علل گسترش رباخواری و راههای جلوگیری از آن

پول، نقدترین كالایی است كه هر كس می تواند در اختیار داشته باشد. كسی كه پول در اختیار دارد، می تواند از آن برای خرید كالاهای مصرفی استفاده كند و یا آن را به منظور كسب درآمد، "سرمایه گذاری" نماید. وقتی صاحب پول، از به كارگیری آن در راه افزایش مصرف فعلی خود و نیز از سرمایه گذاری و در معرض رشد قرار دادن آن موقتاً صرف نظر می كند، و آن را به دیگری "قرض" می دهد، آشكارا از انواعی از مطلوبیت چشم پوشیده است.
نظریه های متعددی توسط اقتصاددانان غیرمسلمان ارائه شده است كه همگی تلاش می كنند نشان دهند كه اگر قرض دهنده در ازای چشم پوشی از مصرف فعلی، سرمایه گذاری و یا ،حداقل،از دست دادن قدرت نقد شوندگی فوری دارایی خود، از قرض گیرنده مطالبه پاداش كند، كاری غیر معقول انجام نداده است. به عبارت دیگر، قرض دهنده منطقا حق دارد از قرض گیرنده بهره دریافت كند. این نظریه ها تا آنجا كه به افراد و روابط میان آنها مربوط می شود، نظریاتی منسجم و قابل دفاع هستند. بحث از ممنوعیت و حرمت ربا وقتی قابل فهم است كه بحث را از حوزه روابط فردی به حوزه آثار و مقتضیات اجتماعی رباخواری منتقل كنیم.
اقتصاددانانی كه رواج رباخواری در جوامع را به مثابه مانعی اساسی بر سر راه توسعه سرمایه گذاری و كسب و كار دانسته اند، به این امر واقف بوده اند كه قرض دهنده در ازای چشم پوشیدن از لذت آنی و استفاده از پول خود در مسیر مصرف یا سرمایه گذاری، حق مطالبه پاداش از قرض گیرنده را دارد، با وجود این از نظر آنها، آثار مخربی كه از ناحیه این عمل فردی به اقتصاد جامعه منتقل می شود، آن قدر زیاد و قابل توجه است كه ممنوع ساختن افراد را از آنچه در حوزه روابط فردی حق آنها محسوب می شود، موجه می سازد.
از پاره ای روایات هم كه به فلسفه حرمت ربا اشاره دارند، نیز می توان همین مطلب را برداشت نمود؛ به این معنی كه روایات مزبور، علت تحریم ربا در شریعت را آثار مخرب آن بر اقتصاد جامعه دانسته اند. دین اسلام، به منطقی بودن مطالبه پاداش از گیرنده پول توسط دهنده پول اذعان می كند و این از واقع بینی این شریعت آسمانی ناشی می شود. در عین حال، اسلام به بعد دیگری از واقعیت هم توجه دارد و آن آثار سوء اقتصادی و اجتماعی رواج رباخواری در جامعه است.
این پارادوكس چگونه قابل حل است؟ راه حل پیشنهادی اسلام، تن دادن صاحب پول به نوع خاصی از پاداش، یعنی سهم بری از سودی است كه در نتیجه عملیات اقتصادی گیرنده پول حاصل می شود. امروزه اقتصاددانان به این باور قطعی رسیده اند كه تنها این نوع از مطالبه پاداش توسط دهنده پول است كه به نتایج سوء اقتصادی و اجتماعی ناشی از رباخواری منجر نمی شود. رباخواری، كسب درآمد از پول بدون پذیرفتن مخاطرات ناشی از سرمایه گذاری است و اسلام، پیروان خون را از این نوع كسب درآمد، به دلیل آثار سوء اجتماعی و اقتصادی آن بر حذر داشته است. لازمه عملی شدن این طرز تفكر در جامعه این است كه زمینه كسب و كار و سرمایه گذاری مطمئن در جامعه مهیا باشد و چشم انداز سودآوری ناشی از سرمایه گذاری بیشتر از نرخ بهره معمول در جامعه باشد.
