تزکیه و پیمودن مسیر کمال از دیدگاه اسلام

درباره اهمیت تزكیه نفس از دیدگاه قرآن كریم مطالب مختصری بیان گردید و عرض شد كه از دیدگاه اسلام، روح انسانی آمادگی تكامل و تنزل دارد و تكامل روح منتهی به مقام قرب الهی می‏شود . در این جلسه، راه كلی تزكیه و پیمودن مسیر كمال را از دیدگاه اسلام، منابع اسلامی و قرآن و حدیث‏بررسی می‏كنیم:

در مورد اصل هدف، كه همان قرب الهی است، مطالبی را بیان كردیم . در این زمینه، این فقره از مناجات «شعبانیه‏» كه می‏فرماید: «الهی و الحقنی بنور عزك الابهج فاكون لك عارفا و عن سواك منحرفا» اشاره دارد به این‏كه انسان می‏تواند به مقامی برسد كه به نور الهی ملحق بشود . یا می‏فرماید: «الهی هب لی كمال الانقطاع الیك و انر ابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیك حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الی معدن العظمة و تصیر ارواحنا معلقة بعز قدسك .» (1) این تعابیر هر چند برای ما درست روشن نیستند و نباید هم انتظار فهم كنه آن‏ها را داشته باشیم، ولی به هر حال، اشاراتی دارند به این‏كه روح انسان می‏تواند به جایی برسد كه معلق و آویخته به عز الهی شود; اجمالا انسان در پیشگاه الهی چنان خواهد بود كه از خودش هیچ استقلالی نخواهد داشت . این مقام از یك نظر، عالی‏ترین مراتب وجودی است كه انسان می‏تواند بدان نایل شود . آثار وجودی فراوانی برای انبیا و اولیای خدا و برای مؤمنان در این عالم و در عالم پس از مرگ ظهور دارند . به دلیل آن‏كه انسان از خودش هیچ استقلالی نمی‏بیند - و حقیقتا هم استقلالی ندارد تا خودی ببیند - كسانی از این مقام، به «مقام فنا» تعبیر كرده‏اند .

فنا; عالی‏ترین كمال

در مسیری كه انسان باید بپیماید تا به قرب الهی برسد، دو جهت ملحوظند: یك جهت، راهی است كه انسان را تعالی، علو و ترقی می‏بخشد و از مراتب پست و زبونی نجات می‏دهد و جهت دیگر، حقیقت این راه است كه عبارت است از بندگی، یعنی درك ذلت وجودی انسان در پیش‏گاه الهی; درك این‏كه انسان عبد است; «عبدا مملوكا لایقدر علی شی‏ء .» (2)
این تعبیر ابتدا تناقض‏آمیز به نظر می‏رسد: از یك سو، می‏گوید: از راه بندگی، آدمی به عالی‏ترین مراتب وجود می‏رسد; و از سوی دیگر، می‏گوید: این مرتبه «مقام فنا» است . چگونه عالی‏ترین كمال همان فناست؟
همین مطلب دقیقا درباره هر راهی كه انسان را به سوی خدا می‏برد، صادق است . آدمی پله پله گام‏های ترقی را طی می‏كند، علو و تكامل پیدا می‏كند و رشد می‏نماید . تزكیه هم متضمن معنای رشد و تكامل است، در عین حال، راهی است كه واقعیت آن عبادت است، بندگی است، نشان دادن و به ظهور رساندن آن فنای ذاتی، تعلق، وابستگی و نداری انسان است . برای مثال، شعاع نوری كه از خورشید یا از چراغی می‏تابد، اگر خودش را درك كند، چگونه خود را می‏یابد؟ چیزی كه وابسته به منبع نور است، اگر ارتباطش با منبع اصلی قطع شود، فنای محض است; چون اصلا چیزی نبوده كه دیده شود . البته این تمثیل است، واقعیتش چیز دیگری است; چون نور هم اگر از منبع خود جدا شود، معدوم نمی‏گردد . اما چون تصور ما این است كه وجود این نور وابسته به آن منبع اصلی است و تا زمانی كه ارتباط و اتصال هست، نور وجود دارد، وقتی چراغ خاموش شود، نوری نیست . این البته حقیقتا معدوم نمی‏شود . با این تصور، می‏توان گفت: اگر این شعاع نور خودش را بیابد، خود را عین وابستگی به آن منبع نور می‏بیند، و با قطع این وابستگی، نابود می‏شود . از این‏رو، بزرگان اهل معقول گفته‏اند: وجود مخلوقات عین تعلق و عین الربط است و هیچ استقلالی از خود ندارد . این همان است كه می‏گوییم: وقتی انسان تكامل پیدا می‏كند، وجودش قوی‏تر می‏شود .
روح از سنخ علم است . تكامل روح عین تكامل علم است; عین تكامل شناخت‏خودش است . وقتی روح تكامل پیدا كند، خودش را بهتر می‏شناسد; قوت وجودش به این است كه خودش را بهتر بشناسد; چون عین علم است . وقتی خود را شناخت، می‏بیند كه هیچ استقلالی از خود ندارد . پس از یك سو، وجود او كامل شده; چون علم او قوی‏تر و روشن‏تر گردیده; و از سوی دیگر، محتوای این علم وابستگی و عدم استقلال است .

عبادت; هدف خلقت

عنوان كلی مسیری كه ما به سوی كمال طی می‏كنیم، آن‏گونه كه انبیا و بخصوص قرآن كریم تصریح می‏فرمایند، عبادت است: «و ماخلقت الجن و الانس الا لیعبدون .» (ذاریات: 56) شاید برخی ابتدا این‏گونه بپندارند - و این تصور خامی است - كه هدف از خلقت انسان این است كه خدای متعال می‏خواست موجوداتی باشند كه در مقابل او خضوع و كرنش كنند! ایشان انسان را با خدا قیاس می‏كنند! چگونه وقتی كسی را احترام می‏كنند، لذت می‏برد؟ تصور می‏كنند خدا هم لذت می‏برد از این‏كه موجوداتی در مقابل او به خاك بیفتند و او را سجده كنند! بنابراین، اگر این موجودات نبودند، خدا از عبادت آنان لذت نمی‏برد! از این‏رو، خدا موجودات را خلق كرد تا او را عبادت كنند و او از عبادت آنان خوشش بیاید!
این تصور، بسیار خام و جاهلانه است; زیرا با ذات بی‏نیاز الهی ناسازگار است . خدا هرگز نیازمند به غیر نیست و به هیچ چیز خارج از خودش نیازی ندارد . عالی‏ترین بهجت‏ها عین ذات اوست . هر كاری كه انجام می‏دهد، نه چیزی از آن كم می‏شود و نه لذتی برایش حاصل می‏گردد و نه نیازی به آن‏ها دارد . برخی تصور می‏كنند كه خداوند وقتی تنها بود و موجودی را خلق نكرده بود - مثل انسان‏ها - از تنهایی خود رنج می‏برد! ایشان می‏گویند: آدم وقتی خودش تنها باشد و در غربت و در تنهایی، از تنهایی خسته می‏شود . تصور می‏كنند خدا هم این‏گونه است! به همین دلیل، موجودات را خلق كرد تا از تنهایی در بیاید! در دعاها بر این تكیه شده است كه چنین تصوری نكنید: «ولا لوحشة دخلت علیك اذ لا غیرك‏» ; (3) خدایا، تو عالم را به خاطر این خلق نكردی كه احساس تنهایی می‏كردی . خداوند از خلقت‏خود هدفی جز افاضه رحمت و فیض ندارد .
به هر حال، خداوند نه از عبادت من و شما لذت می‏برد و نه چیزی نصیب او می‏شود; نه اگر عبادت نكنیم، اطاعت نكنیم، جنگ با خدا كنیم، علیه خدا تظاهرات راه بیندازیم، خدا غصه‏اش می‏گیرد، كمبودی احساس می‏كند و یا افسرده می‏شود كه چرا بندگان من این‏گونه كردند; و نه زمانی كه عبادت می‏كنیم و اطاعت می‏نماییم، آن وقت لذتی پیدا می‏كند كه قبلا نداشت .
این تصور خام هم گاهی برای برخی پیدا می‏شود كه می‏گویند: عبادت می‏كنیم تا خدا راضی شود; عبادت می‏كنیم برای ضایت‏خدا; كار خیر می‏كنیم تا خدا از ما راضی گردد; یعنی یك حالت‏خوش‏حالی كه قبلا برای خدا نبوده و از ناحیه عبادت من برای او حاصل می‏شود! فقره‏ای از دعای «عرفه‏» ناظر به همین تصور نادرست و نارساست: «الهی تقدس رضاك‏» ، در بعضی نسخه‏ها هم دارد: «جل رضاك، تقدس رضاك ان تكون له علة منك . فیكیف یكون علة منی‏» ; (4) رضایت تو بالاتر از این است كه از ناحیه خودت علتی داشته باشد; یعنی چنان نیست كه اول تو رضایت نداشته باشی و خودت در خودت رضایت‏بیافرینی . چه رسد به این‏كه من موجب رضایت تو بشوم! من چه دارم كه موجب رضایت تو بشوم؟ رضایت تو بالاتر از این است كه علتی از خودت داشته باشد . انسان و هر موجود دیگری بسی عاجزتر از این هستند كه چیزی به خدا اعطا كنند كه او نداشته باشد . این تعابیر برای این هستند كه ما چیزی را درك كنیم، تصوری داشته باشیم و انگیزه‏ای در ما پیدا شود . همه این‏ها باید از جهات نقص تنزیه شوند:
امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج‏البلاغه می‏فرمایند: شاید مورچه تصور می‏كند كه خدای او دو شاخ دارد; برای این‏كه این شاخك را برای خودش كمال می‏بیند; تصور می‏كند خدا هم اگر بخواهد كمالی داشته باشد، باید دو شاخك داشته باشد . ما هم نقص‏هایی داریم و تصور می‏كنیم كه خدا هم اگر این‏ها را نداشته باشد، برای او نقص محسوب می‏شود . پس خدا هم باید مثل ما، علم، رضایت، لذت و مانند آن داشته باشد . تعالیم دینی به ما می‏آموزند كه همراه همه این صفاتی كه برای خدا اثبات می‏كنیم، باید یك جهت تنزیهی هم وجود داشته باشد: «عالم لاكعلمنا، قادر لا كقدرتنا» و طبعا «له رضا لا كرضانا .» او لذت می‏برد، اما نه مثل آنچه ما از چیزی لذت می‏بریم .
عبادتی كه ما می‏كنیم برای این نیست كه به خدا چیزی بدهیم كه نداشته، و یا كمبودی داشته است كه می‏خواهیم با عبادت‏های خود آن را جبران كنیم، و یا به این‏كه كسی با او حرف بزند از تنهایی در می‏آید . این‏ها ناشی از كج‏فهمی انسان است . این‏كه می‏فرماید: «من شما را خلق نكردم، جز برای عبادت‏» ، به خاطر آن است كه عبادت موجب كمال ما می‏شود . هیچ راه دیگری برای تكامل ما، جز عبادت وجود ندارد . خدا می‏خواهد انسان عبادت كند; چون راه تكامل انسان فقط از طریق عبادت ممكن است; هیچ راه دیگری ندارد . كمالی كه در گرو انسانیت انسان است، فقط از راه عبادت خدا حاصل می‏شود . البته منظور از «عبادت‏» معنا و مفهومی عام است . «عبادت‏» یعنی هرگونه رفتار و كرداری كه به انگیزه اطاعت‏خدا انجام می‏گیرد، برای رضای او و «قربة الی‏الله‏» انجام می‏گیرد .
البته عبادت باید به نحو پسندیده، صحیح و مطلوب و به قصد قربت انجام گیرد . «الم اعهد الیكم یا بنی آدم ان لاتعبدوا الشیطان انه لكم عدو مبین و ان اعبدونی هذا صراط مستقیم .» (یس: 60 و 61) راه مستقیمی كه انسان را به كمال برساند، یك راه بیش نیست، آن هم «ان اعبدونی‏» است . اگر غیر این هر راه دیگری بروید، راه شیطان است: «ان لاتعبدوا الشیطان .»
انسان موجودی است كه ذاتا باید در حال حركت‏باشد; نمی‏تواند توقف كند . اگر رو به بالا برود، به سوی خدا و عبادت الله حركت می‏كند . اگر رو به پایین حركت كند، عبادت شیطان است . اگر راه مستقیم می‏خواهید «ان اعبدونی هذا صراط مستقیم .» خلقت هم فقط برای عبادت است: «ما خلقت الجن والانس الا لیعبدون‏» ; یك هدف هم بیش‏تر ندارد، نمی‏توانیم بگوییم این یكی از اهداف است . می‏فرماید: «ماخلقت ... الا ...» تنها هدف خلقت این است كه شما عبادت كنید; زیرا تنها راه تكامل شما و لیاقت این كه بالاترین فیض خدا را دریافت كنید، عبادت است .
سؤال این است كه چرا عبادت باید این‏گونه باشد . خدا كه احتیاجی ندارد و با عبادت ما چیزی عاید او نمی‏شود . اساسا رفتار ما نمی‏تواند چیزی برای او به وجود آورد . پس چرا عبادت، هدف خلقت ماست؟
در پاسخ به این سؤال، باید گفت: اگر درباره همان معنایی كه برای هدف وجود انسان و آخرین مرتبه كمال او گفته شد بیش‏تر تعمق كنیم، این مشكل حل می‏شود . مرتبه نهایی كه انسان بدان می‏رسد، جایی است كه احساس می‏كند از خود هیچ ندارد; همه چیز او از ناحیه ذات مقدس الهی است; همه چیز را دارد، اما از خدا . از خودش هیچ ندارد . تا این درك حضوری و شهودی برای انسان پیدا نشود، حجاب‏هایی بین انسان و خدا وجود دارند . وقتی «تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الی معدن العظمة‏» محقق شود، آن گاه هرچه چشم می‏بیند، دل هم می‏بیند و نظر می‏كند به «ضیاء نظرها الیك .» حجب نور دریده می‏شوند و دیگر حجابی، حتی حجاب‏های نورانی هم باقی نمی‏مانند و هیچ فاصله‏ای بین او و خدا نخواهد بود . در چنین حالی، می‏بیند كه از خود هیچ ندارد; هر چه هست از اوست .
این همان حقیقت عبودیت محض است . وقتی آدم هیچ ندارد، یعنی مملوك صرف است: «عبدا مملوكا .» چون هیچ ندارد، می‏گویند: به مقام فنا رسیده است . احساس می‏كند و می‏یابد كه از خود هیچ ندارد . پس ما باید به جایی برسیم تا ببینیم كه از خود هیچ نداریم .
رسیدن به چنین مقامی، هر لحظه به ما القا می‏كند و ما را آماده‏تر می‏كند برای درك این واقعیت كه ما از خود هیچ نداریم . تنها عبودیت و بندگی است كه ما را به فهم و درك این مقام و منزلت رهنمون می‏كند . باید بندگی كنیم تا بنده خالص شویم .

راه نیل به مقام فنا

اولین قدم برای رسیدن به این مقام، آن است كه تا حدی اراده خودمان را تابع اراده خدا كنیم . ما برای خود اراده مستقل قایلیم; می‏گوییم: خدا این‏گونه خواسته، ولی من دلم نمی‏خواهد! پس او یك خداست، من هم یك خدا! او چیزی می‏خواهد، من چیز دیگری می‏خواهم; «انا ربكم .» (5) این‏كه می‏گویم: من دلم می‏خواهد، خدا یك چیز دیگری خواسته، این یعنی استقلال; یعنی به او كاری ندارم; خواست او جداست، خواست من هم جدا! اولین قدم در مسیر بنده شدن، این است كه در جایی كه دلم می‏خواهد، بگویم: چون خدا خواسته، من از خواست‏خود صرف‏نظر می‏كنم . این یعنی اطاعت، بندگی و عبودیت .
اولین قدم این است كه ما اراده خود را تابع اراده او كنیم . صبح دلم می‏خواهد بخوابم، ولی چون تو گفتی، پیش از آفتاب برخیز و نماز صبح بخوان، چشم! اراده‏ام را تابع اراده تو می‏كنم . این اولین قدم بندگی است . این مرحله از بندگی، مراحل بی‏شماری دارد . باید دید همین دو ركعت نماز صبح پیش از آفتاب را ما چگونه و با چه نیتی می‏خوانیم; ترس از جهنم، یا شوق به بهشت؟ چون حور و قصر دلم می‏خواهد، یا فقط به خاطر این‏كه می‏دانم تو دوست داری، حتی اگر به خاطر این نماز مرا به جهنم هم ببری؟ این یعنی بنده خالص . لذا، می‏فرماید: «ما عبدتك خوفا من نارك و لاطمعا فی جنتك لكن وجدتك اهلا للعبادة فعبدتك‏» ; (6) دیدم تو پرستیدنی هستی، تو را باید پرستید; نفعی برای من داشته باشد یا نه، حتی اگر ضرر هم داشته باشد، چون تو پرستیدنی هستی، تو را می‏پرستم . تو اهل عبادت هستی . به تو باید عشق ورزید، حتی اگر به ضرر من باشد . این عبادت خالص است .
اگر آدمی در این راه قدم برداشت، آن وقت‏خدا دستش را می‏گیرد . اگر یك قدم جلو برود، او ده قدم می‏آید . رفتارهایی با آدمی می‏كند كه قابل توصیف نیستند . در بعضی روایات و آیات به این توصیف‏ها اشاره شده است: «و اناجیه فی ظلم اللیل و نور النهار .» (7) به مقامی می‏رسد كه به جای این كه آدم نصف شب بیدار شود، به مسجد برود و مقدماتی فراهم كند تا لحظه‏ای با خدا مناجات كند، او دایم با انسان سخن می‏گوید: «فی ظلم اللیل و نور النهار» ; شب و روز او مناجات كننده می‏شود . ببینید تفاوت تا كجاست!
پس تنها راهی كه انسان را به كمال می‏رساند، بندگی است . چرا؟ برای این كه می‏خواهیم به مقامی برسیم كه خود را وابسته به خدا بیابیم . این عالی‏ترین مقام است: «تصیر ارواحنا معلقة بعز قدسك .» پس این راه باید راهی باشد كه قدم به قدم ما را به خدا آویخته‏تر و وابسته‏تر می‏كند . ما تصور می‏كنیم از خود چیزی داریم . این جهل است كه بین ما و خدا حایل شده . با این عبادت، پرده جهل دریده می‏شود، حجاب‏ها برداشته می‏شوند، به مقامی می‏رسیم كه می‏فهمیم از خود هیچ نداریم . هر چه هست از اوست . هر جا، هر كمالی، هر جمالی هست از اوست . بنابراین، می‏توان فهمید كه عبادت خدا تنها به خاطر این نیست كه خدا مصلحت ما را بیش‏تر می‏دانسته و از این نظر از او اطاعت می‏كنیم . این هم مطلب صحیحی است . چرا ما باید دستورات خدا را عمل كنیم؟ چون خدا مصلحت ما را بیش‏تر می‏داند . پس به دستور خدا عمل می‏كنیم تا مصلحت ما تامین شود . در حقیقت، ما دنبال چه می‏گشتیم؟ دنبال مصلحت‏خود می‏گشتیم . این‏جا اطاعت‏خدا برای مصلحت ما وسیله شده است . البته این هم خوب است; بهتر از كسانی است كه خدا را نمی‏شناسند . اما خیلی فرق است‏بین كسی كه دستورات خدا را اطاعت می‏كند به منزله نسخه پزشك كه چون او بهتر می‏فهمد، حرفش را گوش می‏كنم، با كسی كه دستورات او را اطاعت می‏كند چون او را می‏پرستد، چون او را می‏خواهد . میان این دو تفاوت بسیار است . در اولی، نوعی خودپرستی نهفته است; مثل كسی كه برای بهشت‏یا برای ترس از جهنم خدا را عبادت می‏كند . در آن هم نوعی خودپرستی وجود دارد . من خدا را عبادت می‏كنم به خاطر رسیدن به بهشت . پس در حقیقت آنچه مطلوب است، همان نعمت‏بهشتی است . خدا را وسیله قرار دادم برای این كه به آن برسم . البته برای ما همین هم غنیمت است، اما خدا بنده‏هایی هم دارد كه واقعا بندگی آنان برای ترس از جهنم نیست . حضرت علی علیه السلام می‏فرمایند: «ماعبدتك خوفا من نارك .»
امام زین‏العابدین علیه السلام با این مضمون می‏فرمایند: «خدایا، اگر صد بار مرا جهنم ببری، و اگر هرقدر مرا بسوزانی، من دست از محبت تو بر نمی‏دارم . تو دوست داشتنی هستی . هر كاری می‏خواهی، بكن .» بندگی و آن گوهری كه خداوند استعداد آن را در نهاد آدمی قرار داده تا به مقام خلیفة‏اللهی برسد، چنین چیزی است .
ما هم اگر همت كنیم، می‏توانیم این راه را برویم . باید قدم به قدم از همین جا شروع كرد; سعی كرد از چیزی كه غضب خدا در آن است، پرهیز كرد . در میان شما دل‏های پاكی هستند كه استعداد آن را دارند . قدم اول این است كه انسان اراده‏اش را تابع اراده خدا كند . سپس به تدریج رضایت‏خود را تابع رضایت‏خدا گرداند; در مقابل اراده خدا، دیگر میل و هوسی نداشته باشد . در این حالت، بقیه كارها با خود اوست . او می‏كشاند و پرده‏ها را بر می‏دارد و نشان می‏دهد كه آنچه دارد از اوست . او به تو نزدیك است . با انسان سخن می‏گوید . جایی كه غفلت كند، به او نشان خواهد داد: «الهی الهمنی ذكرك‏» ; تو یاد خودت را به من الهام كن . این شدنی است كه او دعا می‏كند . تو یاد خودت را به دل من بینداز .
پس راه كلی رسیدن به كمال خدا بندگی است . بندگی یعنی چه؟ اول این كه انسان اراده‏اش را تابع اراده خدا كند . به تدریج، در این مسیر پیش برود تا جایی كه جز خواست او چیزی نخواهد . آن وقت عبد خالص خدا می‏شود . بندگان خالص و مخلص كسانی هستند كه خدا كمكشان می‏كند، ناخالصی‏ها را از آنان دور می‏كند; فقط بندگی خالص برای آنان می‏ماند . آن وقت می‏شوند: «عبادالله المخلصین .» خدا آن‏ها را پاك می‏كند . تنها راه این است كه تا می‏توانیم اعمالمان را برای خدا خالص كنیم . باید سراپای زندگی ما عبادت شود .

پی‏نوشت‏ها:

1 - محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 94، ص 99 .
2 - اشاره به آیه 75 سوره نحل، «ضرب الله مثلا عبدا مملوكا لا یقدر علی شی‏ء ...» ; خدا مثلی زده است: آیا بنده مملوكی كه بر هیچ چیز - حتی نفس خود - قادر نیست ...
3 - محمدباقر مجلسی، پیشین، ج 102، ص 167 .
4 - همان، ج 98، ص 226 .
5 - اشاره به سخن فرعون كه گفت: «انا ربكم الاعلی‏» (نازعات: 24) ; من خدای بزرگ شما هستم .
6 - محمدباقر مجلسی، پیشین، ج 170، ص 186 .
7 - همان، ج 77، ص 29 .

استاد محمدتقی مصباح یزدی - فصلنامه معرفت - شماره 70

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار