 بیتردید از زمان خلقت انسان تا امروز كه میلیاردها انسان در عرصه گیتی هركدام به نوعی با آفریدگار خود ارتباط برقرار میكنند، «نیایش» همچنان فراز و نشیبهای فراوانی را پشت سر نهاده است. گرچه مسأله نیایش و دعا و رابطه با پروردگار، اختصاص به یك دین وآیین ندارد، اما در هیچ آیینی همانند اسلام به مسألة دعا و مناجات اهمیت داده نشده است و در بین مسلمانان نیز هیچ گروهی به اندازة شیعیان یعنی پیروان راستین خاندان نبوت(علیهم السلام) آن را در زندگی خود عملی نكردهاند.
امام امت(ره) در وصیتنامه سیاسی الهی خود فرمودهاند «ما مفتخریم كه ادعیة نجاتبخش، كه آن را قرآن صاعد میخوانند، از ائمه معصومین ماست؛ مناجات شعبانیه امامان ـ و دعای عرفات حسین بن علی(علیه السلام) و صحیفه سجادیه، این زبور آل محمد ـ و صحیفة فاطمیه، كه كتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است، از ماست.»
باید گفت كه شیعه از كلام الله مجید و دعاهای امام معصوم(علیه السلام) در این مسیر بهرههای فراوانی برده است.
برخی از این الگوهای ارزنده در امر نیایش و دعا عبارتند از: الگوهای نیایش از انبیا در قرآن مجید 1. نیایش حضرت آدم و حوا(علیهما السلام) «قالا ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفرلنا و ترحمنا لنكونن من الخاسرین؛گفتند:پروردگارا! مابر خویشتن ستم كردیم و اگر بر ما نبخشایی و به ما رحم نكنی، به طور حتم از زیانكاران خواهیم بود.»
حضرت آدم وحوا به عنوان اولین مرد و زنی، كه پای بر زمین نهادند، به تعبیر قرآن محروم شدن از مغفرت الهی را، زیانی بزرگ دانسته و همینكه از جوار الهی رانده شدند، دست به دعا و مناجات برداشتند و از خداوند خواستند تا دعاهای آنها را اجابت كند. خداوند نیز دعاهای آنان را پذیرفت.
توجه به عظمت خداوند و مقام ربوبیت آن حضرت و نقصان و كاستیهای خود، از نكات مهم این دعا است.
2. نیایش حضرت نوح(علیه السلام) حضرت نوح به عنوان یكی از پیامبران الهی، كه مدت بسیار زیادی را به تبلیغ دین الهی پرداخت، نیایشهای فراوانی با خداوند متعال دارد. یكی از دعاهای آن پیامبر بزرگ را خداوند در قرآن اینگونه نقل كرده است:«ربّ اغفرلی و لوالدی و لمن دخل بیتی مؤمناً و للمؤمنین و المؤمنات و لاتزد الظالمین الاتباراً؛ پروردگارا! بر من و پدر و مادرم و هر مؤمنی كه در سرایم در آید، و بر مردان و زنان با ایمان ببخشای و جز بر هلاكت ستمگران میفزای.»
3. نیایش حضرت ابراهیم(علیه السلام) حضرت ابراهیم به عنوان یكی از پیامبران اولوالعزم الهی نیز با خداوند متعال، دعاها و نیایشهای فراوانی داشته كه برخی از آنها در قرآن مورد اشاره قرار گرفته است. درخواست متعالی و معنوی از جمله نمودهای ارزندة نیایشهای حضرت ابراهیم(علیه السلام) است كه میتواند در الگودهی دعاها بسیار مفید باشد. آن حضرت پس از حمد وستایش پروردگار چنین عرض میكند:
«پروردگارا! مرا و فرزندانم را بر پا دارنده نماز قرار ده، پروردگارا! دعای مرا بپذیر، پروردگارا! روزی كه حساب بر پا میشود، بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشای.»
4. نیایش حضرت سلیمان(علیه السلام) حضرت سلیمان یكی از پیامبرانی بود كه گستره حكومتش شرق و غرب عالم را در نوردیده بود و نعمتهای فراوانی در اختیارش قرار داشت. از اینرو، در دعاهای او شكر و سپاس نعمتهای الهی نمود خاصی دارد و بر اساس وعده الهی شكر و سپاس نعمتهای خداوند موجب افزایش آن گردید. خداوند یكی از نیایشهای حضرت سلیمان را اینگونه نقل فرموده است:
«پروردگارا! در دلم افكن تا نعمتی را كه به من و پدر و مادرم ارزانی داشتهای، سپاسگزارم و به كار شایستهای كه آن را میپسندی بپردازم و مرا به رحمت خویش در میان بندگان شایستهات داخل كن.»
5. نیایشهای حضرت یونس(علیه السلام) حضرت یونس به عنوان یكی از پیامبران الهی، ادعیه و نیایشهای فراوانی دارد؛ به ویژه آن كه این پیامبر مدت زمانی را در شكم ماهی سپری كرده و در آن تاریكی شب، با خداوند متعال مناجاتهای فراوانی داشته است. بخشی از این مناجات كه در قرآن مجید از آن یاد شده این جمله شریف است:
«معبودی جز تو نیست؛ منزهی تو؛ راستی كه من از ستمكاران بودم.»
6. نیایش حضرت زكریا(علیه السلام) «پروردگارا! مرا تنها مگذار ـ كه تو بهترین وارث اهل عالم هستی»
7. دعای حضرت یوسف(علیه السلام) یكی از پیامبرانی كه زندگی پرفراز و نشیبی داشته و به صورت مفصل از آن در قرآن مجید یاد شده است، حضرت یوسف صدیق، فرزند یعقوب است. آن پیامبر الهی كه لحظهای از خداوند متعال غفلت نورزید، همواره با خدای خود نیایش كرده و به یاد او بوده است. وی آنجا كه مورد طمع واقع شده و ایمان خود را در خطر میبیند، با خدای خود چنین نیایش میكند: «پروردگارا! زندان برای من دوستداشتنیتر از آنچیزی است كه مرا به آن میخوانند. اگر نیرنگ آنان را از من بازنگردانی، به سوی آنان خواهم گرایید و از جمله نادانان خواهم شد.
8. حضرت موسی(علیه السلام) حضرت موسی(علیه السلام) نیز نجات از گروه ستمكاران را، در نیایش از خدا چنین عرضه میدارد:
ربّ نجنی من القوم الظالمین
همچنین در قرآن آمده است كه موسی از شهر مصر با حالت ترس و نگرانی از دشمن به جانب شهر بیرون رفت و گفت: بارالها مرا از شر این قوم ستمكار نجات ده. آن حضرت در جایی دیگر اینگونه عرضه میدارد: «پروردگارا! به پاس نعمتی كه به من ارزانی داشتی، هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم بود.»
9. حضرت عیسی(علیه السلام) حضرت عیسی(علیه السلام) نیز دعاها و نیایشهای فراوانی دارد. یكی از این دعاهای او به گونهای بسیار زیبا در قرآن آمده است: «بارالها! ای پروردگار ما! از آسمان سفرهای بر ما فرو فرست تا عیدی برای اول و آخر ما باشد و نشانهای از جانب تو. ما را روزی ده كه تو بهترین روزی دهندگانی».
آنچه بیان شد، تنها برخی از نیایشهایی بود كه در قرآن از زبان پیامبران الهی نقل شده است؛ توجه به مفاد آنها و درخواستهایی كه در این دعاها مطرح شده میتواند در جهت دهی به نیایشهای ما مفید باشد.
نیایشهای ائمه(علیهم السلام) علاوه بر پیامبران الهی، اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) به عنوان جانشینان بر حق پیامبر خاتم(صلی الله علیه و آله) به عنوان اسوه و مقتدای ما شمرده میشوند و یكی از مهمترین ابعاد زندگی آنها همین پیوند با پروردگار هستی و نیایش با او است.
هرچه در مورد این اصل اساسی زندگی امامان معصوم (علیهم السلام) گفته شود، كم است. در اینجا تنها به نمونهای از نیایشهای این بزرگان اشاره داریم:
دعاهایی كه از پیشوایان معصوم(علیهم السلام) نقل شده، علاوه بر الگو بودن برای ما، میراث گرانبهایی است كه در دست ما قرار گرفته و شایسته است كه بیش از گذشته مورد توجه و تأمل قرار گیرد.
1. نیایشهای امام علی(علیه السلام) اولین امام شیعیان، انس و الفت بسیار عجیبی با دعا و نیایش داشت! از اینرو، امام صادق(علیه السلام) در وصف آن عبد صالح خداوند چنین میفرماید: علی(علیه السلام) مردی بسیار نیایشگر بود.
یكی از مشهورترین دعاهای آن حضرت، دعای كمیل است كه در فرازی از آنچنین میخوانیم:
معبودا! آقای من! پروردگار! پس از پذیرفتن یگانگی تو، و از آن پس كه دلم از شناسایی تو نقش گرفت، و زبانم به نام تو گویا شد، و سویدای دل از محبت تو لبریز گردید؛ و پس از اعتراف صادقانه، و دعای خاضعانه من به پروردگاری تو، آیا ممكن است مرا به آتش دوزخ و بیمهری بسوزانی؟! هرگز چنین نیست! تو كریم تر از آنی كه كسی را كه پروردهای تباهسازی. یا كسی را كه به درگهت نزدیك ساختی، برانی؛ یا كسی را كه جای دادی، آواره كنی، یا كسی را كه كفایت كردی و بر او رحمت آوردی، به بلا بسپاری.
2. فاطمه زهرا(علیها السلام) سرور زنان عالم نیز با خداوند نیایشهای فراوانی دارد. سلمان فارسی نقل میكند: حضرت زهرا(علیها السلام) پس از ملاقات با حوریان بهشتی از خرمای خوشبوی بهشتی كه بهآن حضرت تقدیم داشتند، مقداری به من عطا فرمود، پس از آن، در شهر مدینه با هریك از اصحاب رسول خدا كه ملاقات كردم، میگفت: چه عطر دلنشینی! آیا مشك ناب با خود داری؟ ... این ماجرای شگفتآور را برای فاطمه زهرا (علیها السلام) بازگو نمودم. در حالی كه متبسم و خوشحال بود، فرمود: این خرمای معطر بهشتی از درختی است كه برای یكی از دعاهای من آفریده شد، و من آن را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آموختم، و آن دعا این است:
بسم الله نور النور، بسم الله الذی یقول للشیء كن فتكون، بسم الله الذی یعلم خائنه الاعین و ما تخفی الصدور، بسم الله الذی خلق النور من النور، بسم الله الذی هو بالمعروف مذكور، بسم الله الذی انزل النور علی الطور بقدر مقدور فی كتاب مسطور علی نبی محبور.
3. نیایش امام حسین(علیه السلام) یكی از بهترین نیایشهایی كه در تاریخ ثبت شده، دعای امام حسین(علیه السلام) در صحرای عرفات است كه دارای مضامین بسیار بلند و ارزشمندی است. در بخشی از این نیایش، آن حضرت چنین عرض میكند:
خداوندا! اگر بینیازی بوده باشم، بازهم مستمندم، در حالی كه سر تا پا احتیاجم. هرچند دانش فرا بگیرم، بازهم در عین داناییام نادانم. پس، چگونه میتوانم در عین جهلم نادان نباشم. ای خدای من! اختلاف تدبیر،و سرعت درهم پیچیدن سرنوشتها با مشیت پیروز تو، بندگان عارفت را از تكیه بر عطای موجود و از نومیدی در ناگواریها باز میدارد. ای خدای من! آنچه از من در این جهان هستی ساخته است، مناسب كوچكی و ناتوانی من است و آنچه از تو پدیدار میگردد، زیبندة عظمت توست...
4. نیایشهای امام سجاد(علیه السلام) كمتر كسی است كه كلمه «نیایش»را شنیده باشد و در كنار آن، نام مقدس امام سجاد(علیه السلام) را نشنیده باشد. آنچه امروز از دعاهای آن حضرت به ما رسیده، در بر دارنده بلندترین مضامین نیایش، همراه با والاترین معارف دینی است. كمتر كسی است كه به ژرفای اندیشههای تابناك آن برترین نیایشگر به طور كامل پی برده باشد.
همانطور كه میدانیم بخشی از نیایشهای آن حضرت در مجموعهای به نام صحیفه سجادیه گرد آمده است.
یكی از مشهورترین نیایشهای آن بزرگوار به دعای ابوحمزه ثمالی معروف است كه در فرازی از آن میخوانیم: مولای من! دستم را به سوی تو دراز كردهام و به رشته طاعتت از بیم، آویختهام. مولای من! دلم با یاد تو زنده است و مناجات با تو رنج دلهره را از من دور میكند؛ ای سرانجام آرزوهایم، و ای تمامی خواهشهایم...
علاوه بر پیامبران و ائمه اطهار(علیهم السلام) میتوان از نیایشهای عالمان وارسته و عارفان واصل نیز درس گرفت كه این نوشتار را با نیایشی كوتاه از امام امت(ره) به پایان میبریم:
بار خدایا، كه قلوب اولیا را به نور محبت منور فرمودی، و لسان عشاق جمال را از ما و من فروبستی، و دست فرومایگان خودخواه را از دامن كبریایی خود كوتاه كردی، ما را از این سستی و غرور دنیا هشیار فرما، و از خواب سنگین طبیعت بیدار، و حجابهای غلیظ و پردههای ضخیم خودپسندی و خودپرستی را به اشارتی پاره كن و ما را به محفل پاكان درگاه و مجلس قدس مخلصان خداخواه بار ده...
پینوشتها
1. وصیتنامه سیاسی الهی امام خمینی(ره)، ص 3
2. اعراف: 23
3. نوح: 28
4. ابراهیم: 40 و 41
5. نمل: 19
6. انبیاء: 87
7. همان: 89
8. یوسف: 33
9. مؤمنون: 28
10. قصص: 21
11. مائده: 114
12. كلینی، اصول كافی، ج 2، ص 339
13. محمد دشتی، نهجالحیاه، ص 151
14. روحالله موسوی الخمینی، چهل حدیث، ص 660
دیدار آشنا>شماره 53 |