بدیهی است، در چنین وضعیتی، دارندگان پول، تمایل چندانی به كسب درآمد از طریق رباخواری نخواهند داشت. در برهه هایی از زمان كه این شرایط مهیا نباشد، یعنی به علل مختلف، سرمایه گذاری در جامعه از سود آوری یا امنیت كافی برخوردار نبوده و در نتیجه صاحبان پول مایل به واگذاری پول خود به شرط سهم بری از سود ناشی از عملیاتی كه گیرندگان پول با پول آنان انجام می دهد نباشند. تنها یك عامل می تواند آنان را از گرایش به رباخواری باز دارد و آن التزام عملی به دستورات دینی و از جمله نهی صریح قرآنی از رباخواری است. این بحث را به این جهت مطرح كردیم كه بتوانیم با بصیرت بیشتری به علل گسترش رباخواری بپردازیم. مجموعه مطالبی كه در بالا بیان كردیم به ما می گوید گرایش به رباخواری، هم ریشه فردی دارد و هم ریشه اجتماعی. ریشه فردی رباخواری، ضعف باورهای دینی آحاد جامعه است. ریشه اجتماعی این مسأله هم نامناسب بودن فضای كسب و كار در جامعه می باشد كه دارندگان پول را به كسب درآمد بیشتر، مطمئن تر و بی دردسرتر از طریق اقدام به رباخواری تشویق می كند. در حال حاضر، گسترش رباخواری در كشور ما، با هر دو عامل پیش گفته، قابل توضیح است.
عدم التزام به تحذیر قرآنی از رباخواری، گهگاه به دلیل ناآگاهی جامعه از این مسأله است. همچنین، مباحث نظری فراوانی كه در سالهای اخیر پیرامون چیستی ربا. تفاوت ماهوی ربا و بهره، تفاوت میان ربای استهلاكی و ربای استقراضی و ... مطرح شده است، اعتقاد جازمی را كه پدران ما نسبت به حرمت ربا و در حال جنگ بودن رباخوار با خداوند و ...
داشتند، از شهروندان جامعه امروز گرفته و قبح رباخواری را كمابیش از اذهان مردم جامعه ما زدوده است. از همه مهمتر، عملكرد غیرقابل دفاع نظام بانكی كشور در بیست ساله گذشته است كه مردم را در عمل به دوری از كسب و كار، و كسب درآمد مطمئن و بدون دردسر از پول عادت داده است. این نحوه عملكرد، بویژه با توجه به انتساب آن به قانونی كه عنوان آن "قانون عملیات بانكی بدون ربا" است و تصویب مجلس شورای اسلامی و تأیید شورای نگهبان قانون اساسی،مشتمل بر شش فقیه،را به همراه دارد، بزرگترین بدآموزی مفهومی را در رابطه با پدیده ربا به جامعه تحمیل كرده است. حتی اگر بپذیریم كه عملیات نظام بانكی، واقعاً جنبه سرمایه گذاری دارد و عاری از رباست، نرخ سود واقعی منفی یا اندكی كه به صاحبان سپرده پرداخت می شود، بسیاری از متمولان را به حضور در بازار غیررسمی پول به منظور استفاده از نرخهای بهره بسیار بالاتر، تشویق می كند. اگر بخواهیم از منظر دیگر، یعنی ریشه های اجتماعی گسترش رباخواری در كشور، به این مقوله بپردازیم؛ باید به عوامل متعددی كه به كاهش سود مورد انتظار طرحهای سرمایه گذاری منجر می شوند، اشاره كنیم. حضور پاره ای انحصارات دولتی و غیر دولتی در اقتصاد، عدم ثبات در سیاستها و برنامه ریزیهای دولتی معطوف به كسب و كار، فساد در دستگاه دیوان سالاری كشور، شفاف نبودن نظام مالیاتی، نوع نگاه قانون كار به روابط میان كارگر و كارفرما و ... برخی از عواملی هستند كه امنیت سرمایه گذاری و نیز، چشم انداز سود حاصل از سرمایه گذاری در كشور را تحت تأثیر قرار داده اند. ریشه یابی فوق، متناظر با این نتیجه گیری است كه برای جلوگیری از رواج روزافزون رباخواری، باید به هر دو منشأ فردی و اجتماعی آن توجه كرد. گسترش باور آحاد جامعه به ضد ارزش بودن عمل رباخواری، مستلزم تصحیح عملكرد نظام بانكی كشور است. تفاهم صاحب نظران مسلمان و حصول نوعی اجماع بر سر مفهوم ربای محرم در شریعت، به منظور پایان دادن به مباحث نظری كه نفس طرح آنها در جامعه می تواند به تزلزل و تردید در میان مردم منجر شود، ضرورتی غیرقابل انكار است. و بالاخره، برطرف كردن موانع اساسی موجود بر سر راه كسب و كار در كشور از طریق اصلاح قوانین، تثبیت و عاقلانه كردن سیاستها و برنامه های دولتی، كنترل فساد اداری، توسعه زیرساختها و كاهش هزینه مبادله در اقتصاد، به دلیل ترغیب مردم به سرمایه گذاری مستقیم و یا تأمین مالی طرحهای سرمایه گذاری از اقبال آنان به رباخواری خواهد كاست. دكتر

حسین زاده بحرینی--روزنامه قدس

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار