کد مقاله : 34411        مسیر مقاله در نقشه سایت : , علمی و فرهنگی , پزشکی , بیماریها و روش درمان , گوش و حلق و بینی

 

خطرناك‌ترين دشمن ريه‌ها


خطرناك‌ترين دشمن ريه‌ها

يكي از شايع‌ترين اختلالات ريوي در بزرگسالان بيماري انسدادي مزمن ريه ‌(COPD) است. در اين بيماري ريه‌ها آسيب مي‌بينند و مشخصه آن انسداد پيشرونده مجاري تنفسي به صورت برگشت‌ناپذير است. انسداد راه هوايي و تنگي منتشر در تمامي راه‌هاي هوايي است كه مقاومت در برابر عبور هوا را بالا مي‌برد.
كشيدن سيگار شايع‌ترين دليلCOPD است. بيشتر افراد مبتلا بهCOPD سيگاري هستند يا قبلا سيگاري بوده‌اند. بيماري مزمن انسدادي ريه، چهارمين علت مرگ در ايالات متحده است و طبق تحقيقات، احتمالا در سال 2020 از رتبه ششم عوامل شايع مرگ در جهان، به رتبه سوم خواهد رسيد. عوامل محيطي و ژنتيكي مانند استعمال دخانيات، استنشاق دود دخانيات به صورت غيرفعال، آلودگي هوا، سن بالا، عوامل شغلي و نقص آنزيم آلفا يك آنتي‌تريپسين در بروزCOPD دخالت دارند. علامت مهم بيماران كه از شكايات شايع آنهاست، تنگي نفس و خستگي است.
با پيشرفت بيماري، ناتواني بيمار براي انجام فعاليت‌هاي روزمره بيشتر مي‌شود و بيمار حتي با انجام فعاليت‌هاي ساده زندگي به نفس نفس مي‌افتد و دچار خستگي زودرس مي‌شود. در نتيجه، فعاليت بيمار كاهش پيدا مي‌كند، چون براي حداقل فعاليت‌هاي روزمره تلاش بيشتري بايد انجام دهد. اين مساله روي كيفيت زندگي و اعتماد به نفس بيمار تاثير مي‌گذارد. به دنبال كاهش فعاليت در درازمدت، باعث كاهش قدرت عضلاني، ضعف و فقدان تحمل مي‌شود و در نهايت با بي‌دقتي، كاهش تحمل فعاليت و افزايش شكايت فرد از خستگي ايجاد مي‌شود. از آنجايي كه هيچ درمان علاج‌بخشي براي اين بيماري وجود ندارد، اقدامات درماني براي كنترل علائم صورت مي‌گيرد تا اگر التهاب و ترشحي وجود دارد، كاهش پيدا كند. بيماري انسداد ريوي شامل برونشيت مزمن و آمفيزم نيز مي‌شود.

برونشيت مزمن چيست؟

برونشيت به معناي التهاب لوله‌هاي برونشي (نايژك‌ها)‌ است. زماني كه نايژك‌ها ملتهب يا عفوني مي‌شوند، هواي كمتري مي‌تواند وارد ريه‌ها شود واز آن بيرون بيايد و معمولا فرد تعداد زيادي خلط با سرفه دفع مي‌كند. بسياري از افراد ممكن است در طول زندگي به برونشيت حاد دچار شوند كه همراه با سرفه و دفع خلط هنگام سرماخوردگي است. برونشيت حاد معمولا با تب همراه نيست.
برونشيت مزمن به معناي سرفه خلط‌دار در بيشتر روزهاي يك ماه و 3 ماه از سال براي 2 سال پي در پي است. البته در صورت مبتلا نبودن به بيماري‌هاي زمينه‌اي كه منجر به سرفه مي‌شوند. اين التهاب حتي مي‌تواند منجر به از بين رفتن پوشش نايژك‌ها شود. وقتي نايژك‌ها به مدت طولاني تحريك مي‌شوند، مقدار زيادي خلط به صورت دائمي ساخته مي‌شود، ضخامت پوشش نايژك‌ها افزايش مي‌يابد و سرفه‌هاي تحريكي نيز بيشتر مي‌شود. در نتيجه جريان هوا در داخل نايژك‌ها با مشكل مواجه مي‌شود و ريه‌ها نيز آسيب مي‌بينند. سپس نايژك‌ها مكان مناسبي براي ايجاد عفونت خواهند شد. از علائم شايع اين بيماري مي‌توان به سرفه مكرر يا حمله سرفه‌هاي پشت سرهم، تنگي نفس، ضخيم بودن خلط و مشكل در تخليه آن همراه با سرفه اشاره كرد.
ميزان ابتلاي خانم‌ها از آقايان بيشتر است و افراد بالاي 45 سال استعداد بيشتري براي اين بيماري دارند. اين بيماران معمولا چاق هستند و از علائم مشخصه آنها كبودي لب‌هاست. سابقه خانوادگي، بيماري سل، بيماري‌هاي تنفسي ديگر و اشتغال در محيط‌هاي پرگرد و غبار، از عوامل ايجادكننده برونشيت مزمن است.

بيماري كه آهسته آهسته پيش مي‌رود

اين بيماري معمولا يكباره ايجاد نمي‌شود. بعد از آن كه سرماخوردگي فرد به نظر بهبود مي‌يابد، ممكن است همچنان سرفه و توليد خلط براي چند هفته ادامه يابد. از آنجايي كه بيشتر افراد مبتلا به اين بيماري سيگاري هستند، سرفه ناشي از اين بيماري با سرفه ناشي از دود سيگار اشتباه گرفته مي‌شود. همچنان كه زمان سپري مي‌شود، سرماخوردگي‌ها مخرب‌تر مي‌شوند و طول دوره‌هاي سرفه و توليد خلط بعد از هر سرماخوردگي بيشتر مي‌شود.
فرد قبل از سرماخوردگي، در طي آن و بعد از آن، در بيشتر روزهاي سال، دچار سرفه و خلط مي‌شود. معمولا سرفه در صبح و در هواي سرد و خشك شديدتر است. بسياري از افراد تا زماني كه اين بيماري به حالت پيشرفته درنيايد به آن توجهي نمي‌كنند، زيرا اعتقاد دارند اين بيماري چندان تهديدكننده نيست. در نتيجه ريه بيشتر افراد مبتلا در زمان مراجعه به پزشك بشدت دچار صدمه شده و بعد از آن ممكن است فرد دچار اختلالات تنفسي بسيار شديد يا نارسايي قلبي شود.

دردي كه درمان دارد

برونشيت مزمن معمولا با درمان، خوب مي‌شود. اگر سيگاري نباشيد و بيماري مزمن زمينه‌سازي مثل نارسايي احتقاني قلبي، برونشكتازي يا بيماري سل نداشته باشيد، مي‌توانيد به درمان اين بيماري اميدوار باشيد.
از عوارض احتمالي اين بيماري، مي‌توان به ذات‌الريه مكرر و بيماري انسدادي مزمن ريه كه علاج‌ناپذير است، اشاره كرد.

اين توصيه‌ها را جدي بگيريد

هدف اصلي در درمان برونشيت مزمن در ابتدا كاهش تحريك نايژك‌هاست. آنتي‌بيوتيك‌ها در درمان عفونت‌هاي باكتريايي حاد وابسته به برونشيت بسيار مفيد هستند، هر چند اين بيماران نيازي به استفاده مداوم آنتي‌بيوتيك‌ها ندارند.
داروهاي گشادكننده برونش‌ها نيز ممكن است براي شل كردن و باز كردن مجاري هوايي ريه‌ها تجويز شوند. اين داروها به صورت اسپري‌هاي استنشاقي يا خوراكي مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
تمام افراد مبتلا به برونشيت مزمن بايد برنامه‌اي براي يك زندگي سالم داشته باشند. سلامت عمومي يك فرد، توانايي او را براي مقابله با عفونت‌ها افزايش مي‌دهد. اگر در محيط كار خود با گرد و غبار و بخار سر و كار داريد، بايد محيط كار خود را تغيير دهيد.

سيگار كشيدن را ترك كنيد

از قرار گرفتن در معرض تغييرات دمايي ناگهاني يا هواي سرد و مرطوب خودداري كنيد.
اگر كارهايي مثل فرياد زدن، بلند خنديدن، گريه كردن و فعاليت بدني باعث حملات سرفه مي‌شود، از آنها خودداري كنيد.
روش تخليه نايژه و تنفس عميق را ياد بگيريد و اجرا كنيد.

مصرف مايعات را به 8 تا 10 ليوان آب در روز افزايش دهيد تا ترشحات ريوي رقيق‌تر شوند.
آمفيزم چيست؟

آمفيزم حالتي است كه در آن ديواره حبابچه‌هاي هوايي ريه‌ها، قابليت كش آمدن و حالت ارتجاعي خود را از دست مي‌دهد. حبابچه‌ها ضعيف و تخريب مي‌شوند. قابليت كشساني ريه‌ها از بين مي‌رود و هوا در حبابچه‌هاي هوايي به دام مي‌افتد. در نتيجه، تبادل اكسيژن و دي‌اكسيدكربن مختل مي‌شود. از طرف ديگر، حالت باز بودن مجاري هوايي از بين مي‌رود و جريان هوا مسدود مي‌شود. علائم آمفيزم تنگي نفس، سرفه و كاهش تحمل فعاليت‌هاي بدني است. تفاوت اين بيماران با برونشيت مزمن اين است كه اين بيماران هنگام استراحت مشكل ندارند ولي به محض فعاليت، ميزان اكسيژن خون كاهش مي‌يابد و دچار تنگي نفس مي‌شوند.

سيگار‌ عامل اصلي آمفيزم

كشيدن سيگار، شايع‌ترين علت آمفيزم است. به طور كلي سيگار كشيدن در 80 تا 90 درصد مرگ‌هاي ناشي از بيماري مزمن انسداد ريه نقش دارد.
كمبود نوعي پروتئين محافظت كننده از ريه‌ها به نام آلفا 1 آنتي تريپسين از علت‌هاي ديگر ايجاد اين بيماري است.
ابتلا به اين بيماري معمولا در 45 سالگي شروع مي‌شود و به ندرت در افراد كمتر از 45 سال بروز مي‌كند. به نظر مي‌رسد كه مردها بيشتر از زنان به اين بيماري دچار مي‌شوند. آمفيزم يكباره ايجاد نمي‌شود، بلكه به‌تدريج ايجاد مي‌شود. معمولا در صورت تماس با سيگار در سال‌هاي متمادي، فرآيند تخريب انجام مي‌شود. ابتدا فرد به علت سختي در نفس كشيدن هنگام كارهاي سنگين يا فعاليت‌هاي بدني شديد، به پزشك مراجعه مي‌كند و با پيشرفت بيماري حتي، يك پياده‌روي كوتاه نيز دچار تنگي نفس مي‌شود. بعضي افراد ممكن است قبل از بروز آمفيزم به برونشيت مزمن مبتلا شده باشند.

به اين توصيه‌ها توجه كنيد

سيگار نكشيد، بيشتر افرادي كه آمفيزم دارند، سيگاري هستند.
داشتن تغذيه خوب و سالم، خواب كافي و به موقع، فعاليت بدني منظم باعث بالا رفتن توان بدن در برابر عفونت‌ها مي‌شود.
از تماس با آلاينده‌هاي محيطي و هواي آلوده، خودداري كنيد. به توصيه‌هاي هواشناسي در ارتباط با وضع آب و هوا دقت كنيد و روزي كه هوا ناسالم است، فعاليت خود را در بيرون از منزل كاهش دهيد و در خانه بمانيد.
به هنگام سرماخوردگي يا هرگونه عفونت تنفسي به پزشك مراجعه كنيد.
كشيدن سيگار دليل اصلي بروز يكي از شايع‌ترين اختلالات ريوي در بيماري انسدادي مزمن ريه COPD است
همانطور كه ذكر شد، يكي از عوامل اصلي ايجاد بيماري مزمن انسدادي ريوي سيگار كشيدن است بيماراني كه معمولا در سنين نوجواني و جواني شروع به سيگار كشيدن مي‌كنند، حدود 15 تا 20 سال ممكن است هيچ نوع علامتي نداشته باشند يا علائمي بسيار خفيف مثل سرفه‌هاي صبحگاهي و دفع خلط داشته باشند كه معمولا به آن توجه نمي‌كنند. با پيشرفت بيماري، علائم اصلي مثل تنگي نفس به خصوص تنگي نفس در فعاليت و حتي در حالت استراحت بروز مي‌كند.
در موارد شديد، بيمار حتي نمي‌تواند حركات ساده‌اي مثل بستن دكمه پيراهن يا بند كفش را انجام دهد، چرا كه ظرفيت تنفسي كاهش مي‌يابد كه معمولا در سنين 50 تا 55 سالگي كاهش چشمگير ظرفيت تنفسي شروع مي‌شود و اختلالات عملي كاركرد ريه به طور واضح بروز مي‌كند.
به طور كلي وقتي دود سيگار يا هر آلاينده ديگر وارد سيستم تنفسي مي‌شود و با سلول‌هاي مخاطي مواجه مي‌شود، سلول‌ها براي دفاع از خودشان واسطه‌هاي مختلفي را ترشح مي‌كنند كه باعث التهاب و ترشحات مخاطي و انقباض عضلاني يا اسپاسم مي‌شود كه مجموعا انسداد و پايداري را در راه‌هاي هوايي ايجاد مي‌كند. اين انسداد غيرقابل برگشت است و حتي با استفاده از داروهاي گشادكننده، قطر مجاري هوايي به وضع طبيعي برنمي‌گردد.

علائم، نشانه‌ها و راه‌هاي تشخيص بيماري

سرفه با توليد خلط، تنفس كوتاه خصوصا با فعاليت، صداي هنگام تنفس و خارش سينه خس‌خس‌ از علائمCOPD است. شدت علائم بستگي به مقدار تخريب ريه‌ها دارد. اگر شما به سيگار كشيدن ادامه دهيد، تخريب ريه سريع‌تر از زماني كه شما سيگار كشيدن را متوقف كرده‌ايد رخ مي‌دهد. البته لازم به ذكر است كه اگر ترك سيگار بعد از سنين 50 تا 55 سالگي صورت گيرد، نقشي در كاهش علائم نخواهد داشت. پس بايد دوران جواني اقدام به ترك سيگار كرد.
پزشك با اندازه‌گيري حجم‌هاي تنفسي كه اسپيرومتري خوانده مي‌شود و يكي از مهم‌ترين آزمون‌هاي تشخيصCOPD است، به تشخيص قطعي مي‌رسد. اين آزمايش به راحتي و بدون درد است و نشان مي‌دهد ريه‌هاي شما چگونه كار مي‌كنند. شما به سختي درون يك لوله بزرگ متصل به يك دستگاه كه اسپيرومتر ناميده مي‌شود تنفس مي‌كنيد. زماني كه نفستان را خارج مي‌كنيد، اسپيرومتر اندازه‌گيري مي‌كند كه ريه‌هايتان چه مقدار مي‌تواند هوا را نگه دارد و چگونه شما مي‌توانيد سريع آن را پس از يك تنفس عميق بيرون بدهيد. اسپيرومتري رايج‌ترين آزمايش مورد استفاده عملكرد ريه است.
عكس از قفسه سينه براي تعيين ميزان تخريب ريه‌ها گرفته مي‌شود و مي‌تواند نمايانگر پنوموني (عفونت ريه) يا بيماري‌هاي ريوي ديگر باشد.
با انجام يك آزمايش خون، نمونه گاز خون شرياني (خوني كه از شريان‌ها گرفته مي‌شود) گرفته مي‌شود كه نشان دهنده ميزان اكسيژن و دي‌اكسيد كربن موجود در جريان خون است.

عوارض احتمالي بيماري انسداد ريه

از عوارض عمده اين بيماري، عوارض قلبي است؛ يعني تمام بيماران مزمن ريوي فشار شرياني بالا دارند و در نهايت دچار نارسايي قلبي مي‌شوند و اصطلاحا به آن قلب ريوي گفته مي‌شود، يعني بيماري قلبي ناشي از بيماري تنفسي.
از عوارض ديگر اين بيماري، سرطان ريه است كه علت عمده آن سيگار است.
اختلال در سيستم ايمني از ديگر عوارض اين بيماري است و اين بيماران بيشتر دچار سرماخوردگي و عفونت‌هاي تنفسي مي‌شوند و اين حالت به صورت يك چرخه معيوب بيماري آنها را تشديد مي‌كند.
سوءتغذيه به دنبال بيماري انسداد ريوي از عوامل ايجادكننده لاغري مفرط در آنهاست.
به طور كلي درمان‌هاي دارويي مختلفي به اين افراد توصيه مي‌شود. البته اين بيماري به دليل آن‌كه درمان قطعي ندارد، علاوه بر اين‌كه جسم بيمار را درگير مي‌كند، از نظر روحي نيز او را دچار آسيب مي‌كند، چرا كه بالا بردن هزينه‌هاي درمان، بستري شدن طولاني‌مدت در بيمارستان يا منزل و نگراني از آينده، باعث افسردگي شديد در اين بيماران مي‌شود.
همين امر روي كيفيت زندگي آنها تاثير مي‌گذارد و دچار اختلالات اجتماعي و خانوادگي مي‌شوند.
الف) داروهاي شل‌كننده عضلات صاف برونشي يا كم‌كننده تحريك‌پذيري برونش
ب) آنتي‌بيوتيك‌ها: برخي از حملات شديد انسداد مجاري هوايي، ثانويه به عفونت‌هاي حاد هستند. به دليل احتمال عدم شناسايي ارگانيسم اختصاصي يك آنتي‌بيوتيك با طيف وسيع تجويز مي‌شود.
ج) اكسيژن: اكسيژن درماني يك بخش اساسي در درمان مبتلايان به بيماري انسداد ريه است و هرزمان كه ميزان اشباع‌ اكسيژن خون شرياني به كمتر از 90 درصد برسد، ضرورت دارد.
د) فيزيوتراپي و توانبخشي: فيزيوتراپي تنفسي بخصوص در بيماراني كه مبتلا به آميفزم هستند، اهميت زيادي دارد.
نحوه صحيح تنفس به آنها آموزش داده مي‌شود، چون اين بيماران بازدم كاملي ندارند و نمي‌توانند هوا را به طور كامل خارج كنند. بنابراين با آموزش تكنيك‌هايي مثل غنچه كردن لبها هنگام بازدم و استفاده از عضلات شكمي، مي‌توانند جريان بازدهي را افزايش دهند، همچنين در مورد بيماراني كه ترشحات بسيار غليظ و زياد دارند، فيزيوتراپي تنفسي به تخليه ترشحات و تنفس راحت‌تر كمك مي‌كند.

دكتر حميد سهراب‌پور
فوق‌تخصص ريه