قیامت. رجعت از فروع اعتقاد به مهدویت است و مختص به شیعه است. صدها روایت صحیح از ائمه علیهم السلام وارد شده است كه به تواتر معنوی اصل وقوع رجعت را اثبات می كنند. مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار ج 53 بیش از 180 حدیث در اثبات رجعت نقل می كند. مرحوم شیخ حر عاملی در كتاب الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه، حدود ششصد دلیل اعم از روایات و آیات بر این عقیده اقامه كرده است. و بزرگان دیگری همچون كلینی ، صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی و ... ده ها كتاب در این باب تألیف كرده اند. باید توجه داشت كه اعتقاد به رجعت نه از اصول دین است و نه از اصول مذهب شیعه. همچنین دلیل عقلی هم نمی توان بر وقوع آن اقامه كرد. و آنچه مورد اجماع و اتفاق همه شیعیان است اصل وقوع رجعت است نه كیفیات آن.
رجعت در میان غلات: با بررسی عقاید غلات در باب رجعت چنین به دست می آید كه فرق مختلف غلات، رجعت را در دو معنای كاملاً متفاوت با هم به كار می بردند: 1ـ معنای اول رجعت، شبیه رجعتی است كه شیعه قائل است ، یعنی رجعت و بازگشت پس از مرگ را در باره بزرگانی كه آن فرقه ها خود را به آنها منسوب كردند، به كار می بردند. مثلاً برای اولین بار گروههایی از كیسانیه این معنا را در باره محمد بن حنفیه به كار بردند. همچنین به برخی از غلات كیسانیه نسبت داده شده است كه قائل به رجعت همه پیامبران و پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم)و حضرت علی(عیله السلام)بودند. فرقه های كربیه، صائدیه و بیانیه نیز معتقد بودند كه رهبرانشان به همراه یاران خویش دوباره به دنیا باز خواهند گشت. 2ـ رجعت به معنای دوم در نزد غلات، در حقیقت بخشی از نظریه تناسخ بود. یعنی هنگامی كه روح پس از مردن بدنی به بدن دیگر می رود، این همان رجعت است كه از آن به نظریه رجعت و كرّات تعبیر می كنند. فان فلوتن فرانسوی می نویسد: غلات می گفتند: آن جزء از روح الهی كه در شخصی مثل امام حلول یافته و باعث رسیدن او به خدایی شده، ممكن است پس از مرگ او به مقر الهی خود باز گردد، تا در نوبتی دیگر در شخصی دیگر تجسد یابد. این فاصله زمانی را كه روح در بدن كسی تجسد نیافته، غیبت می گفتند و رجوع دوباره روح الهی به زمین و تجسدش در شخص دیگر را رجعت می نامیدند.
۴ ـ اعتقاد به بداء: بداء نزد شیعه: تعریف اصطلاحی بداء در نزد شیعه: بداء آن است كه خداوند بر طبق مصالحی كه خود می داند، در امور تكوینی بر خلاف رأی قبلی خود چیزی را برای دیگران اظهار كند، در حالی كه دیگران خیال می كردند كه رأی سابق هنوز پا برجاست . دلیل بر امكان و وقوع بداء؛ الف ـ دلایل قرآنی: 1. داستان ذبح اسماعیل در آیات 102 و 103 سوره صافات.
۲. داستان مناجات حضرت موسی(علی نبینا و آله و عیله السلام)با خدا در آیه 142 سوره اعراف كه ابتدا سی شب بود سپس ده شب نیز افزوده شد.
ب ـ روایات: روایات فراوانی از سنی و شیعه در این باب نقل شده است. امام صادق(عیله السلام)نقل می كند كه حضرت عیسی(علی نبینا و آله و عیله السلام)خبر از مرگ عروسی در شب عروسی داد اما عروس به علت دادن صدقه زنده ماند.
غلات و مسأله بداء: غلات عقیده بداء را نیز مانند موارد پیشین تحریف كرده و برای رسیدن به اهداف خود از آن سوء استفاده كردند و موجب زحمت برای شیعه شدند. فرقه نویسان اوّلین بار استفاده از بداء را به مختار نسبت داده اند. و گفته اند كه وی برای توجیه شكست یاران خود از حصول بداء برای خدا استفاده كرد.كیسانیه بداء را چنین تعریف كرده اند: بداء به معنای تغییر علم خداوند و تبدل اراده او در بعضی از امور است. ایشان به این ترتیب صفت علم ازلی را از خدا نفی می كردند و به او نسبت جهل می دادند. همچنین استفادهایی این چنینی از بداء به ابو الخطاب نیز نسبت داده شده است.
۵ ـ اعتقاد به تأویل قرآن؛ تأویل در نزد شیعه: تأویل در لغت از اول به معنای بازگشت گرفته شده است و در اصطلاح علوم قرآنی به دو معنا به كار می رود: 1. روشن كردن معنای آیات متشابه قرآن. در این معنا تأویل به آیات متشابه اختصاص دارد. 2. معنای ثانوی آیه كه به آن بطن می گویند، در مقابل معنای اولی و ابتدایی آیه كه به آن ظهر می گویند. تأویل به این معنا شامل همه آیات قرآن می شود. تأویل به معنای اول را می توان با رجوع به محكمات قرآن به دست آورد. اما تأویل به معنای دوم مختص افراد خاصی است یعنی راسخان در علم . غلات و تأویل قرآن: غلات و رهبران ایشان قطعاً از راسخان در علم نبودند بلكه افرادی كم علم و فرصت طلب بودند كه برای رسیدن به اهداف و مطامع دنیایی خود دست به تأویل قرآن می زدند و آیات قرآن را تفسیر به رأی می كردند. موارد متعدد و عجیب و غریبی از تأویلات آنها نقل شده است كه در اینجا فقط به یك مورد اشاره می كنیم. بزیعیه كه یكی از فرق غلات و از پیروان خطابیه بودند، می گفتند به هر مؤمنی (به كیش آنها) وحی می شود، چرا كه خدا می فرماید: و ماكان لنفس ان تموت الا باذن الله آل عمران / 145. این آیه را تأویل به وحی می كردند و می گفتند: هر نفسی (یعنی هر مؤمنی)كه بخواهد بمیرد، خدا به او وحی می كند و مرگش را به او می گوید.

منابع

۱. غالیان؛ كاوشی در جریانها و برآیندها تا پایان صده سوم، نعمت الله صفری فروشانی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی چاپ اوّل ، 1378.
۲. دانشنامه امام علی ؛ غلو، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ج،۳ چاپ اوّل۱۳۸۰،.

علی مهدوی فرید-- منبع : خردنامه همشهری شماره 56

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار